वैशंपायन उवाच । (१।१)

ऋषेस्तद् वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः । (१।२)

चिन्तयन् राजसूयाप्तिं न लेभे शर्म भारत ॥ (१।३)

राजर्षीणां हि तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम् । (२।१)

यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर् लोकप्राप्तिं समीक्ष्य च ॥ (२।२)

हरिश्चन्द्रं च राजर्षिं रोचमानं विशेषतः । (३।१)

यज्वानं यज्ञम् आहर्तुं राजसूयम् इयेष सः ॥ (३।२)

युधिष्ठिरस्ततः सर्वान् अर्चयित्वा सभासदः । (४।१)

प्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर् यज्ञायैव मनो दधे ॥ (४।२)

स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणाम् ऋषभः क्रतुम् । (५।१)

आहर्तुं प्रवणं चक्रे मनः संचिन्त्य सो ऽसकृत् ॥ (५।२)

भूयश्चाद्भुतवीर्यौजा धर्मम् एवानुपालयन् । (६।१)

किं हितं सर्वलोकानां भवेद् इति मनो दधे ॥ (६।२)

अनुगृह्णन् प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मविदां वरः । (७।१)

अविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः । (७।२)

सर्वेषां दीयतां देयं मुष्णन् कोपमदावुभौ । (७।३)

साधु धर्मेति धर्मेति नान्यच्छ्रूयेत भाषितम् ॥ (७।४)

एवं गते ततस्तस्मिन् पितरीवाश्वसञ् जनाः । (८।१)

न तस्य विद्यते द्वेष्टा ततो ऽस्याजातशत्रुता । (८।२)

परिग्रहान्नरेन्द्रस्य भीमस्य परिपालनात् । (८।३)

शत्रूणां क्षपणाच्चैव बीभत्सोः सव्यसाचिनः । (८।४)

धीमतः सहदेवस्य धर्माणाम् अनुशासनात् । (८।५)

अविग्रहा वीतभयाः स्वकर्मनिरताः सदा । (८।६)

निकामवर्षाः स्फीताश्च आसञ् जनपदास्तथा । (८।७)

वार्द्धुषी यज्ञसत्त्वानि गोरक्षं कर्षणं वणिक् । (८।८)

विशेषात् सर्वम् एवैतत् संजज्ञे राजकर्मणा । (८।९)

अनुकर्षं च निष्कर्षं व्याधिपावकमूर्छनम् । (८।१०)

सर्वम् एव न तत्रासीद् धर्मनित्ये युधिष्ठिरे । (८।११)

दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यश्च राज्ञः प्रति परस्परम् । (८।१२)

राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयत मृषाकृतम् । (८।१३)

प्रियं कर्तुम् उपस्थातुं बलिकर्म स्वकर्मजम् । (८।१४)

अभिहर्तुं नृपाः षट्सु पृथक् जात्यैश्च नैगमैः । (८।१५)

ववृधे विषयस्तत्र धर्मनित्ये युधिष्ठिरे । (८।१६)

कामतो ऽप्युपयुञ्जानै राजसैर् लोभजैर् जनैः । (८।१७)

सर्वव्यापी सर्वगुणी सर्वसाहः स सर्वराट् । (८।१८)

यस्मिन्न् अधिकृतः सम्राड् भ्राजमानो महायशाः । (८।१९)

यत्र राजन् दश दिशः पितृतो मातृतस्तथा । (८।२०)

अनुरक्ताः प्रजा आसन्न् आगोपाला द्विजातयः ॥ (८।२१)

स मन्त्रिणः समानाय्य भ्रातॄंश्च वदतां वरः । (९।१)

राजसूयं प्रति तदा पुनः पुनर् अपृच्छत ॥ (९।२)

ते पृच्छ्यमानाः सहिता वचो ऽर्थ्यं मन्त्रिणस्तदा । (१०।१)

युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुम् इदम् अब्रुवन् ॥ (१०।२)

येनाभिषिक्तो नृपतिर् वारुणं गुणम् ऋच्छति । (११।१)

तेन राजापि सन् कृत्स्नं सम्राड्गुणम् अभीप्सति ॥ (११।२)

तस्य सम्राड्गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दन । (१२।१)

राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव ॥ (१२।२)

तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसंपदा । (१३।१)

साम्ना षड् अग्नयो यस्मिंश्चीयन्ते संशितव्रतैः ॥ (१३।२)

दर्वीहोमान् उपादाय सर्वान् यः प्राप्नुते क्रतून् । (१४।१)

अभिषेकं च यज्ञान्ते सर्वजित् तेन चोच्यते ॥ (१४।२)

समर्थो ऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम् । (१५।१)

अचिरात् त्वं महाराज राजसूयम् अवाप्स्यसि । (१५।२)

अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु ॥ (१५।३)

इत्येवं सुहृदः सर्वे पृथक् च सह चाब्रुवन् । (१६।१)

स धर्म्यं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशां पते । (१६।२)

धृष्टम् इष्टं वरिष्ठं च जग्राह मनसारिहा ॥ (१६।३)

श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच्च जानंश्चाप्यात्मनः क्षमम् । (१७।१)

वैशंपायनः । (१७।२)

संप्रशस्तः क्षमारम्भः परीक्षाम् उपचक्रमे । (१७।३)

चतुर्भिर् भीमसेनाद्यैर् भ्रातृभिः सहितैर् हितम् । (१७।४)

एवम् उक्तस्तदा पार्थो धर्म एव मनो दधे । (१७।५)

स राजसूयं राजेन्द्रः कुरूणाम् ऋषभः क्रतुम् । (१७।६)

जगाम मनसा सद्य आहरिष्यन् युधिष्ठिरः । (१७।७)

भूयस्त्वद्भुतवीर्यौजा धर्मम् एवानुपालयन् । (१७।८)

पुनः पुनर् मनो दध्रे राजसूयाय भारत ॥ (१७।९)

स भ्रातृभिः पुनर् धीमान् ऋत्विग्भिश्च महात्मभिः । (१८।१)

मन्त्रिभिश्चापि सहितो धर्मराजो युधिष्ठिरः । (१८।२)

धौम्यद्वैपायनाद्यैश्च मन्त्रयामास मन्त्रिभिः । (१८।३)

भीमार्जुनयमैः सार्धं पार्षतेन च धीमता । (१८।४)

विराटद्रुपदाभ्यां च सात्यकेन च धीमता । (१८।५)

युधामन्यूत्तमौजोभ्यां सौभद्रेण च धीमता । (१८।६)

द्रौपदेयैः परं शूरैर् मन्त्रयामास संवृतः ॥ (१८।७)

युधिष्ठिर उवाच । (१९।१)

इयं या राजसूयस्य सम्राडर्हस्य सुक्रतोः । (१९।२)

श्रद्दधानस्य वदतः स्पृहा मे सा कथं भवेत् ॥ (१९।३)

वैशंपायन उवाच । (२०।१)

एवम् उक्तास्तु ते तेन राज्ञा राजीवलोचन । (२०।२)

इदम् ऊचुर् वचः काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । (२०।३)

अर्हस्त्वम् असि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम् ॥ (२०।४)

अथैवम् उक्ते नृपताव् ऋत्विग्भिर् ऋषिभिस्तथा । (२१।१)

मन्त्रिणो भ्रातरश्चास्य तद् वचः प्रत्यपूजयन् ॥ (२१।२)

स तु राजा महाप्राज्ञः पुनर् एवात्मनात्मवान् । (२२।१)

भूयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया ॥ (२२।२)

सामर्थ्ययोगं सम्प्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौ । (२३।१)

विमृश्य सम्यक् च धिया कुर्वन् प्राज्ञो न सीदति । (२३।२)

सर्वैस्तैर् निश्चितमतिः काल इत्येव भारत ॥ (२३।३)

न हि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविपत्तये । (२४।१)

भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यम् उद्वहन् ॥ (२४।२)

स निश्चयार्थं कार्यस्य कृष्णम् एव जनार्दनम् । (२५।१)

सर्वलोकात् परं मत्वा जगाम मनसा हरिम् ॥ (२५।२)

अप्रमेयं महाबाहुं कामाज्जातम् अजं नृषु । (२६।१)

पाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर् देवसंमितैः ॥ (२६।२)

नास्य किंचिद् अविज्ञातं नास्य किंचिद् अकर्मजम् । (२७।१)

न स किंचिन् न विषहेद् इति कृष्णम् अमन्यत ॥ (२७।२)

स तु तां नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरः । (२८।१)

गुरुवद् भूतगुरवे प्राहिणोद् दूतम् अञ्जसा ॥ (२८।२)

शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान् । (२९।१)

द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत् । (२९।२)

दूतः । (२९।३)

स प्रह्वः प्राञ्जलिर् भूत्वा विज्ञापयत माधवम् । (२९।४)

धर्मराजो हृषीकेश धौम्यव्यासादिभिः सह । (२९।५)

पाञ्चालमात्स्यसहितैर् भ्रातृभिश्चैव सर्वशः । (२९।६)

त्वद्दर्शनं महाबाहो काङ्क्षते स युधिष्ठिरः । (२९।७)

इन्द्रसेनवचः श्रुत्वा यादवप्रवरो बली ॥ (२९।८)

दर्शनाकाङ्क्षिणं पार्थं दर्शनाकाङ्क्षयाच्युतः । (३०।१)

आमन्त्र्य वसुदेवं च बलदेवं च माधवः । (३०।२)

इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थं ययौ तदा ॥ (३०।३)

व्यतीत्य विविधान् देशांस्त्वरावान् क्षिप्रवाहनः । (३१।१)

इन्द्रप्रस्थगतं पार्थम् अभ्यगच्छज्जनार्दनः ॥ (३१।२)

स गृहे भ्रातृवद् भ्रात्रा धर्मराजेन पूजितः । (३२।१)

भीमेन च ततो ऽपश्यत् स्वसारं प्रीतिमान् पितुः ॥ (३२।२)

प्रीतः प्रियेण सुहृदा रेमे स सहितस्तदा । (३३।१)

अर्जुनेन यमाभ्यां च गुरुवत् पर्युपस्थितः ॥ (३३।२)

तं विश्रान्तं शुभे देशे क्षणिनं कल्यम् अच्युतम् । (३४।१)

धर्मराजः समागम्य ज्ञापयत् स्वं प्रयोजनम् ॥ (३४।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३५।१)

प्रार्थितो राजसूयो मे न चासौ केवलेप्सया । (३५।२)

प्राप्यते येन तत् ते ह विदितं कृष्ण सर्वशः ॥ (३५।३)

यस्मिन् सर्वं सम्भवति यश्च सर्वत्र पूज्यते । (३६।१)

यश्च सर्वेश्वरो राजा राजसूयं स विन्दति ॥ (३६।२)

तं राजसूयं सुहृदः कार्यम् आहुः समेत्य मे । (३७।१)

तत्र मे निश्चिततमं तव कृष्ण गिरा भवेत् ॥ (३७।२)

केचिद्धि सौहृदाद् एव दोषं न परिचक्षते । (३८।१)

अर्थहेतोस्तथैवान्ये प्रियम् एव वदन्त्युत ॥ (३८।२)

प्रियम् एव परीप्सन्ते केचिद् आत्मनि यद्धितम् । (३९।१)

एवंप्रायाश्च दृश्यन्ते जनवादाः प्रयोजने ॥ (३९।२)

त्वं तु हेतून् अतीत्यैतान् कामक्रोधौ व्यतीत्य च । (४०।१)

परमं नः क्षमं लोके यथावद् वक्तुम् अर्हसि ॥ (४०।२)