भीष्म उवाच । (१।१)

भूतानां गुणसंख्यानं भूयः पुत्र निशामय । (१।२)

द्वैपायनमुखाद् भ्रष्टं श्लाघया परयानघ ॥ (१।३)

दीप्तानलनिभः प्राह भगवान् धूम्रवर्चसे । (२।१)

ततो ऽहम् अपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम् ॥ (२।२)

भूमेः स्थैर्यं पृथुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता । (३।१)

गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥ (३।२)

अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता । (४।१)

जिह्वा विष्यन्दिनी चैव भौमाप्यास्रवणं तथा ॥ (४।२)

अग्नेर् दुर्धर्षता तेजस्तापः पाकः प्रकाशनम् । (५।१)

शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं दशमं चोर्ध्वभागिता ॥ (५।२)

वायोर् अनियमः स्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता । (६।१)

बलं शैघ्र्यं च मोहश्च चेष्टा कर्मकृता भवः ॥ (६।२)

आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रतापि च । (७।१)

अनाश्रयम् अनालम्बम् अव्यक्तम् अविकारिता ॥ (७।२)

अप्रतीघातता चैव भूतत्वं विकृतानि च । (८।१)

गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभाविताः ॥ (८।२)

चलोपपत्तिर् व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा । (९।१)

सद् असच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः ॥ (९।२)

इष्टानिष्टविकल्पश्च व्यवसायः समाधिता । (१०।१)

संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धौ पञ्चेह ये गुणाः ॥ (१०।२)

युधिष्ठिर उवाच । (११।१)

कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः । (११।२)

एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह ॥ (११।३)

भीष्म उवाच । (१२।१)

आहुः षष्टिं भूतगुणान् वै भूतविशिष्टा नित्यविषक्ताः । (१२।२)

भूतविषक्ताश्चाक्षरसृष्टाः पुत्र न नित्यं तद् इह वदन्ति ॥ (१२।३)

तत् पुत्र चिन्ताकलितं यद् उक्तम् अनागतं वै तव संप्रतीह । (१३।१)

भूतार्थतत्त्वं तद् अवाप्य सर्वं भूतप्रभावाद् भव शान्तबुद्धिः ॥ (१३।२)