जनमेजय उवाच । (१।१)

कथम् आर्ष्टिषेणो भगवान् विपुलं तप्तवांस्तपः । (१।२)

सिन्धुद्वीपः कथं चापि ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तदा ॥ (१।३)

देवापिश्च कथं ब्रह्मन् विश्वामित्रश्च सत्तम । (२।१)

तन्ममाचक्ष्व भगवन् परं कौतूहलं हि मे ॥ (२।२)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

पुरा कृतयुगे राजन्न् आर्ष्टिषेणो द्विजोत्तमः । (३।२)

वसन् गुरुकुले नित्यं नित्यम् अध्ययने रतः ॥ (३।३)

तस्य राजन् गुरुकुले वसतो नित्यम् एव ह । (४।१)

समाप्तिं नागमद् विद्या नापि वेदा विशां पते ॥ (४।२)

स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपाः । (५।१)

ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदान् अनुत्तमान् ॥ (५।२)

स विद्वान् वेदयुक्तश्च सिद्धश्चाप्य् ऋषिसत्तमः । (६।१)

तत्र तीर्थे वरान् प्रादात् त्रीन् एव सुमहातपाः ॥ (६।२)

अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानवः । (७।१)

आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ (७।२)

अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालाद् भविष्यति । (८।१)

अपि चाल्पेन यत्नेन फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् ॥ (८।२)

एवम् उक्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः । (९।१)

एवं सिद्धः स भगवान् आर्ष्टिषेणः प्रतापवान् ॥ (९।२)

तस्मिन्न् एव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । (१०।१)

देवापिश्च महाराज ब्राह्मण्यं प्रापतुर् महत् ॥ (१०।२)

तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रियः । (११।१)

तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वम् अवाप्तवान् ॥ (११।२)

गाधिर् नाम महान् आसीत् क्षत्रियः प्रथितो भुवि । (१२।१)

तस्य पुत्रो ऽभवद् राजन् विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥ (१२।२)

स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत् किल । (१३।१)

स पुत्रम् अभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः ॥ (१३।२)

देहन्यासे मनश्चक्रे तम् ऊचुः प्रणताः प्रजाः । (१४।१)

न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान्महाभयात् ॥ (१४।२)

एवम् उक्तः प्रत्युवाच ततो गाधिः प्रजास्तदा । (१५।१)

विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम ॥ (१५।२)

इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर् विश्वामित्रं निवेश्य च । (१६।१)

जगाम त्रिदिवं राजन् विश्वामित्रो ऽभवन्नृपः । (१६।२)

न च शक्नोति पृथिवीं यत्नवान् अपि रक्षितुम् ॥ (१६।३)

ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम् । (१७।१)

निर्ययौ नगराच्चापि चतुरङ्गबलान्वितः ॥ (१७।२)

स गत्वा दूरम् अध्वानं वसिष्ठाश्रमम् अभ्ययात् । (१८।१)

तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयान् बहून् ॥ (१८।२)

ततस्तु भगवान् विप्रो वसिष्ठो ऽऽश्रमम् अभ्ययात् । (१९।१)

ददृशे च ततः सर्वं भज्यमानं महावनम् ॥ (१९।२)

तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तमः । (२०।१)

सृजस्व शबरान् घोरान् इति स्वां गाम् उवाच ह ॥ (२०।२)

तथोक्ता सासृजद् धेनुः पुरुषान् घोरदर्शनान् । (२१।१)

ते च तद् बलम् आसाद्य बभञ्जुः सर्वतोदिशम् ॥ (२१।२)

तद् दृष्ट्वा विद्रुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिजः । (२२।१)

तपः परं मन्यमानस्तपस्येव मनो दधे ॥ (२२।२)

सो ऽस्मिंस्तीर्थवरे राजन् सरस्वत्याः समाहितः । (२३।१)

नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन् देहम् आत्मनः ॥ (२३।२)

जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च सो ऽभवत् । (२४।१)

तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक् ॥ (२४।२)

असकृत् तस्य देवास्तु व्रतविघ्नं प्रचक्रिरे । (२५।१)

न चास्य नियमाद् बुद्धिर् अपयाति महात्मनः ॥ (२५।२)

ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः । (२६।१)

तेजसा भास्कराकारो गाधिजः समपद्यत ॥ (२६।२)

तपसा तु तथा युक्तं विश्वामित्रं पितामहः । (२७।१)

अमन्यत महातेजा वरदो वरम् अस्य तत् ॥ (२७।२)

स तु वव्रे वरं राजन् स्याम् अहं ब्राह्मणस्त्विति । (२८।१)

तथेति चाब्रवीद् ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ (२८।२)

स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशाः । (२९।१)

विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरोपमः ॥ (२९।२)

तस्मिंस्तीर्थवरे रामः प्रदाय विविधं वसु । (३०।१)

पयस्विनीस्तथा धेनूर् यानानि शयनानि च ॥ (३०।२)

तथा वस्त्राण्यलंकारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम् । (३१।१)

अददान्मुदितो राजन् पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ (३१।२)

ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रमम् अन्तिकात् । (३२।१)

यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुतिः ॥ (३२।२)