युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

स्त्रीपुंसयोः संप्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत् । (१।२)

एतन्मे संशयं राजन् यथावद् वक्तुम् अर्हसि ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरम् अभूत् पुरा ॥ (२।३)

पुरा भङ्गाश्वनो नाम राजर्षिर् अतिधार्मिकः । (३।१)

अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञम् आहरत् ॥ (३।२)

अग्निष्टुं नाम राजर्षिर् इन्द्रद्विष्टं महाबलः । (४।१)

प्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामस्य चेष्यते ॥ (४।२)

इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः । (५।१)

अन्तरं तस्य राजर्षेर् अन्विच्छन्नियतात्मनः ॥ (५।२)

कस्यचित् त्वथ कालस्य मृगयाम् अटतो नृप । (६।१)

इदम् अन्तरम् इत्येव शक्रो नृपम् अमोहयत् ॥ (६।२)

एकाश्वेन च राजर्षिर् भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः । (७।१)

न दिशो ऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा ॥ (७।२)

इतश्चेतश्च वै धावञ् श्रमतृष्णार्दितो नृपः । (८।१)

सरो ऽपश्यत् सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा । (८।२)

सो ऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम् ॥ (८।३)

अथ पीतोदकं सो ऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमः । (९।१)

अवगाह्य ततः स्नातो राजा स्त्रीत्वम् अवाप ह ॥ (९।२)

आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः । (१०।१)

चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः ॥ (१०।२)

आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम् । (११।१)

अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतम् औरसम् ॥ (११।२)

जातं महाबलानां वै तान् प्रवक्ष्यामि किं त्वहम् । (१२।१)

दारेषु चास्मदीयेषु पौरजानपदेषु च ॥ (१२।२)

मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च । (१३।१)

स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः । (१३।२)

व्यायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः ॥ (१३।३)

पौरुषं विप्रनष्टं मे स्त्रीत्वं केनापि मे ऽभवत् । (१४।१)

स्त्रीभावात् कथम् अश्वं तु पुनर् आरोढुम् उत्सहे ॥ (१४।२)

महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः । (१५।१)

पुनर् आयात् पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तम ॥ (१५।२)

पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते । (१६।१)

किं न्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः ॥ (१६।२)

अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतां वरः । (१७।१)

मृगयाम् अस्मि निर्यातो बलैः परिवृतो दृढम् । (१७।२)

उद्भ्रान्तः प्राविशं घोराम् अटवीं दैवमोहितः ॥ (१७।३)

अटव्यां च सुघोरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनः । (१८।१)

सरः सुरुचिरप्रख्यम् अपश्यं पक्षिभिर् वृतम् ॥ (१८।२)

तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशयः । (१९।१)

अतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च ॥ (१९।२)

उवाच पुत्रांश्च ततः स्त्रीभूतः पार्थिवोत्तमः । (२०।१)

संप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः । (२०।२)

अभिषिच्य स पुत्राणां शतं राजा वनं गतः ॥ (२०।३)

ताम् आश्रमे स्त्रियं तात तापसो ऽभ्यवपद्यत । (२१।१)

तापसेनास्य पुत्राणाम् आश्रमे ऽप्यभवच्छतम् ॥ (२१।२)

अथ सा तान् सुतान् गृह्य पूर्वपुत्रान् अभाषत । (२२।१)

पुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः ॥ (२२।२)

एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः । (२३।१)

सहिता भ्रातरस्ते ऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा ॥ (२३।२)

तान् दृष्ट्वा भ्रातृभावेन भुञ्जानान् राज्यम् उत्तमम् । (२४।१)

चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाभिपरिप्लुतः । (२४।२)

उपकारो ऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया ॥ (२४।३)

ततो ब्राह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः । (२५।१)

भेदयामास तान् गत्वा नगरं वै नृपात्मजान् ॥ (२५।२)

भ्रातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं ये ऽप्येकस्य पितुः सुताः । (२६।१)

राज्यहेतोर् विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः ॥ (२६।२)

यूयं भङ्गाश्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः । (२७।१)

कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा । (२७।२)

युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः ॥ (२७।३)

इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धे ऽन्योन्यम् अपातयन् । (२८।१)

तच्छ्रुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह ॥ (२८।२)

ब्राह्मणच्छद्मनाभ्येत्य ताम् इन्द्रो ऽथान्वपृच्छत । (२९।१)

केन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने ॥ (२९।२)

ब्राह्मणं तु ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करुणम् अब्रवीत् । (३०।१)

पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन् कालेन विनिपातिते ॥ (३०।२)

अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मया । (३१।१)

समुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां द्विजोत्तम ॥ (३१।२)

कदाचिन्मृगयां यात उद्भ्रान्तो गहने वने । (३२।१)

अवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तम । (३२।२)

पुत्रान् राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनम् अस्मि ततो गतः ॥ (३२।३)

स्त्रियाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना । (३३।१)

आश्रमे जनितं ब्रह्मन्नीतास्ते नगरं मया ॥ (३३।२)

तेषां च वैरम् उत्पन्नं कालयोगेन वै द्विज । (३४।१)

एतच्छोचामि विप्रेन्द्र दैवेनाभिपरिप्लुता ॥ (३४।२)

इन्द्रस्तां दुःखितां दृष्ट्वा अब्रवीत् परुषं वचः । (३५।१)

पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम् ॥ (३५।२)

इन्द्रद्विष्टेन यजता माम् अनादृत्य दुर्मते । (३६।१)

इन्द्रो ऽहम् अस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते यातितं मया ॥ (३६।२)

इन्द्रं तु दृष्ट्वा राजर्षिः पादयोः शिरसा गतः । (३७।१)

प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः । (३७।२)

इष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुम् अर्हसि ॥ (३७।३)

प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौ । (३८।१)

पुत्रा वै कतमे राजञ् जीवन्तु तव शंस मे । (३८।२)

स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ ये ऽभवन् ॥ (३८।३)

तापसी तु ततः शक्रम् उवाच प्रयताञ्जलिः । (३९।१)

स्त्रीभूतस्य हि ये जातास्ते मे जीवन्तु वासव ॥ (३९।२)

इन्द्रस्तु विस्मितो हृष्टः स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनः । (४०।१)

पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव ॥ (४०।२)

स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्यो ऽधिकः कथम् । (४१।१)

कारणं श्रोतुम् इच्छामि तन्मे वक्तुम् इहार्हसि ॥ (४१।२)

स्त्र्युवाच । (४२।१)

स्त्रियास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तथा पुरुषस्य वै । (४२।२)

तस्मात् ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै ॥ (४२।३)

भीष्म उवाच । (४३।१)

एवम् उक्ते ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यम् उवाच ह । (४३।२)

सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि ॥ (४३।३)

वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वम् इच्छसि सुव्रत । (४४।१)

पुरुषत्वम् अथ स्त्रीत्वं मत्तो यद् अभिकाङ्क्षसि ॥ (४४।२)

स्त्र्युवाच । (४५।१)

स्त्रीत्वम् एव वृणे शक्र प्रसन्ने त्वयि वासव ॥ (४५।२)

एवम् उक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच ह । (४६।१)

पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं रोचयसे विभो ॥ (४६।२)

एवम् उक्तः प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तमः । (४७।१)

स्त्रियाः पुरुषसंयोगे प्रीतिर् अभ्यधिका सदा । (४७।२)

एतस्मात् कारणाच्छक्र स्त्रीत्वम् एव वृणोम्यहम् ॥ (४७।३)

रमे चैवाधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तम । (४८।१)

स्त्रीभावेन हि तुष्टो ऽस्मि गम्यतां त्रिदशाधिप ॥ (४८।२)

एवम् अस्त्विति चोक्त्वा ताम् आपृच्छ्य त्रिदिवं गतः । (४९।१)

एवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिर् उच्यते ॥ (४९।२)