जनमेजय उवाच । (१।१)

अहो ह्येकान्तिनः सर्वान् प्रीणाति भगवान् हरिः । (१।२)

विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति भगवान् स्वयम् ॥ (१।३)

ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः । (२।१)

तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारंपर्यागता गतिः ॥ (२।२)

चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम् । (३।१)

एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम् ॥ (३।२)

नूनम् एकान्तधर्मो ऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः । (४।१)

अगत्वा गतयस्तिस्रो यद् गच्छन्त्यव्ययं हरिम् ॥ (४।२)

सहोपनिषदान् वेदान् ये विप्राः सम्यग् आस्थिताः । (५।१)

पठन्ति विधिम् आस्थाय ये चापि यतिधर्मिणः ॥ (५।२)

तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिम् एकान्तिनां नृणाम् । (६।१)

केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणापि वा ॥ (६।२)

एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिता विभो । (७।१)

एतन्मे संशयं छिन्द्धि परं कौतूहलं हि मे ॥ (७।२)

वैशंपायन उवाच । (८।१)

समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर् मृधे । (८।२)

अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम् ॥ (८।३)

आगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथिता मया । (९।१)

गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः ॥ (९।२)

संमितः सामवेदेन पुरैवादियुगे कृतः । (१०।१)

धार्यते स्वयम् ईशेन राजन्नारायणेन ह ॥ (१०।२)

एतम् अर्थं महाराज पृष्टः पार्थेन नारदः । (११।१)

ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ॥ (११।२)

गुरुणा च ममाप्येष कथितो नृपसत्तम । (१२।१)

यथा तु कथितस्तत्र नारदेन तथा शृणु ॥ (१२।२)

यदासीन्मानसं जन्म नारायणमुखोद्गतम् । (१३।१)

ब्रह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः स्वयम् । (१३।२)

तेन धर्मेण कृतवान् दैवं पित्र्यं च भारत ॥ (१३।३)

फेनपा ऋषयश्चैव तं धर्मं प्रतिपेदिरे । (१४।१)

वैखानसाः फेनपेभ्यो धर्मम् एतं प्रपेदिरे । (१४।२)

वैखानसेभ्यः सोमस्तु ततः सो ऽन्तर्दधे पुनः ॥ (१४।३)

यदासीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृप । (१५।१)

तदा पितामहात् सोमाद् एतं धर्मम् अजानत । (१५।२)

नारायणात्मकं राजन् रुद्राय प्रददौ च सः ॥ (१५।३)

ततो योगस्थितो रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप । (१६।१)

वालखिल्यान् ऋषीन् सर्वान् धर्मम् एतम् अपाठयत् । (१६।२)

अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया ॥ (१६।३)

तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदासीद् वाचिकं महत् । (१७।१)

तत्रैष धर्मः सम्भूतः स्वयं नारायणान्नृप ॥ (१७।२)

सुपर्णो नाम तम् ऋषिः प्राप्तवान् पुरुषोत्तमात् । (१८।१)

तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च ॥ (१८।२)

त्रिः परिक्रान्तवान् एतत् सुपर्णो धर्मम् उत्तमम् । (१९।१)

यस्मात् तस्माद् व्रतं ह्येतत् त्रिसौपर्णम् इहोच्यते ॥ (१९।२)

ऋग्वेदपाठपठितं व्रतम् एतद्धि दुश्चरम् । (२०।१)

सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एष सनातनः ॥ (२०।२)

वायुना द्विपदां श्रेष्ठ प्रथितो जगदायुषा । (२१।१)

वायोः सकाशात् प्राप्तश्च ऋषिभिर् विघसाशिभिः ॥ (२१।२)

तेभ्यो महोदधिश्चैनं प्राप्तवान् धर्मम् उत्तमम् । (२२।१)

ततः सो ऽन्तर्दधे भूयो नारायणसमाहितः ॥ (२२।२)

यदा भूयः श्रवणजा सृष्टिर् आसीन्महात्मनः । (२३।१)

ब्रह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु ॥ (२३।२)

जगत् स्रष्टुमना देवो हरिर् नारायणः स्वयम् । (२४।१)

चिन्तयामास पुरुषं जगत्सर्गकरं प्रभुः ॥ (२४।२)

अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः सृतः । (२५।१)

प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तम् उवाच जगत्पतिः ॥ (२५।२)

सृज प्रजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस्तथा । (२६।१)

श्रेयस्तव विधास्यामि बलं तेजश्च सुव्रत ॥ (२६।२)

धर्मं च मत्तो गृह्णीष्व सात्वतं नाम नामतः । (२७।१)

तेन सर्वं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि ॥ (२७।२)

ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे देवाय हरिमेधसे । (२८।१)

धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम् । (२८।२)

आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्गतम् ॥ (२८।३)

उपदिश्य ततो धर्मं ब्रह्मणे ऽमिततेजसे । (२९।१)

तं कार्तयुगधर्माणं निराशीःकर्मसंज्ञितम् । (२९।२)

जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम् ॥ (२९।३)

ततो ऽथ वरदो देवो ब्रह्मलोकपितामहः । (३०।१)

असृजत् स तदा लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजङ्गमान् ॥ (३०।२)

ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम् । (३१।१)

ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकान् अवस्थितः ॥ (३१।२)

तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत् । (३२।१)

पूजयामास देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥ (३२।२)

धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्च मनुं स्वारोचिषं ततः । (३३।१)

अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया ॥ (३३।२)

ततः स्वारोचिषः पुत्रं स्वयं शङ्खपदं नृप । (३४।१)

अध्यापयत् पुराव्यग्रः सर्वलोकपतिर् विभुः ॥ (३४।२)

ततः शङ्खपदश्चापि पुत्रम् आत्मजम् औरसम् । (३५।१)

दिशापालं सुधर्माणम् अध्यापयत भारत । (३५।२)

ततः सो ऽन्तर्दधे भूयः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः ॥ (३५।३)

नासिक्यजन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम । (३६।१)

धर्मम् एतं स्वयं देवो हरिर् नारायणः प्रभुः । (३६।२)

उज्जगारारविन्दाक्षो ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥ (३६।३)

सनत्कुमारो भगवांस्ततः प्राधीतवान्नृप । (३७।१)

सनत्कुमाराद् अपि च वीरणो वै प्रजापतिः । (३७।२)

कृतादौ कुरुशार्दूल धर्मम् एतम् अधीतवान् ॥ (३७।३)

वीरणश्चाप्यधीत्यैनं रौच्याय मनवे ददौ । (३८।१)

रौच्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे ॥ (३८।२)

कुक्षिनाम्ने ऽथ प्रददौ दिशां पालाय धर्मिणे । (३९।१)

ततः सो ऽन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्गतः ॥ (३९।२)

अण्डजे जन्मनि पुनर् ब्रह्मणे हरियोनये । (४०।१)

एष धर्मः समुद्भूतो नारायणमुखात् पुनः ॥ (४०।२)

गृहीतो ब्रह्मणा राजन् प्रयुक्तश्च यथाविधि । (४१।१)

अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिषदो नृप ॥ (४१।२)

बर्हिषद्भ्यश्च संक्रान्तः सामवेदान्तगं द्विजम् । (४२।१)

ज्येष्ठं नाम्नाभिविख्यातं ज्येष्ठसामव्रतो हरिः ॥ (४२।२)

ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तो राजानम् अविकम्पनम् । (४३।१)

अन्तर्दधे ततो राजन्न् एष धर्मः प्रभोर् हरेः ॥ (४३।२)

यद् इदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नृप । (४४।१)

तत्रैष धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन हि ॥ (४४।२)

पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे । (४५।१)

पितामहश्च दक्षाय धर्मम् एतं पुरा ददौ ॥ (४५।२)

ततो ज्येष्ठे तु दौहित्रे प्रादाद् दक्षो नृपोत्तम । (४६।१)

आदित्ये सवितुर् ज्येष्ठे विवस्वाञ् जगृहे ततः ॥ (४६।२)

त्रेतायुगादौ च पुनर् विवस्वान्मनवे ददौ । (४७।१)

मनुश्च लोकभूत्यर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ ॥ (४७।२)

इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकान् अवस्थितः । (४८।१)

गमिष्यति क्षयान्ते च पुनर् नारायणं नृप ॥ (४८।२)

व्रतिनां चापि यो धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तम । (४९।१)

कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः ॥ (४९।२)

नारदेन तु सम्प्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः । (५०।१)

एष धर्मो जगन्नाथात् साक्षान्नारायणान्नृप ॥ (५०।२)

एवम् एष महान् धर्म आद्यो राजन् सनातनः । (५१।१)

दुर्विज्ञेयो दुष्करश्च सात्वतैर् धार्यते सदा ॥ (५१।२)

धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा । (५२।१)

अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिर् ईश्वरः ॥ (५२।२)

एकव्यूहविभागो वा क्वचिद् द्विव्यूहसंज्ञितः । (५३।१)

त्रिव्यूहश्चापि संख्यातश्चतुर्व्यूहश्च दृश्यते ॥ (५३।२)

हरिर् एव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा । (५४।१)

जीवश्च सर्वभूतेषु पञ्चभूतगुणातिगः ॥ (५४।२)

मनश्च प्रथितं राजन् पञ्चेन्द्रियसमीरणम् । (५५।१)

एष लोकनिधिर् धीमान् एष लोकविसर्गकृत् ॥ (५५।२)

अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणम् एव च । (५६।१)

यथेच्छति तथा राजन् क्रीडते पुरुषो ऽव्ययः ॥ (५६।२)

एष एकान्तिधर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम । (५७।१)

मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः । (५७।२)

एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप ॥ (५७।३)

यद्येकान्तिभिर् आकीर्णं जगत् स्यात् कुरुनन्दन । (५८।१)

अहिंसकैर् आत्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः । (५८।२)

भवेत् कृतयुगप्राप्तिर् आशीःकर्मविवर्जितैः ॥ (५८।३)

एवं स भगवान् व्यासो गुरुर् मम विशां पते । (५९।१)

कथयामास धर्मज्ञो धर्मराज्ञे द्विजोत्तमः ॥ (५९।२)

ऋषीणां संनिधौ राजञ् शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः । (६०।१)

तस्याप्यकथयत् पूर्वं नारदः सुमहातपाः ॥ (६०।२)

देवं परमकं ब्रह्म श्वेतं चन्द्राभम् अच्युतम् । (६१।१)

यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः ॥ (६१।२)

जनमेजय उवाच । (६२।१)

एवं बहुविधं धर्मं प्रतिबुद्धैर् निषेवितम् । (६२।२)

न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः ॥ (६२।३)

वैशंपायन उवाच । (६३।१)

तिस्रः प्रकृतयो राजन् देहबन्धेषु निर्मिताः । (६३।२)

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ॥ (६३।३)

देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह । (६४।१)

सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः ॥ (६४।२)

अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवर्तिनम् । (६५।१)

नारायणपरो मोक्षस्ततो वै सात्त्विकः स्मृतः ॥ (६५।२)

मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन् पुरुषोत्तमम् । (६६।१)

एकान्तभक्तिः सततं नारायणपरायणः ॥ (६६।२)

मनीषिणो हि ये केचिद् यतयो मोक्षकाङ्क्षिणः । (६७।१)

तेषां वै छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः ॥ (६७।२)

जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः । (६८।१)

सात्त्विकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चितः ॥ (६८।२)

सांख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तसेवितः । (६९।१)

नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिम् ॥ (६९।२)

नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो भवेत् पुमान् । (७०।१)

एवम् आत्मेच्छया राजन् प्रतिबुद्धो न जायते ॥ (७०।२)

राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते । (७१।१)

तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशां पते । (७१।२)

प्रवृत्तिलक्षणैर् युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम् ॥ (७१।३)

पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः । (७२।१)

रजसा तमसा चैव मानुषं समभिप्लुतम् ॥ (७२।२)

कामं देवाश्च ऋषयः सत्त्वस्था नृपसत्तम । (७३।१)

हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ॥ (७३।२)

जनमेजय उवाच । (७४।१)

कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥ (७४।२)

वैशंपायन उवाच । (७५।१)

सुसूक्ष्मसत्त्वसंयुक्तं संयुक्तं त्रिभिर् अक्षरैः । (७५।२)

पुरुषः पुरुषं गच्छेन्निष्क्रियः पञ्चविंशकम् ॥ (७५।३)

एवम् एकं सांख्ययोगं वेदारण्यकम् एव च । (७६।१)

परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रं च कथ्यते । (७६।२)

एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः ॥ (७६।३)

यथा समुद्रात् प्रसृता जलौघास् तम् एव राजन् पुनर् आविशन्ति । (७७।१)

इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा नारायणं वै पुनर् आविशन्ति ॥ (७७।२)

एष ते कथितो धर्मः सात्वतो यदुबान्धव । (७८।१)

कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्नोषि भारत ॥ (७८।२)

एवं हि सुमहाभागो नारदो गुरवे मम । (७९।१)

श्वेतानां यतिनाम् आह एकान्तगतिम् अव्ययाम् ॥ (७९।२)

व्यासश्चाकथयत् प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते । (८०।१)

स एवायं मया तुभ्यम् आख्यातः प्रसृतो गुरोः ॥ (८०।२)

इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम । (८१।१)

यथैव त्वं तथैवान्ये न भजन्ति विमोहिताः ॥ (८१।२)

कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा । (८२।१)

संहारकारकश्चैव कारणं च विशां पते ॥ (८२।२)