धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

दैवम् एव परं मन्ये पौरुषाद् अपि संजय । (१।२)

यत् सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुसैन्येन वध्यते ॥ (१।३)

नित्यं हि मामकांस्तात हतान् एव हि शंससि । (२।१)

अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंससि पाण्डवान् ॥ (२।२)

हीनान् पुरुषकारेण मामकान् अद्य संजय । (३।१)

पतितान् पात्यमानांश्च हतान् एव च शंससि ॥ (३।२)

युध्यमानान् यथाशक्ति घटमानाञ् जयं प्रति । (४।१)

पाण्डवा विजयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः ॥ (४।२)

सो ऽहं तीव्राणि दुःखानि दुर्योधनकृतानि च । (५।१)

अश्रौषं सततं तात दुःसहानि बहूनि च ॥ (५।२)

तम् उपायं न पश्यामि जीयेरन् येन पाण्डवाः । (६।१)

मामका वा जयं युद्धे प्राप्नुयुर् येन संजय ॥ (६।२)

संजय उवाच । (७।१)

क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम् । (७।२)

शृणु राजन् स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान् ॥ (७।३)

धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः । (८।१)

पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिम् आयसैः ॥ (८।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम पार्षतस्य पराक्रमम् । (९।१)

न्यवारयत यत् तूर्णं शल्यं समितिशोभनम् ॥ (९।२)

नान्तरं ददृशे कश्चित् तयोः संरब्धयो रणे । (१०।१)

मुहूर्तम् इव तद् युद्धं तयोः समम् इवाभवत् ॥ (१०।२)

ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । (११।१)

धनुश्चिछेद भल्लेन पीतेन निशितेन च ॥ (११।२)

अथैनं शरवर्षेण छादयामास भारत । (१२।१)

गिरिं जलागमे यद्वज्जलदा जलधारिणः ॥ (१२।२)

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्ने निपीडिते । (१३।१)

अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति ॥ (१३।२)

ततो मद्राधिपरथं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनः । (१४।१)

आर्तायनिम् अमेयात्मा विव्याध विशिखैस्त्रिभिः ॥ (१४।२)

ततस्तु तावका राजन् परीप्सन्तो ऽर्जुनिं रणे । (१५।१)

मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे ॥ (१५।२)

दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती । (१६।१)

दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनश्च दुर्मुखः ॥ (१६।२)

सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत । (१७।१)

एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे ॥ (१७।२)

तान् भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (१८।१)

द्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ (१८।२)

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशां पते । (१९।१)

अभ्यवर्तन्त संहृष्टाः परस्परवधैषिणः । (१९।२)

ते वै समीयुः संग्रामे राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (१९।३)

तस्मिन् दाशरथे युद्धे वर्तमाने भयावहे । (२०।१)

तावकानां परेषां च प्रेक्षका रथिनो ऽभवन् ॥ (२०।२)

शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः । (२१।१)

अन्योन्यम् अभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥ (२१।२)

ते यत्ता जातसंरम्भाः सर्वे ऽन्योन्यं जिघांसवः । (२२।१)

महास्त्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुर् अमर्षणाः ॥ (२२।२)

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे । (२३।१)

विव्याध निशितैर् बाणैश्चतुर्भिस्त्वरितो भृशम् ॥ (२३।२)

दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः । (२४।१)

दुर्मुखो नवभिर् बाणैर् दुःसहश्चापि सप्तभिः । (२४।२)

विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर् दुःशासनस्तथा ॥ (२४।३)

तान् प्रत्यविध्यद् राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः । (२५।१)

एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ (२५।२)

सत्यव्रतं तु समरे पुरुमित्रं च भारत । (२६।१)

अभिमन्युर् अविध्यत् तौ दशभिर् दशभिः शरैः ॥ (२६।२)

माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ । (२७।१)

छादयेतां शरव्रातैस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (२७।२)

ततः शल्यो महाराज स्वस्रीयौ रथिनां वरौ । (२८।१)

शरैर् बहुभिर् आनर्छत् कृतप्रतिकृतैषिणौ । (२८।२)

छाद्यमानौ ततस्तौ तु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः ॥ (२८।३)

अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः । (२९।१)

विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः ॥ (२९।२)

तम् उद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासम् इव शृङ्गिणम् । (३०।१)

भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन् भयात् ॥ (३०।२)

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत् । (३१।१)

अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् । (३१।२)

मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात् ॥ (३१।३)

आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरः । (३२।१)

गदापाणिर् अवारोहद् रथात् सिंह इवोन्नदन् ॥ (३२।२)

अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम् । (३३।१)

अभ्यधावद् गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः ॥ (३३।२)

स गजान् गदया निघ्नन् व्यचरत् समरे बली । (३४।१)

भीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः ॥ (३४।२)

तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिना । (३५।१)

व्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भीमस्य नर्दतः ॥ (३५।२)

ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः । (३६।१)

नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ (३६।२)

पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान् । (३७।१)

अभ्यधावन्त वर्षन्तो मेघा इव गिरीन् यथा ॥ (३७।२)

क्षुरैः क्षुरप्रैर् भल्लैश्च पीतैर् अञ्जलिकैर् अपि । (३८।१)

पातयन्तोत्तमाङ्गानि पाण्डवा गजयोधिनाम् ॥ (३८।२)

शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैः । (३९।१)

अश्मवृष्टिर् इवाभाति पाणिभिश्च सहाङ्कुशैः ॥ (३९।२)

हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः । (४०।१)

अदृश्यन्ताचलाग्रेषु द्रुमा भग्नशिखा इव ॥ (४०।२)

धृष्टद्युम्नहतान् अन्यान् अपश्याम महागजान् । (४१।१)

पतितान् पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना ॥ (४१।२)

मागधो ऽथ महीपालो गजम् ऐरावतोपमम् । (४२।१)

प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति ॥ (४२।२)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य मागधस्य गजोत्तमम् । (४३।१)

जघानैकेषुणा वीरः सौभद्रः परवीरहा ॥ (४३।२)

तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः । (४४।१)

राज्ञो रजतपुङ्खेन भल्लेनापहरच्छिरः ॥ (४४।२)

विगाह्य तद् गजानीकं भीमसेनो ऽपि पाण्डवः । (४५।१)

व्यचरत् समरे मृद्नन् गजान् इन्द्रो गिरीन् इव ॥ (४५।२)

एकप्रहाराभिहतान् भीमसेनेन कुञ्जरान् । (४६।१)

अपश्याम रणे तस्मिन् गिरीन् वज्रहतान् इव ॥ (४६।२)

भग्नदन्तान् भग्नकटान् भग्नसक्थांश्च वारणान् । (४७।१)

भग्नपृष्ठान् भग्नकुम्भान्निहतान् पर्वतोपमान् ॥ (४७।२)

नदतः सीदतश्चान्यान् विमुखान् समरे गजान् । (४८।१)

विमूत्रान् भग्नसंविग्नांस्तथा विशकृतो ऽपरान् ॥ (४८।२)

भीमसेनस्य मार्गेषु गतासून् पर्वतोपमान् । (४९।१)

अपश्याम हतान्नागान्निष्टनन्तस्तथापरे ॥ (४९।२)

वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाः । (५०।१)

विह्वलन्तो गता भूमिं शैला इव धरातले ॥ (५०।२)

मेदोरुधिरदिग्धाङ्गो वसामज्जासमुक्षितः । (५१।१)

व्यचरत् समरे भीमो दण्डपाणिर् इवान्तकः ॥ (५१।२)

गजानां रुधिराक्तां तां गदां बिभ्रद् वृकोदरः । (५२।१)

घोरः प्रतिभयश्चासीत् पिनाकीव पिनाकधृक् ॥ (५२।२)

निर्मथ्यमानाः क्रुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः । (५३।१)

सहसा प्राद्रवञ् शिष्टा मृद्नन्तस्तव वाहिनीम् ॥ (५३।२)

तं हि वीरं महेष्वासाः सौभद्रप्रमुखा रथाः । (५४।१)

पर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधम् इवामराः ॥ (५४।२)

शोणिताक्तां गदां बिभ्रद् उक्षितो गजशोणितैः । (५५।१)

कृतान्त इव रौद्रात्मा भीमसेनो व्यदृश्यत ॥ (५५।२)

व्यायच्छमानं गदया दिक्षु सर्वासु भारत । (५६।१)

नृत्यमानम् अपश्याम नृत्यन्तम् इव शंकरम् ॥ (५६।२)

यमदण्डोपमां गुर्वीम् इन्द्राशनिसमस्वनाम् । (५७।१)

अपश्याम महाराज रौद्रां विशसनीं गदाम् ॥ (५७।२)

विमिश्रां केशमज्जाभिः प्रदिग्धां रुधिरेण च । (५८।१)

पिनाकम् इव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून् ॥ (५८।२)

यथा पशूनां संघातं यष्ट्या पालः प्रकालयेत् । (५९।१)

तथा भीमो गजानीकं गदया पर्यकालयत् ॥ (५९।२)

गदया वध्यमानास्ते मार्गणैश्च समन्ततः । (६०।१)

स्वान्यनीकानि मृद्नन्तः प्राद्रवन् कुञ्जरास्तव ॥ (६०।२)

महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान् । (६१।१)

अतिष्ठत् तुमुले भीमः श्मशान इव शूलभृत् ॥ (६१।२)