MBh, 3, 57
Select a line for its word-by-word analysis.
दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् । (१।२)
damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam |
चिन्तयामास तत् कार्यं सुमहत् पार्थिवं प्रति ॥ (२।२)
cintayāmāsa tat kāryaṃ sumahat pārthivaṃ prati ||
सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् । (३।१)
sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam |
आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यम् अवशिष्टं च यद् वसु ॥ (४।२)
ācakṣva yaddhṛtaṃ dravyam avaśiṣṭaṃ ca yad vasu ||
ततस् ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् । (५।१)
tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam |
अपि नो भागधेयं स्याद् इत्युक्त्वा पुनर् आव्रजन् ॥ (५।२)
api no bhāgadheyaṃ syād ityuktvā punar āvrajan ||
तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः । (६।१)
tāstu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ |
वाक्यम् अप्रतिनन्दन्तं भर्तारम् अभिवीक्ष्य सा । (७।१)
vākyam apratinandantaṃ bhartāram abhivīkṣya sā |
निशम्य सततं चाक्षान् पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् । (८।१)
niśamya satataṃ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān |
नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनर् उवाच ह ॥ (८।२)
nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punar uvāca ha ||
बृहत्सेने पुनर् गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् । (९।१)
bṛhatsene punar gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt |
सूतम् आनय कल्याणि महत् कार्यम् उपस्थितम् ॥ (९।२)
sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam ||
बृहत्सेना तु तच्छ्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् । (१०।१)
bṛhatsenā tu tacchrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam |
वार्ष्णेयम् आनयामास पुरुषैर् आप्तकारिभिः ॥ (१०।२)
vārṣṇeyam ānayāmāsa puruṣair āptakāribhiḥ ||
वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा । (११।१)
vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañślakṣṇayā girā |
जानीषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि । (१२।१)
jānīṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi |
तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि ॥ (१२।२)
tasya tvaṃ viṣamasthasya sāhāyyaṃ kartum arhasi ||
तथा तथास्य द्यूते वै रागो भूयो ऽभिवर्धते ॥ (१३।२)
tathā tathāsya dyūte vai rāgo bhūyo 'bhivardhate ||
यथा च पुष्करस्याक्षा वर्तन्ते वशवर्तिनः । (१४।१)
yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ |
नूनं मन्ये न शेषो ऽस्ति नैषधस्य महात्मनः ॥ (१५।२)
nūnaṃ manye na śeṣo 'sti naiṣadhasya mahātmanaḥ ||
शरणं त्वां प्रपन्नास्मि सारथे कुरु मद्वचः । (१६।२)
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ |
न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद् विनशेद् इति ॥ (१६।३)
na hi me śudhyate bhāvaḥ kadācid vinaśed iti ||
नलस्य दयितान् अश्वान् योजयित्वा महाजवान् । (१७।१)
nalasya dayitān aśvān yojayitvā mahājavān |
इदम् आरोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुम् अर्हसि ॥ (१७।२)
idam āropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yātum arhasi ||
मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा । (१८।१)
mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā |
अश्वांश्चैतान् यथाकामं वस वान्यत्र गच्छ वा ॥ (१८।२)
aśvāṃścaitān yathākāmaṃ vasa vānyatra gaccha vā ||
दमयन्त्यास्तु तद् वाक्यं वार्ष्णेयो नलसारथिः । (१९।१)
damayantyāstu tad vākyaṃ vārṣṇeyo nalasārathiḥ |
तैः समेत्य विनिश्चित्य सो ऽनुज्ञातो महीपते । (२०।१)
taiḥ sametya viniścitya so 'nujñāto mahīpate |
ययौ मिथुनम् आरोप्य विदर्भांस् तेन वाहिना ॥ (२०।२)
yayau mithunam āropya vidarbhāṃs tena vāhinā ||
हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् । (२१।१)
hayāṃstatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam |
इन्द्रसेनां च तां कन्याम् इन्द्रसेनं च बालकम् ॥ (२१।२)
indrasenāṃ ca tāṃ kanyām indrasenaṃ ca bālakam ||
आमन्त्र्य भीमं राजानम् आर्तः शोचन् नलं नृपम् । (२२।१)
āmantrya bhīmaṃ rājānam ārtaḥ śocan nalaṃ nṛpam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.