महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 57

355 of 1995 · 48 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

बृहदश्व उवाच । (१।१)

bṛhadaśva uvāca

1.2१.२

दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् । (१।२)

damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam |

1.3१.३

उन्मत्तवद् अनुन्मत्ता देवने गतचेतसम् ॥ (१।३)

unmattavad anunmattā devane gatacetasam ||

2.1२.१

भयशोकसमाविष्टा राजन् भीमसुता ततः । (२।१)

bhayaśokasamāviṣṭā rājan bhīmasutā tataḥ |

2.2२.२

चिन्तयामास तत् कार्यं सुमहत् पार्थिवं प्रति ॥ (२।२)

cintayāmāsa tat kāryaṃ sumahat pārthivaṃ prati ||

3.1३.१

सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् । (३।१)

sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam |

3.2३.२

नलं च हृतसर्वस्वम् उपलभ्येदम् अब्रवीत् ॥ (३।२)

nalaṃ ca hṛtasarvasvam upalabhyedam abravīt ||

4.1४.१

बृहत्सेने व्रजामात्यान् आनाय्य नलशासनात् । (४।१)

bṛhatsene vrajāmātyān ānāyya nalaśāsanāt |

4.2४.२

आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यम् अवशिष्टं च यद् वसु ॥ (४।२)

ācakṣva yaddhṛtaṃ dravyam avaśiṣṭaṃ ca yad vasu ||

5.1५.१

ततस् ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् । (५।१)

tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam |

5.2५.२

अपि नो भागधेयं स्याद् इत्युक्त्वा पुनर् आव्रजन् ॥ (५।२)

api no bhāgadheyaṃ syād ityuktvā punar āvrajan ||

6.1६.१

तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः । (६।१)

tāstu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ |

6.2६.२

न्यवेदयद् भीमसुता न च तत् प्रत्यनन्दत ॥ (६।२)

nyavedayad bhīmasutā na ca tat pratyanandata ||

7.1७.१

वाक्यम् अप्रतिनन्दन्तं भर्तारम् अभिवीक्ष्य सा । (७।१)

vākyam apratinandantaṃ bhartāram abhivīkṣya sā |

7.2७.२

दमयन्ती पुनर् वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह ॥ (७।२)

damayantī punar veśma vrīḍitā praviveśa ha ||

8.1८.१

निशम्य सततं चाक्षान् पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् । (८।१)

niśamya satataṃ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān |

8.2८.२

नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनर् उवाच ह ॥ (८।२)

nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punar uvāca ha ||

9.1९.१

बृहत्सेने पुनर् गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् । (९।१)

bṛhatsene punar gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt |

9.2९.२

सूतम् आनय कल्याणि महत् कार्यम् उपस्थितम् ॥ (९।२)

sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam ||

10.1१०.१

बृहत्सेना तु तच्छ्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् । (१०।१)

bṛhatsenā tu tacchrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam |

10.2१०.२

वार्ष्णेयम् आनयामास पुरुषैर् आप्तकारिभिः ॥ (१०।२)

vārṣṇeyam ānayāmāsa puruṣair āptakāribhiḥ ||

11.1११.१

वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा । (११।१)

vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañślakṣṇayā girā |

11.2११.२

उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालम् अनिन्दिता ॥ (११।२)

uvāca deśakālajñā prāptakālam aninditā ||

12.1१२.१

जानीषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि । (१२।१)

jānīṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi |

12.2१२.२

तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि ॥ (१२।२)

tasya tvaṃ viṣamasthasya sāhāyyaṃ kartum arhasi ||

13.1१३.१

यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणेह जीयते । (१३।१)

yathā yathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇeha jīyate |

13.2१३.२

तथा तथास्य द्यूते वै रागो भूयो ऽभिवर्धते ॥ (१३।२)

tathā tathāsya dyūte vai rāgo bhūyo 'bhivardhate ||

14.1१४.१

यथा च पुष्करस्याक्षा वर्तन्ते वशवर्तिनः । (१४।१)

yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ |

14.2१४.२

तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते ॥ (१४।२)

tathā viparyayaścāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate ||

15.1१५.१

सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथावन् न शृणोति च । (१५।१)

suhṛtsvajanavākyāni yathāvan na śṛṇoti ca |

15.2१५.२

नूनं मन्ये न शेषो ऽस्ति नैषधस्य महात्मनः ॥ (१५।२)

nūnaṃ manye na śeṣo 'sti naiṣadhasya mahātmanaḥ ||

16.1१६.१

यत्र मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः । (१६।१)

yatra me vacanaṃ rājā nābhinandati mohitaḥ |

16.2१६.२

शरणं त्वां प्रपन्नास्मि सारथे कुरु मद्वचः । (१६।२)

śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ |

16.3१६.३

न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद् विनशेद् इति ॥ (१६।३)

na hi me śudhyate bhāvaḥ kadācid vinaśed iti ||

17.1१७.१

नलस्य दयितान् अश्वान् योजयित्वा महाजवान् । (१७।१)

nalasya dayitān aśvān yojayitvā mahājavān |

17.2१७.२

इदम् आरोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुम् अर्हसि ॥ (१७।२)

idam āropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yātum arhasi ||

18.1१८.१

मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा । (१८।१)

mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā |

18.2१८.२

अश्वांश्चैतान् यथाकामं वस वान्यत्र गच्छ वा ॥ (१८।२)

aśvāṃścaitān yathākāmaṃ vasa vānyatra gaccha vā ||

19.1१९.१

दमयन्त्यास्तु तद् वाक्यं वार्ष्णेयो नलसारथिः । (१९।१)

damayantyāstu tad vākyaṃ vārṣṇeyo nalasārathiḥ |

19.2१९.२

न्यवेदयद् अशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः ॥ (१९।२)

nyavedayad aśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ ||

20.1२०.१

तैः समेत्य विनिश्चित्य सो ऽनुज्ञातो महीपते । (२०।१)

taiḥ sametya viniścitya so 'nujñāto mahīpate |

20.2२०.२

ययौ मिथुनम् आरोप्य विदर्भांस् तेन वाहिना ॥ (२०।२)

yayau mithunam āropya vidarbhāṃs tena vāhinā ||

21.1२१.१

हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् । (२१।१)

hayāṃstatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam |

21.2२१.२

इन्द्रसेनां च तां कन्याम् इन्द्रसेनं च बालकम् ॥ (२१।२)

indrasenāṃ ca tāṃ kanyām indrasenaṃ ca bālakam ||

22.1२२.१

आमन्त्र्य भीमं राजानम् आर्तः शोचन् नलं नृपम् । (२२।१)

āmantrya bhīmaṃ rājānam ārtaḥ śocan nalaṃ nṛpam |

22.2२२.२

अटमानस् ततो ऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा ॥ (२२।२)

aṭamānas tato 'yodhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā ||

23.1२३.१

ऋतुपर्णं स राजानम् उपतस्थे सुदुःखितः । (२३।१)

ṛtuparṇaṃ sa rājānam upatasthe suduḥkhitaḥ |

23.2२३.२

भृतिं चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपते ॥ (२३।२)

bhṛtiṃ copayayau tasya sārathyena mahīpate ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 57

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit