महाभारतMahābhārata

MBh, 6, 30

891 of 1995 · 58 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अर्जुन उवाच । (१।१)

arjuna uvāca

1.2१.२

किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम । (१।२)

kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama |

1.3१.३

अधिभूतं च किं प्रोक्तम् अधिदैवं किमुच्यते ॥ (१।३)

adhibhūtaṃ ca kiṃ proktam adhidaivaṃ kimucyate ||

2.1२.१

अधियज्ञः कथं को ऽत्र देहे ऽस्मिन्मधुसूदन । (२।१)

adhiyajñaḥ kathaṃ ko 'tra dehe 'sminmadhusūdana |

2.2२.२

प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयो ऽसि नियतात्मभिः ॥ (२।२)

prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo 'si niyatātmabhiḥ ||

3.1३.१

श्रीभगवानुवाच । (३।१)

śrībhagavānuvāca |

3.2३.२

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते । (३।२)

akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmamucyate |

3.3३.३

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ (३।३)

bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ ||

4.1४.१

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । (४।१)

adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam |

4.2४.२

अधियज्ञो ऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ (४।२)

adhiyajño 'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara ||

5.1५.१

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । (५।१)

antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram |

5.2५.२

यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ (५।२)

yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ ||

6.1६.१

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । (६।१)

yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram |

6.2६.२

तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ (६।२)

taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ ||

7.1७.१

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । (७।१)

tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca |

7.2७.२

मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ (७।२)

mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayaḥ ||

8.1८.१

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । (८।१)

abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā |

8.2८.२

परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ (८।२)

paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan ||

9.1९.१

कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । (९।१)

kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇoraṇīyāṃsamanusmaredyaḥ |

9.2९.२

सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ (९।२)

sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ||

10.1१०.१

प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । (१०।१)

prayāṇakāle manasācalena bhaktyā yukto yogabalena caiva |

10.2१०.२

भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ (१०।२)

bhruvormadhye prāṇamāveśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam ||

11.1११.१

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । (११।१)

yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ |

11.2११.२

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ (११।२)

yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye ||

12.1१२.१

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । (१२।१)

sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca |

12.2१२.२

मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ (१२।२)

mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām ||

13.1१३.१

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । (१३।१)

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |

13.2१३.२

यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ (१३।२)

yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim ||

14.1१४.१

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । (१४।१)

ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ |

14.2१४.२

तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ (१४।२)

tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ ||

15.1१५.१

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । (१५।१)

māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam |

15.2१५.२

नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ (१५।२)

nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ||

16.1१६.१

आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनो ऽर्जुन । (१६।१)

ā brahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino 'rjuna |

16.2१६.२

मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ (१६।२)

māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate ||

17.1१७.१

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । (१७।१)

sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ |

17.2१७.२

रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहोरात्रविदो जनाः ॥ (१७।२)

rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ ||

18.1१८.१

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । (१८।१)

avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame |

18.2१८.२

रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ (१८।२)

rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake ||

19.1१९.१

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । (१९।१)

bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate |

19.2१९.२

रात्र्यागमे ऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ (१९।२)

rātryāgame 'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame ||

20.1२०.१

परस्तस्मात्तु भावो ऽन्यो ऽव्यक्तो ऽव्यक्तात्सनातनः । (२०।१)

parastasmāttu bhāvo 'nyo 'vyakto 'vyaktātsanātanaḥ |

20.2२०.२

यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ (२०।२)

yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati ||

21.1२१.१

अव्यक्तो ऽक्षर इत्युक्तस् तमाहुः परमां गतिम् । (२१।१)

avyakto 'kṣara ityuktas tamāhuḥ paramāṃ gatim |

21.2२१.२

यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ (२१।२)

yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||

22.1२२.१

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । (२२।१)

puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā |

22.2२२.२

यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ (२२।२)

yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ||

23.1२३.१

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । (२३।१)

yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ |

23.2२३.२

प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ (२३।२)

prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||

24.1२४.१

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । (२४।१)

agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |

24.2२४.२

तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ (२४।२)

tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||

25.1२५.१

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । (२५।१)

dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |

25.2२५.२

तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ (२५।२)

tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ||

26.1२६.१

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । (२६।१)

śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate |

26.2२६.२

एकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययावर्तते पुनः ॥ (२६।२)

ekayā yātyanāvṛttim anyayāvartate punaḥ ||

27.1२७.१

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन । (२७।१)

naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana |

27.2२७.२

तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ (२७।२)

tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ||

28.1२८.१

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । (२८।१)

vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam |

28.2२८.२

अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ (२८।२)

atyeti tatsarvamidaṃ viditvā yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 6, 30

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit