MBh, 6, 30
Select a line for its word-by-word analysis.
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम । (१।२)
kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama |
अधिभूतं च किं प्रोक्तम् अधिदैवं किमुच्यते ॥ (१।३)
adhibhūtaṃ ca kiṃ proktam adhidaivaṃ kimucyate ||
अधियज्ञः कथं को ऽत्र देहे ऽस्मिन्मधुसूदन । (२।१)
adhiyajñaḥ kathaṃ ko 'tra dehe 'sminmadhusūdana |
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयो ऽसि नियतात्मभिः ॥ (२।२)
prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo 'si niyatātmabhiḥ ||
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते । (३।२)
akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmamucyate |
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ (५।२)
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ ||
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । (६।१)
yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram |
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ (८।२)
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan ||
कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । (९।१)
kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇoraṇīyāṃsamanusmaredyaḥ |
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ (९।२)
sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ||
प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । (१०।१)
prayāṇakāle manasācalena bhaktyā yukto yogabalena caiva |
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ (१०।२)
bhruvormadhye prāṇamāveśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam ||
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । (११।१)
yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ |
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ (११।२)
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye ||
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । (१२।१)
sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca |
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ (१२।२)
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām ||
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । (१३।१)
omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ (१३।२)
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim ||
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ (१४।२)
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ ||
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ (१५।२)
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ||
आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनो ऽर्जुन । (१६।१)
ā brahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino 'rjuna |
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ (१६।२)
māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate ||
रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहोरात्रविदो जनाः ॥ (१७।२)
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ ||
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । (१८।१)
avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame |
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ (१८।२)
rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake ||
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । (१९।१)
bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate |
रात्र्यागमे ऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ (१९।२)
rātryāgame 'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame ||
परस्तस्मात्तु भावो ऽन्यो ऽव्यक्तो ऽव्यक्तात्सनातनः । (२०।१)
parastasmāttu bhāvo 'nyo 'vyakto 'vyaktātsanātanaḥ |
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ (२०।२)
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati ||
अव्यक्तो ऽक्षर इत्युक्तस् तमाहुः परमां गतिम् । (२१।१)
avyakto 'kṣara ityuktas tamāhuḥ paramāṃ gatim |
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ (२१।२)
yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । (२२।१)
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā |
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ (२२।२)
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ||
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । (२३।१)
yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ |
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ (२३।२)
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । (२४।१)
agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ (२४।२)
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । (२५।१)
dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ (२५।२)
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ||
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । (२६।१)
śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate |
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन । (२७।१)
naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana |
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ (२७।२)
tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ||
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । (२८।१)
vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam |
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ (२८।२)
atyeti tatsarvamidaṃ viditvā yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.