संजय उवाच । (१।१)

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे । (१।२)

संग्रामरभसो भीमं हन्तुकामो ऽभ्यधावत ॥ (१।३)

तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य नृवीरं दृढवैरिणम् । (२।१)

भीमसेनः सुसंक्रुद्ध इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२।२)

अयं स कालः सम्प्राप्तो वर्षपूगाभिकाङ्क्षितः । (३।१)

अद्य त्वां निहनिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ॥ (३।२)

अद्य कुन्त्याः परिक्लेशं वनवासं च कृत्स्नशः । (४।१)

द्रौपद्याश्च परिक्लेशं प्रणोत्स्यामि हते त्वयि ॥ (४।२)

यत् त्वं दुरोदरो भूत्वा पाण्डवान् अवमन्यसे । (५।१)

तस्य पापस्य गान्धारे पश्य व्यसनम् आगतम् ॥ (५।२)

कर्णस्य मतम् आज्ञाय सौबलस्य च यत् पुरा । (६।१)

अचिन्त्य पाण्डवान् कामाद् यथेष्टं कृतवान् असि ॥ (६।२)

याचमानं च यन्मोहाद् दाशार्हम् अवमन्यसे । (७।१)

उलूकस्य समादेशं यद् ददासि च हृष्टवत् ॥ (७।२)

अद्य त्वा निहनिष्यामि सानुबन्धं सबान्धवम् । (८।१)

समीकरिष्ये तत् पापं यत् पुरा कृतवान् असि ॥ (८।२)

एवम् उक्त्वा धनुर् घोरं विकृष्योद्भ्राम्य चासकृत् । (९।१)

समादाय शरान् घोरान्महाशनिसमप्रभान् ॥ (९।२)

षड्विंशत् तरसा क्रुद्धो मुमोचाशु सुयोधने । (१०।१)

ज्वलिताग्निशिखाकारान् वज्रकल्पान् अजिह्मगान् ॥ (१०।२)

ततो ऽस्य कार्मुकं द्वाभ्यां सूतं द्वाभ्यां च विव्यधे । (११।१)

चतुर्भिर् अश्वाञ् जवनान् अनयद् यमसादनम् ॥ (११।२)

द्वाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां शराभ्याम् अरिमर्दनः । (१२।१)

छत्रं चिछेद समरे राज्ञस्तस्य रथोत्तमात् ॥ (१२।२)

त्रिभिश्च तस्य चिछेद ज्वलन्तं ध्वजम् उत्तमम् । (१३।१)

छित्त्वा तं च ननादोच्चैस्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ (१३।२)

रथाच्च स ध्वजः श्रीमान्नानारत्नविभूषितः । (१४।१)

पपात सहसा भूमिं विद्युज्जलधराद् इव ॥ (१४।२)

ज्वलन्तं सूर्यसंकाशं नागं मणिमयं शुभम् । (१५।१)

ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः ॥ (१५।२)

अथैनं दशभिर् बाणैस्तोत्त्रैर् इव महागजम् । (१६।१)

आजघान रणे भीमः स्मयन्न् इव महारथः ॥ (१६।२)

ततस्तु राजा सिन्धूनां रथश्रेष्ठो जयद्रथः । (१७।१)

दुर्योधनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम् ॥ (१७।२)

कृपश्च रथिनां श्रेष्ठः कौरव्यम् अमितौजसम् । (१८।१)

आरोपयद् रथं राजन् दुर्योधनम् अमर्षणम् ॥ (१८।२)

स गाढविद्धो व्यथितो भीमसेनेन संयुगे । (१९।१)

निषसाद रथोपस्थे राजा दुर्योधनस्तदा ॥ (१९।२)

परिवार्य ततो भीमं हन्तुकामो जयद्रथः । (२०।१)

रथैर् अनेकसाहस्रैर् भीमस्यावारयद् दिशः ॥ (२०।२)

धृष्टकेतुस्ततो राजन्न् अभिमन्युश्च वीर्यवान् । (२१।१)

केकया द्रौपदेयाश्च तव पुत्रान् अयोधयन् ॥ (२१।२)

चित्रसेनः सुचित्रश्च चित्राश्वश्चित्रदर्शनः । (२२।१)

चारुचित्रः सुचारुश्च तथा नन्दोपनन्दकौ ॥ (२२।२)

अष्टावेते महेष्वासाः सुकुमारा यशस्विनः । (२३।१)

अभिमन्युरथं राजन् समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (२३।२)

आजघान ततस्तूर्णम् अभिमन्युर् महामनाः । (२४।१)

एकैकं पञ्चभिर् विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः । (२४।२)

वज्रमृत्युप्रतीकाशैर् विचित्रायुधनिःसृतैः ॥ (२४।३)

अमृष्यमाणास्ते सर्वे सौभद्रं रथसत्तमम् । (२५।१)

ववर्षुर् मार्गणैस्तीक्ष्णैर् गिरिं मेरुम् इवाम्बुदाः ॥ (२५।२)

स पीड्यमानः समरे कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । (२६।१)

अभिमन्युर् महाराज तावकान् समकम्पयत् । (२६।२)

यथा देवासुरे युद्धे वज्रपाणिर् महासुरान् ॥ (२६।३)

विकर्णस्य ततो भल्लान् प्रेषयामास भारत । (२७।१)

चतुर्दश रथश्रेष्ठो घोरान् आशीविषोपमान् । (२७।२)

ध्वजं सूतं हयांश्चास्य छित्त्वा नृत्यन्न् इवाहवे ॥ (२७।३)

पुनश्चान्याञ् शरान् पीतान् अकुण्ठाग्राञ् शिलाशितान् । (२८।१)

प्रेषयामास सौभद्रो विकर्णाय महाबलः ॥ (२८।२)

ते विकर्णं समासाद्य कङ्कबर्हिणवाससः । (२९।१)

भित्त्वा देहं गता भूमिं ज्वलन्त इव पन्नगाः ॥ (२९।२)

ते शरा हेमपुङ्खाग्रा व्यदृश्यन्त महीतले । (३०।१)

विकर्णरुधिरक्लिन्ना वमन्त इव शोणितम् ॥ (३०।२)

विकर्णं वीक्ष्य निर्भिन्नं तस्यैवान्ये सहोदराः । (३१।१)

अभ्यद्रवन्त समरे सौभद्रप्रमुखान् रथान् ॥ (३१।२)

अभियात्वा तथैवाशु रथस्थान् सूर्यवर्चसः । (३२।१)

अविध्यन् समरे ऽन्योन्यं संरब्धा युद्धदुर्मदाः ॥ (३२।२)

दुर्मुखः श्रुतकर्माणं विद्ध्वा सप्तभिर् आशुगैः । (३३।१)

ध्वजम् एकेन चिछेद सारथिं चास्य सप्तभिः ॥ (३३।२)

अश्वाञ् जाम्बूनदैर् जालैः प्रच्छन्नान् वातरंहसः । (३४।१)

जघान षड्भिर् आसाद्य सारथिं चाभ्यपातयत् ॥ (३४।२)

स हताश्वे रथे तिष्ठञ् श्रुतकर्मा महारथः । (३५।१)

शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धो महोल्कां ज्वलिताम् इव ॥ (३५।२)

सा दुर्मुखस्य विपुलं वर्म भित्त्वा यशस्विनः । (३६।१)

विदार्य प्राविशद् भूमिं दीप्यमाना सुतेजना ॥ (३६।२)

तं दृष्ट्वा विरथं तत्र सुतसोमो महाबलः । (३७।१)

पश्यतां सर्वसैन्यानां रथम् आरोपयत् स्वकम् ॥ (३७।२)

श्रुतकीर्तिस्तथा वीरो जयत्सेनं सुतं तव । (३८।१)

अभ्ययात् समरे राजन् हन्तुकामो यशस्विनम् ॥ (३८।२)

तस्य विक्षिपतश्चापं श्रुतकीर्तेर् महात्मनः । (३९।१)

चिछेद समरे राजञ् जयत्सेनः सुतस्तव । (३९।२)

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन प्रहसन्न् इव भारत ॥ (३९।३)

तं दृष्ट्वा छिन्नधन्वानं शतानीकः सहोदरम् । (४०।१)

अभ्यपद्यत तेजस्वी सिंहवद् विनदन्मुहुः ॥ (४०।२)

शतानीकस्तु समरे दृढं विस्फार्य कार्मुकम् । (४१।१)

विव्याध दशभिस्तूर्णं जयत्सेनं शिलीमुखैः ॥ (४१।२)

अथान्येन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिना । (४२।१)

शतानीको जयत्सेनं विव्याध हृदये भृशम् ॥ (४२।२)

तथा तस्मिन् वर्तमाने दुष्कर्णो भ्रातुर् अन्तिके । (४३।१)

चिछेद समरे चापं नाकुलेः क्रोधमूर्छितः ॥ (४३।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय भारसाधनम् उत्तमम् । (४४।१)

समादत्त शितान् बाणाञ् शतानीको महाबलः ॥ (४४।२)

तिष्ठ तिष्ठेति चामन्त्र्य दुष्कर्णं भ्रातुर् अग्रतः । (४५।१)

मुमोच निशितान् बाणाञ् ज्वलितान् पन्नगान् इव ॥ (४५।२)

ततो ऽस्य धनुर् एकेन द्वाभ्यां सूतं च मारिष । (४६।१)

चिछेद समरे तूर्णं तं च विव्याध सप्तभिः ॥ (४६।२)

अश्वान्मनोजवांश्चास्य कल्माषान् वीतकल्मषः । (४७।१)

जघान निशितैस्तूर्णं सर्वान् द्वादशभिः शरैः ॥ (४७।२)

अथापरेण भल्लेन सुमुक्तेन निपातिना । (४८।१)

दुष्कर्णं समरे क्रुद्धो विव्याध हृदये भृशम् ॥ (४८।२)

दुष्कर्णं निहतं दृष्ट्वा पञ्च राजन्महारथाः । (४९।१)

जिघांसन्तः शतानीकं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ (४९।२)

छाद्यमानं शरव्रातैः शतानीकं यशस्विनम् । (५०।१)

अभ्यधावन्त संरब्धाः केकयाः पञ्च सोदराः ॥ (५०।२)

तान् अभ्यापततः प्रेक्ष्य तव पुत्रा महारथाः । (५१।१)

प्रत्युद्ययुर् महाराज गजा इव महागजान् ॥ (५१।२)

दुर्मुखो दुर्जयश्चैव तथा दुर्मर्षणो युवा । (५२।१)

शत्रुंजयः शत्रुसहः सर्वे क्रुद्धा यशस्विनः । (५२।२)

प्रत्युद्याता महाराज केकयान् भ्रातरः समम् ॥ (५२।३)

रथैर् नगरसंकाशैर् हयैर् युक्तैर् मनोजवैः । (५३।१)

नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिर् अलंकृतैः ॥ (५३।२)

वरचापधरा वीरा विचित्रकवचध्वजाः । (५४।१)

विविशुस्ते परं सैन्यं सिंहा इव वनाद् वनम् ॥ (५४।२)

तेषां सुतुमुलं युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् । (५५।१)

अवर्तत महारौद्रं निघ्नताम् इतरेतरम् । (५५।२)

अन्योन्यागस्कृतां राजन् यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ (५५।३)

मुहूर्तास्तमिते सूर्ये चक्रुर् युद्धं सुदारुणम् । (५६।१)

रथिनः सादिनश्चैव व्यकीर्यन्त सहस्रशः ॥ (५६।२)

ततः शांतनवः क्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः । (५७।१)

नाशयामास सेनां वै भीष्मस्तेषां महात्मनाम् । (५७।२)

पाञ्चालानां च सैन्यानि शरैर् निन्ये यमक्षयम् ॥ (५७।३)

एवं भित्त्वा महेष्वासः पाण्डवानाम् अनीकिनीम् । (५८।१)

कृत्वावहारं सैन्यानां ययौ स्वशिबिरं नृप ॥ (५८।२)

धर्मराजो ऽपि सम्प्रेक्ष्य धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । (५९।१)

मूर्ध्नि चैतावुपाघ्राय संहृष्टः शिबिरं ययौ ॥ (५९।२)