MBh, 7, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
किं कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्नुः पाण्डवसृञ्जयाः । (१।२)
kiṃ kurvāṇaṃ raṇe droṇaṃ jaghnuḥ pāṇḍavasṛñjayāḥ |
तथा निपुणम् अस्त्रेषु सर्वशस्त्रभृताम् अपि ॥ (१।३)
tathā nipuṇam astreṣu sarvaśastrabhṛtām api ||
प्रमत्तो वाभवद् द्रोणस्ततो मृत्युम् उपेयिवान् ॥ (२।२)
pramatto vābhavad droṇastato mṛtyum upeyivān ||
कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर् दुष्प्रधर्षणम् । (३।१)
kathaṃ nu pārṣatastāta śatrubhir duṣpradharṣaṇam |
किरन्तम् इषुसंघातान् रुक्मपुङ्खान् अनेकशः ॥ (३।२)
kirantam iṣusaṃghātān rukmapuṅkhān anekaśaḥ ||
क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठं कृतिनं चित्रयोधिनम् । (४।१)
kṣiprahastaṃ dvijaśreṣṭhaṃ kṛtinaṃ citrayodhinam |
दूरेषुपातिनं दान्तम् अस्त्रयुद्धे च पारगम् ॥ (४।२)
dūreṣupātinaṃ dāntam astrayuddhe ca pāragam ||
पाञ्चालपुत्रो न्यवधीद् दिष्ट्या स वरम् अच्युतम् । (५।१)
pāñcālaputro nyavadhīd diṣṭyā sa varam acyutam |
कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम् ॥ (५।२)
kurvāṇaṃ dāruṇaṃ karma raṇe yattaṃ mahāratham ||
व्यक्तं दिष्टं हि बलवत् पौरुषाद् इति मे मतिः । (६।१)
vyaktaṃ diṣṭaṃ hi balavat pauruṣād iti me matiḥ |
अस्त्रं चतुर्विधं वीरे यस्मिन्न् आसीत् प्रतिष्ठितम् । (७।१)
astraṃ caturvidhaṃ vīre yasminn āsīt pratiṣṭhitam |
तम् इष्वस्त्रवराचार्यं द्रोणं शंससि मे हतम् ॥ (७।२)
tam iṣvastravarācāryaṃ droṇaṃ śaṃsasi me hatam ||
यत्र द्रोणम् अहं श्रुत्वा हतं जीवामि न म्रिये ॥ (९।२)
yatra droṇam ahaṃ śrutvā hataṃ jīvāmi na mriye ||
यच्छ्रुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते ॥ (१०।२)
yacchrutvā nihataṃ droṇaṃ śatadhā na vidīryate ||
ब्राह्मे वेदे तथेष्वस्त्रे यम् उपासन् गुणार्थिनः । (११।१)
brāhme vede tatheṣvastre yam upāsan guṇārthinaḥ |
ब्राह्मणा राजपुत्राश्च स कथं मृत्युना हतः ॥ (११।२)
brāhmaṇā rājaputrāśca sa kathaṃ mṛtyunā hataḥ ||
पतनं भास्करस्येव न मृष्ये द्रोणपातनम् ॥ (१२।२)
patanaṃ bhāskarasyeva na mṛṣye droṇapātanam ||
दृप्तानां प्रतिषेद्धासीद् धार्मिकानां च रक्षिता । (१३।१)
dṛptānāṃ pratiṣeddhāsīd dhārmikānāṃ ca rakṣitā |
यो ऽत्याक्षीत् कृपणस्यार्थे प्राणान् अपि परंतपः ॥ (१३।२)
yo 'tyākṣīt kṛpaṇasyārthe prāṇān api paraṃtapaḥ ||
मन्दानां मम पुत्राणां जयाशा यस्य विक्रमे । (१४।१)
mandānāṃ mama putrāṇāṃ jayāśā yasya vikrame |
बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्ध्या स निहतः कथम् ॥ (१४।२)
bṛhaspatyuśanastulyo buddhyā sa nihataḥ katham ||
ते च शोणा बृहन्तो ऽश्वाः सैन्धवा हेममालिनः । (१५।१)
te ca śoṇā bṛhanto 'śvāḥ saindhavā hemamālinaḥ |
बलिनो घोषिणो दान्ताः सैन्धवाः साधुवाहिनः । (१६।१)
balino ghoṣiṇo dāntāḥ saindhavāḥ sādhuvāhinaḥ |
दृढाः संग्राममध्येषु कच्चिद् आसन्न विह्वलाः ॥ (१६।२)
dṛḍhāḥ saṃgrāmamadhyeṣu kaccid āsanna vihvalāḥ ||
करिणां बृंहतां युद्धे शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम् । (१७।१)
kariṇāṃ bṛṃhatāṃ yuddhe śaṅkhadundubhinisvanam |
ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णवः ॥ (१७।२)
jyākṣepaśaravarṣāṇāṃ śastrāṇāṃ ca sahiṣṇavaḥ ||
आशंसन्तः पराञ् जेतुं जितश्वासा जितव्यथाः । (१८।१)
āśaṃsantaḥ parāñ jetuṃ jitaśvāsā jitavyathāḥ |
हयाः प्रजविताः शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहाः ॥ (१८।२)
hayāḥ prajavitāḥ śīghrā bhāradvājarathodvahāḥ ||
कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानाम् अनीकिनीम् ॥ (१९।२)
kathaṃ nābhyataraṃstāta pāṇḍavānām anīkinīm ||
भारद्वाजः किम् अकरोच्छूरः संक्रन्दनो युधि ॥ (२०।२)
bhāradvājaḥ kim akarocchūraḥ saṃkrandano yudhi ||
विद्यां यस्योपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्भृतः । (२१।१)
vidyāṃ yasyopajīvanti sarvalokadhanurbhṛtaḥ |
स सत्यसंधो बलवान् द्रोणः किम् अकरोद् युधि ॥ (२१।२)
sa satyasaṃdho balavān droṇaḥ kim akarod yudhi ||
दिवि शक्रम् इव श्रेष्ठं महामात्रं धनुर्भृताम् । (२२।१)
divi śakram iva śreṣṭhaṃ mahāmātraṃ dhanurbhṛtām |
के नु तं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथाः ॥ (२२।२)
ke nu taṃ raudrakarmāṇaṃ yuddhe pratyudyayū rathāḥ ||
ननु रुक्मरथं दृष्ट्वा प्रद्रवन्ति स्म पाण्डवाः । (२३।१)
nanu rukmarathaṃ dṛṣṭvā pradravanti sma pāṇḍavāḥ |
दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणं सेनां क्षिण्वन्तम् अव्ययम् ॥ (२३।२)
divyam astraṃ vikurvāṇaṃ senāṃ kṣiṇvantam avyayam ||
पाञ्चाल्यप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत् ॥ (२४।२)
pāñcālyapragraho droṇaṃ sarvataḥ samavārayat ||
नूनम् आवारयत् पार्थो रथिनो ऽन्यान् अजिह्मगैः । (२५।१)
nūnam āvārayat pārtho rathino 'nyān ajihmagaiḥ |
ततो द्रोणं समारोहत् पार्षतः पापकर्मकृत् ॥ (२५।२)
tato droṇaṃ samārohat pārṣataḥ pāpakarmakṛt ||
न ह्यन्यं परिपश्यामि वधे कंचन शुष्मिणः । (२६।१)
na hyanyaṃ paripaśyāmi vadhe kaṃcana śuṣmiṇaḥ |
धृष्टद्युम्नाद् ऋते रौद्रात् पाल्यमानात् किरीटिना ॥ (२६।२)
dhṛṣṭadyumnād ṛte raudrāt pālyamānāt kirīṭinā ||
तैर् वृतः सर्वतः शूरैः पाञ्चाल्यापसदस्ततः । (२७।१)
tair vṛtaḥ sarvataḥ śūraiḥ pāñcālyāpasadastataḥ |
केकयैश्चेदिकारूषैर् मत्स्यैर् अन्यैश्च भूमिपैः ॥ (२७।२)
kekayaiścedikārūṣair matsyair anyaiśca bhūmipaiḥ ||
व्याकुलीकृतम् आचार्यं पिपीलैर् उरगं यथा । (२८।१)
vyākulīkṛtam ācāryaṃ pipīlair uragaṃ yathā |
यो ऽधीत्य चतुरो वेदान् सर्वान् आख्यानपञ्चमान् । (२९।१)
yo 'dhītya caturo vedān sarvān ākhyānapañcamān |
ब्राह्मणानां प्रतिष्ठासीत् स्रोतसाम् इव सागरः । (२९।२)
brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhāsīt srotasām iva sāgaraḥ |
स कथं ब्राह्मणो वृद्धः शस्त्रेण वधम् आप्तवान् ॥ (२९।३)
sa kathaṃ brāhmaṇo vṛddhaḥ śastreṇa vadham āptavān ||
अनर्हमाणः कौन्तेयः कर्मणस्तस्य तत् फलम् ॥ (३०।२)
anarhamāṇaḥ kaunteyaḥ karmaṇastasya tat phalam ||
यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भृतः । (३१।१)
yasya karmānujīvanti loke sarvadhanurbhṛtaḥ |
स सत्यसंधः सुकृती श्रीकामैर् निहतः कथम् ॥ (३१।२)
sa satyasaṃdhaḥ sukṛtī śrīkāmair nihataḥ katham ||
दिवि शक्र इव श्रेष्ठो महासत्त्वो महाबलः । (३२।१)
divi śakra iva śreṣṭho mahāsattvo mahābalaḥ |
स कथं निहतः पार्थैः क्षुद्रमत्स्यैर् यथा तिमिः ॥ (३२।२)
sa kathaṃ nihataḥ pārthaiḥ kṣudramatsyair yathā timiḥ ||
क्षिप्रहस्तश्च बलवान् दृढधन्वारिमर्दनः । (३३।१)
kṣiprahastaśca balavān dṛḍhadhanvārimardanaḥ |
न यस्य जीविताकाङ्क्षी विषयं प्राप्य जीवति ॥ (३३।२)
na yasya jīvitākāṅkṣī viṣayaṃ prāpya jīvati ||
ब्राह्मश्च वेदकामानां ज्याघोषश्च धनुर्भृताम् ॥ (३४।२)
brāhmaśca vedakāmānāṃ jyāghoṣaśca dhanurbhṛtām ||
नाहं मृष्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम् । (३५।१)
nāhaṃ mṛṣye hataṃ droṇaṃ siṃhadviradavikramam |
के ऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मनः । (३६।१)
ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ savyaṃ ke ca mahātmanaḥ |
पुरस्तात् के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे ॥ (३६।२)
purastāt ke ca vīrasya yudhyamānasya saṃyuge ||
के च तत्र तनुं त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युम् आव्रजन् । (३७।१)
ke ca tatra tanuṃ tyaktvā pratīpaṃ mṛtyum āvrajan |
द्रोणस्य समरे वीराः के ऽकुर्वन्त परां धृतिम् ॥ (३७।२)
droṇasya samare vīrāḥ ke 'kurvanta parāṃ dhṛtim ||
एतद् आर्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजय । (३८।१)
etad āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsvāpatsu saṃjaya |
पराक्रमेद् यथाशक्त्या तच्च तस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥ (३८।२)
parākramed yathāśaktyā tacca tasmin pratiṣṭhitam ||
मुह्यते मे मनस्तात कथा तावन्निवर्त्यताम् । (३९।१)
muhyate me manastāta kathā tāvannivartyatām |
भूयस्तु लब्धसंज्ञस्त्वा परिप्रक्ष्यामि संजय ॥ (३९।२)
bhūyastu labdhasaṃjñastvā pariprakṣyāmi saṃjaya ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.