युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः । (१।२)

ईदृशान् पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ (२।३)

पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः । (३।१)

परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः ॥ (३।२)

स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् । (४।१)

गोमायुत्वं च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ॥ (४।२)

संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः । (५।१)

न भक्षयति मांसानि परैर् उपहृतान्यपि ॥ (५।२)

अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक् सुदृढव्रतः । (६।१)

चकार च यथाकामम् आहारं पतितैः फलैः ॥ (६।२)

श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतो ऽभवत् । (७।१)

जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद् वासम् अरोचयत् ॥ (७।२)

तस्य शौचम् अमृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः । (८।१)

चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ॥ (८।२)

वसन् पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुम् इच्छसि । (९।१)

इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ॥ (९।२)

तत्समो वा भवास्माभिर् भक्ष्यान् दास्यामहे वयम् । (१०।१)

भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तद् अस्ति ते ॥ (१०।२)

इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः । (११।१)

मधुरैः प्रश्रितैर् वाक्यैर् हेतुमद्भिर् अनिष्ठुरैः ॥ (११।२)

अप्रमाणं प्रसूतिर् मे शीलतः क्रियते कुलम् । (१२।१)

प्रार्थयिष्ये तु तत् कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥ (१२।२)

श्मशाने यदि वासो मे समाधिर् मे निशाम्यताम् । (१३।१)

आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ॥ (१३।२)

आश्रमे यो द्विजं हन्याद् गां वा दद्याद् अनाश्रमे । (१४।१)

किं नु तत् पातकं न स्यात् तद् वा दत्तं वृथा भवेत् ॥ (१४।२)

भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः । (१५।१)

अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ॥ (१५।२)

अप्रत्ययकृतां गर्ह्याम् अर्थापनयदूषिताम् । (१६।१)

इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद् वृत्तिं न रोचये ॥ (१६।२)

तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः । (१७।१)

कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्ये ऽवर्धयत् स्वयम् ॥ (१७।२)

सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह । (१८।१)

व्रियन्ताम् ईप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ॥ (१८।२)

तीक्ष्णा वयम् इति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे । (१९।१)

मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति ॥ (१९।२)

अथ सम्पूज्य तद् वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः । (२०।१)

गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किंचिद् आनतः ॥ (२०।२)

सदृशं मृगराजैतत् तव वाक्यं मदन्तरे । (२१।१)

यत् सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ् शुचीन् ॥ (२१।२)

न शक्यम् अनमात्येन महत्त्वम् अनुशासितुम् । (२२।१)

दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥ (२२।२)

सहायान् अनुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् । (२३।१)

परस्परम् असंघुष्टान् विजिगीषून् अलोलुपान् ॥ (२३।२)

तान् अतीतोपधान् प्राज्ञान् हिते युक्तान्मनस्विनः । (२४।१)

पूजयेथा महाभागान् यथाचार्यान् यथा पितॄन् ॥ (२४।२)

न त्वेवं मम संतोषाद् रोचते ऽन्यन्मृगाधिप । (२५।१)

न कामये सुखान् भोगान् ऐश्वर्यं वा त्वदाश्रयम् ॥ (२५।२)

न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः । (२६।१)

ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥ (२६।२)

संश्रयः श्लाघनीयस्त्वम् अन्येषाम् अपि भास्वताम् । (२७।१)

कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ॥ (२७।२)

दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः । (२८।१)

कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलंकृतः ॥ (२८।२)

किं तु स्वेनास्मि संतुष्टो दुःखा वृत्तिर् अनुष्ठिता । (२९।१)

सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ॥ (२९।२)

राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् । (३०।१)

वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥ (३०।२)

नृपेणाहूयमानस्य यत् तिष्ठति भयं हृदि । (३१।१)

न तत् तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ॥ (३१।२)

पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् । (३२।१)

विचार्य खलु पश्यामि तत् सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ (३२।२)

अपराधैर् न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः । (३३।१)

उपघातैर् यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥ (३३।२)

यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते । (३४।१)

समयं कृतम् इच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥ (३४।२)

मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः । (३५।१)

कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत् तव सुस्थिरा ॥ (३५।२)

न मन्त्रयेयम् अन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् । (३६।१)

नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि ॥ (३६।२)

एक एकेन संगम्य रहो ब्रूयां हितं तव । (३७।१)

न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्यो ऽहं हिताहिते ॥ (३७।२)

मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया । (३८।१)

मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः ॥ (३८।२)

एवम् अस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः । (३९।१)

प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर् व्याघ्रयोनितः ॥ (३९।२)

तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि । (४०।१)

प्राद्विषन् कृतसंघाताः पूर्वभृत्या मुहुर् मुहुः ॥ (४०।२)

मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च । (४१।१)

दोषेषु समतां नेतुम् ऐच्छन्न् अशुभबुद्धयः ॥ (४१।२)

अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः । (४२।१)

अशक्ताः किंचिद् आदातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः ॥ (४२।२)

व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते । (४३।१)

धनेन महता चैव बुद्धिर् अस्य विलोभ्यते ॥ (४३।२)

न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद् धैर्याच्चचाल ह । (४४।१)

अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे ॥ (४४।२)

ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत् तत्र संस्कृतम् । (४५।१)

अपनीय स्वयं तद्धि तैर् न्यस्तं तस्य वेश्मनि ॥ (४५।२)

यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् । (४६।१)

तस्य तद् विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ॥ (४६।२)

समयो ऽयं कृतस्तेन साचिव्यम् उपगच्छता । (४७।१)

नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीम् इहेच्छता ॥ (४७।२)

भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते । (४८।१)

मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ॥ (४८।२)

कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् । (४९।१)

सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ॥ (४९।२)

सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् । (५०।१)

बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत् ॥ (५०।२)

छिद्रं तु तस्य तद् दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः । (५१।१)

सर्वेषाम् एव सो ऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते ॥ (५१।२)

इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते । (५२।१)

श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः ॥ (५२।२)

वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः । (५३।१)

धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः । (५३।२)

कार्यार्थं भोजनार्थेषु व्रतेषु कृतवाञ् श्रमम् ॥ (५३।३)

मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद् वचः । (५४।१)

आज्ञापयामास तदा गोमायुर् वध्यताम् इति ॥ (५४।२)

शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः । (५५।१)

मृगराजं हितैर् वाक्यैः संबोधयितुम् आगमत् ॥ (५५।२)

पुत्र नैतत् त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् । (५६।१)

कर्मसंघर्षजैर् दोषैर् दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः ॥ (५६।२)

नोच्छ्रितं सहते कश्चित् प्रक्रिया वैरकारिका । (५७।१)

शुचेर् अपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते ॥ (५७।२)

लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः । (५८।१)

मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः । (५८।२)

अधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः ॥ (५८।३)

बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः । (५९।१)

कुर्युर् दोषम् अदोषस्य बृहस्पतिमतेर् अपि ॥ (५९।२)

शून्यात् तच्च गृहान्मांसं यद् अद्यापहृतं तव । (६०।१)

नेच्छते दीयमानं च साधु तावद् विमृश्यताम् ॥ (६०।२)

असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः । (६१।१)

दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम् ॥ (६१।२)

तलवद् दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाड् इव । (६२।१)

न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥ (६२।२)

तस्मात् प्रत्यक्षदृष्टो ऽपि युक्तम् अर्थः परीक्षितुम् । (६३।१)

परीक्ष्य ज्ञापयन् ह्यर्थान्न पश्चात् परितप्यते ॥ (६३।२)

न दुष्करम् इदं पुत्र यत् प्रभुर् घातयेत् परम् । (६४।१)

श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥ (६४।२)

स्थापितो ऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः । (६५।१)

दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यताम् एष ते सुहृत् ॥ (६५।२)

दूषितं परदोषैर् हि गृह्णीते यो ऽन्यथा शुचिम् । (६६।१)

स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रम् एव विनश्यति ॥ (६६।२)

तस्माद् अथारिसंघाताद् गोमायोः कश्चिद् आगतः । (६७।१)

धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत् कपटं कृतम् ॥ (६७।२)

ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः । (६८।१)

परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥ (६८।२)

अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर् नीतिशास्त्रवित् । (६९।१)

तेनामर्षेण संतप्तः प्रायम् आसितुम् ऐच्छत ॥ (६९।२)

शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात् प्रस्रुतलोचनः । (७०।१)

अवारयत् स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन् ॥ (७०।२)

तं स गोमायुर् आलोक्य स्नेहाद् आगतसंभ्रमम् । (७१।१)

बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ (७१।२)

पूजितो ऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः । (७२।१)

परेषाम् आस्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि ॥ (७२।२)

स्वसंतुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात् प्रत्यवरोपिताः । (७३।१)

स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः ॥ (७३।२)

परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः । (७४।१)

हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ (७४।२)

संतापिताश्च ये केचिद् व्यसनौघप्रतीक्षिणः । (७५।१)

अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ (७५।२)

अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः । (७६।१)

कथं यास्यसि विश्वासम् अहम् एष्यामि वा पुनः ॥ (७६।२)

समर्थ इति संगृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च । (७७।१)

कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहम् अवमानितः ॥ (७७।२)

प्रथमं यः समाख्यातः शीलवान् इति संसदि । (७८।१)

न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥ (७८।२)

एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि । (७९।१)

त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति ॥ (७९।२)

शङ्कितस्त्वम् अहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः । (८०।१)

अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद् बहुच्छलम् ॥ (८०।२)

दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । (८१।१)

भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर् न सा स्नेहेन वर्तते ॥ (८१।२)

कश्चिद् एव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः । (८२।१)

कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः ॥ (८२।२)

सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् । (८३।१)

समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेको ऽधिगम्यते ॥ (८३।२)

अकस्मात् प्रक्रिया नॄणाम् अकस्माच्चापकर्षणम् । (८४।१)

शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात् ॥ (८४।२)

एवं बहुविधं सान्त्वम् उक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् । (८५।१)

प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर् वनम् अभ्यगात् ॥ (८५।२)

अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् । (८६।१)

गोमायुः प्रायम् आसीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ (८६।२)