जनमेजय उवाच । (१।१)

पूर्वम् एव यदा रामस्तस्मिन् युद्ध उपस्थिते । (१।२)

आमन्त्र्य केशवं यातो वृष्णिभिः सहितः प्रभुः ॥ (१।३)

साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्तास्मि केशव । (२।१)

न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम् ॥ (२।२)

एवम् उक्त्वा तदा रामो यातः शत्रुनिबर्हणः । (३।१)

तस्य चागमनं भूयो ब्रह्मञ् शंसितुम् अर्हसि ॥ (३।२)

आख्याहि मे विस्तरतः कथं राम उपस्थितः । (४।१)

कथं च दृष्टवान् युद्धं कुशलो ह्यसि सत्तम ॥ (४।२)

वैशंपायन उवाच । (५।१)

उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । (५।२)

प्रेषितो धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः । (५।३)

शमं प्रति महाबाहो हितार्थं सर्वदेहिनाम् ॥ (५।४)

स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च । (६।१)

उक्तवान् वचनं तथ्यं हितं चैव विशेषतः । (६।२)

न च तत् कृतवान् राजा यथाख्यातं हि ते पुरा ॥ (६।३)

अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः । (७।१)

आगच्छत महाबाहुर् उपप्लव्यं जनाधिप ॥ (७।२)

ततः प्रत्यागतः कृष्णो धार्तराष्ट्रविसर्जितः । (८।१)

अक्रियायां नरव्याघ्र पाण्डवान् इदम् अब्रवीत् ॥ (८।२)

न कुर्वन्ति वचो मह्यं कुरवः कालचोदिताः । (९।१)

निर्गच्छध्वं पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया ॥ (९।२)

ततो विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः । (१०।१)

प्रोवाच भ्रातरं कृष्णं रौहिणेयो महामनाः ॥ (१०।२)

तेषाम् अपि महाबाहो साहाय्यं मधुसूदन । (११।१)

क्रियताम् इति तत् कृष्णो नास्य चक्रे वचस्तदा ॥ (११।२)

ततो मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः । (१२।१)

तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः । (१२।२)

मैत्रे नक्षत्रयोगे स्म सहितः सर्वयादवैः ॥ (१२।३)

आश्रयामास भोजस्तु दुर्योधनम् अरिंदमः । (१३।१)

युयुधानेन सहितो वासुदेवस्तु पाण्डवान् ॥ (१३।२)

रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः । (१४।१)

पाण्डवेयान् पुरस्कृत्य ययावभिमुखः कुरून् ॥ (१४।२)

गच्छन्न् एव पथिस्थस्तु रामः प्रेष्यान् उवाच ह । (१५।१)

संभारांस्तीर्थयात्रायां सर्वोपकरणानि च । (१५।२)

आनयध्वं द्वारकाया अग्नीन् वै याजकांस्तथा ॥ (१५।३)

सुवर्णं रजतं चैव धेनूर् वासांसि वाजिनः । (१६।१)

कुञ्जरांश्च रथांश्चैव खरोष्ट्रं वाहनानि च । (१६।२)

क्षिप्रम् आनीयतां सर्वं तीर्थहेतोः परिच्छदम् ॥ (१६।३)

प्रतिस्रोतः सरस्वत्या गच्छध्वं शीघ्रगामिनः । (१७।१)

ऋत्विजश्चानयध्वं वै शतशश्च द्विजर्षभान् ॥ (१७।२)

एवं संदिश्य तु प्रेष्यान् बलदेवो महाबलः । (१८।१)

तीर्थयात्रां ययौ राजन् कुरूणां वैशसे तदा । (१८।२)

सरस्वतीं प्रतिस्रोतः समुद्राद् अभिजग्मिवान् ॥ (१८।३)

ऋत्विग्भिश्च सुहृद्भिश्च तथान्यैर् द्विजसत्तमैः । (१९।१)

रथैर् गजैस्तथाश्वैश्च प्रेष्यैश्च भरतर्षभ । (१९।२)

गोखरोष्ट्रप्रयुक्तैश्च यानैश्च बहुभिर् वृतः ॥ (१९।३)

श्रान्तानां क्लान्तवपुषां शिशूनां विपुलायुषाम् । (२०।१)

तानि यानानि देशेषु प्रतीक्ष्यन्ते स्म भारत । (२०।२)

बुभुक्षितानाम् अर्थाय कॢप्तम् अन्नं समन्ततः ॥ (२०।३)

यो यो यत्र द्विजो भोक्तुं कामं कामयते तदा । (२१।१)

तस्य तस्य तु तत्रैवम् उपजह्रुस्तदा नृप ॥ (२१।२)

तत्र स्थिता नरा राजन् रौहिणेयस्य शासनात् । (२२।१)

भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस्तत्र समन्ततः ॥ (२२।२)

वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च । (२३।१)

पूजार्थं तत्र कॢप्तानि विप्राणां सुखम् इच्छताम् ॥ (२३।२)

यत्र यः स्वपते विप्रः क्षत्रियो वापि भारत । (२४।१)

तत्र तत्र तु तस्यैव सर्वं कॢप्तम् अदृश्यत ॥ (२४।२)

यथासुखं जनः सर्वस्तिष्ठते याति वा तदा । (२५।१)

यातुकामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च ॥ (२५।२)

बुभुक्षितस्य चान्नानि स्वादूनि भरतर्षभ । (२६।१)

उपजह्रुर् नरास्तत्र वस्त्राण्याभरणानि च ॥ (२६।२)

स पन्थाः प्रबभौ राजन् सर्वस्यैव सुखावहः । (२७।१)

स्वर्गोपमस्तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम् ॥ (२७।२)

नित्यप्रमुदितोपेतः स्वादुभक्षः शुभान्वितः । (२८।१)

विपण्यापणपण्यानां नानाजनशतैर् वृतः । (२८।२)

नानाद्रुमलतोपेतो नानारत्नविभूषितः ॥ (२८।३)

ततो महात्मा नियमे स्थितात्मा पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन् । (२९।१)

ददौ द्विजेभ्यः क्रतुदक्षिणाश्च यदुप्रवीरो हलभृत् प्रतीतः ॥ (२९।२)

दोग्ध्रीश्च धेनूश्च सहस्रशो वै सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः । (३०।१)

हयांश्च नानाविधदेशजातान् यानानि दासीश्च तथा द्विजेभ्यः ॥ (३०।२)

रत्नानि मुक्तामणिविद्रुमं च शृङ्गीसुवर्णं रजतं च शुभ्रम् । (३१।१)

अयस्मयं ताम्रमयं च भाण्डं ददौ द्विजातिप्रवरेषु रामः ॥ (३१।२)

एवं स वित्तं प्रददौ महात्मा सरस्वतीतीर्थवरेषु भूरि । (३२।१)

ययौ क्रमेणाप्रतिमप्रभावस् ततः कुरुक्षेत्रम् उदारवृत्तः ॥ (३२।२)

जनमेजय उवाच । (३३।१)

सारस्वतानां तीर्थानां गुणोत्पत्तिं वदस्व मे । (३३।२)

फलं च द्विपदां श्रेष्ठ कर्मनिर्वृत्तिम् एव च ॥ (३३।३)

यथाक्रमं च भगवंस्तीर्थानाम् अनुपूर्वशः । (३४।१)

ब्रह्मन् ब्रह्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं हि मे ॥ (३४।२)

वैशंपायन उवाच । (३५।१)

तीर्थानां विस्तरं राजन् गुणोत्पत्तिं च सर्वशः । (३५।२)

मयोच्यमानां शृणु वै पुण्यां राजेन्द्र कृत्स्नशः ॥ (३५।३)

पूर्वं महाराज यदुप्रवीर ऋत्विक्सुहृद्विप्रगणैश्च सार्धम् । (३६।१)

पुण्यं प्रभासं समुपाजगाम यत्रोडुराड् यक्ष्मणा क्लिश्यमानः ॥ (३६।२)

विमुक्तशापः पुनर् आप्य तेजः सर्वं जगद् भासयते नरेन्द्र । (३७।१)

एवं तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां प्रभासनात् तस्य ततः प्रभासः ॥ (३७।२)

जनमेजय उवाच । (३८।१)

किमर्थं भगवान् सोमो यक्ष्मणा समगृह्यत । (३८।२)

कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश्चन्द्रो न्यमज्जत ॥ (३८।३)

कथम् आप्लुत्य तस्मिंस्तु पुनर् आप्यायितः शशी । (३९।१)

एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व विस्तरेण महामुने ॥ (३९।२)

वैशंपायन उवाच । (४०।१)

दक्षस्य तनया यास्ताः प्रादुरासन् विशां पते । (४०।२)

स सप्तविंशतिं कन्या दक्षः सोमाय वै ददौ ॥ (४०।३)

नक्षत्रयोगनिरताः संख्यानार्थं च भारत । (४१।१)

पत्न्यो वै तस्य राजेन्द्र सोमस्य शुभलक्षणाः ॥ (४१।२)

तास्तु सर्वा विशालाक्ष्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि । (४२।१)

अत्यरिच्यत तासां तु रोहिणी रूपसंपदा ॥ (४२।२)

ततस्तस्यां स भगवान् प्रीतिं चक्रे निशाकरः । (४३।१)

सास्य हृद्या बभूवाथ तस्मात् तां बुभुजे सदा ॥ (४३।२)

पुरा हि सोमो राजेन्द्र रोहिण्याम् अवसच्चिरम् । (४४।१)

ततो ऽस्य कुपितान्यासन्नक्षत्राणि महात्मनः ॥ (४४।२)

ता गत्वा पितरं प्राहुः प्रजापतिम् अतन्द्रिताः । (४५।१)

सोमो वसति नास्मासु रोहिणीं भजते सदा ॥ (४५।२)

ता वयं सहिताः सर्वास्त्वत्सकाशे प्रजेश्वर । (४६।१)

वत्स्यामो नियताहारास्तपश्चरणतत्पराः ॥ (४६।२)

श्रुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सोमम् अथाब्रवीत् । (४७।१)

समं वर्तस्व भार्यासु मा त्वाधर्मो महान् स्पृशेत् ॥ (४७।२)

ताश्च सर्वाब्रवीद् दक्षो गच्छध्वं सोमम् अन्तिकात् । (४८।१)

समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात् ॥ (४८।२)

विसृष्टास्तास्तदा जग्मुः शीतांशुभवनं तदा । (४९।१)

तथापि सोमो भगवान् पुनर् एव महीपते । (४९।२)

रोहिणीं निवसत्येव प्रीयमाणो मुहुर् मुहुः ॥ (४९।३)

ततस्ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरम् अब्रुवन् । (५०।१)

तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामो हि तवाश्रमे । (५०।२)

सोमो वसति नास्मासु नाकरोद् वचनं तव ॥ (५०।३)

तासां तद् वचनं श्रुत्वा दक्षः सोमम् अथाब्रवीत् । (५१।१)

समं वर्तस्व भार्यासु मा त्वां शप्स्ये विरोचन ॥ (५१।२)

अनादृत्य तु तद् वाक्यं दक्षस्य भगवाञ् शशी । (५२।१)

रोहिण्या सार्धम् अवसत् ततस्ताः कुपिताः पुनः ॥ (५२।२)

गत्वा च पितरं प्राहुः प्रणम्य शिरसा तदा । (५३।१)

सोमो वसति नास्मासु तस्मान्नः शरणं भव ॥ (५३।२)

रोहिण्याम् एव भगवन् सदा वसति चन्द्रमाः । (५४।१)

तस्मान्नस्त्राहि सर्वा वै यथा नः सोम आविशेत् ॥ (५४।२)

तच्छ्रुत्वा भगवान् क्रुद्धो यक्ष्माणं पृथिवीपते । (५५।१)

ससर्ज रोषात् सोमाय स चोडुपतिम् आविशत् ॥ (५५।२)

स यक्ष्मणाभिभूतात्माक्षीयताहर् अहः शशी । (५६।१)

यत्नं चाप्यकरोद् राजन्मोक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः ॥ (५६।२)

इष्ट्वेष्टिभिर् महाराज विविधाभिर् निशाकरः । (५७।१)

न चामुच्यत शापाद् वै क्षयं चैवाभ्यगच्छत ॥ (५७।२)

क्षीयमाणे ततः सोमे ओषध्यो न प्रजज्ञिरे । (५८।१)

निरास्वादरसाः सर्वा हतवीर्याश्च सर्वशः ॥ (५८।२)

ओषधीनां क्षये जाते प्राणिनाम् अपि संक्षयः । (५९।१)

कृशाश्चासन् प्रजाः सर्वाः क्षीयमाणे निशाकरे ॥ (५९।२)

ततो देवाः समागम्य सोमम् ऊचुर् महीपते । (६०।१)

किम् इदं भवतो रूपम् ईदृशं न प्रकाशते ॥ (६०।२)

कारणं ब्रूहि नः सर्वं येनेदं ते महद् भयम् । (६१।१)

श्रुत्वा तु वचनं त्वत्तो विधास्यामस्ततो वयम् ॥ (६१।२)

एवम् उक्तः प्रत्युवाच सर्वांस्ताञ् शशलक्षणः । (६२।१)

शापं च कारणं चैव यक्ष्माणं च तथात्मनः ॥ (६२।२)

देवास्तस्य वचः श्रुत्वा गत्वा दक्षम् अथाब्रुवन् । (६३।१)

प्रसीद भगवन् सोमे शापश्चैष निवर्त्यताम् ॥ (६३।२)

असौ हि चन्द्रमाः क्षीणः किंचिच्छेषो हि लक्ष्यते । (६४।१)

क्षयाच्चैवास्य देवेश प्रजाश्चापि गताः क्षयम् ॥ (६४।२)

वीरुदोषधयश्चैव बीजानि विविधानि च । (६५।१)

तथा वयं लोकगुरो प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥ (६५।२)

एवम् उक्तस्तदा चिन्त्य प्राह वाक्यं प्रजापतिः । (६६।१)

नैतच्छक्यं मम वचो व्यावर्तयितुम् अन्यथा । (६६।२)

हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केनचित् ॥ (६६।३)

समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः । (६७।१)

सरस्वत्या वरे तीर्थे उन्मज्जञ् शशलक्षणः । (६७।२)

पुनर् वर्धिष्यते देवास्तद् वै सत्यं वचो मम ॥ (६७।३)

मासार्धं च क्षयं सोमो नित्यम् एव गमिष्यति । (६८।१)

मासार्धं च सदा वृद्धिं सत्यम् एतद् वचो मम ॥ (६८।२)

सरस्वतीं ततः सोमो जगाम ऋषिशासनात् । (६९।१)

प्रभासं परमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह ॥ (६९।२)

अमावास्यां महातेजास्तत्रोन्मज्जन्महाद्युतिः । (७०।१)

लोकान् प्रभासयामास शीतांशुत्वम् अवाप च ॥ (७०।२)

देवाश्च सर्वे राजेन्द्र प्रभासं प्राप्य पुष्कलम् । (७१।१)

सोमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य प्रमुखे ऽभवन् ॥ (७१।२)

ततः प्रजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः । (७२।१)

सोमं च भगवान् प्रीतो भूयो वचनम् अब्रवीत् ॥ (७२।२)

मावमंस्थाः स्त्रियः पुत्र मा च विप्रान् कदाचन । (७३।१)

गच्छ युक्तः सदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम ॥ (७३।२)

स विसृष्टो महाराज जगामाथ स्वम् आलयम् । (७४।१)

प्रजाश्च मुदिता भूत्वा भोजने च यथा पुरा ॥ (७४।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा शप्तो निशाकरः । (७५।१)

प्रभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां प्रवरं ह्यभूत् ॥ (७५।२)

अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः । (७६।१)

स्नात्वा ह्याप्यायते श्रीमान् प्रभासे तीर्थ उत्तमे ॥ (७६।२)

अतश्चैनं प्रजानन्ति प्रभासम् इति भूमिप । (७७।१)

प्रभां हि परमां लेभे तस्मिन्न् उन्मज्ज्य चन्द्रमाः ॥ (७७।२)

ततस्तु चमसोद्भेदम् अच्युतस्त्वगमद् बली । (७८।१)

चमसोद्भेद इत्येवं यं जनाः कथयन्त्युत ॥ (७८।२)

तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः । (७९।१)

उषित्वा रजनीम् एकां स्नात्वा च विधिवत् तदा ॥ (७९।२)

उदपानम् अथागच्छत् त्वरावान् केशवाग्रजः । (८०।१)

आद्यं स्वस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महत् फलम् ॥ (८०।२)

स्निग्धत्वाद् ओषधीनां च भूमेश्च जनमेजय । (८१।१)

जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र नष्टाम् अपि सरस्वतीम् ॥ (८१।२)