MBh, 2, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
न स्मरेयं कदा वैरं कृतं युष्माभिर् इत्युत । (१।२)
na smareyaṃ kadā vairaṃ kṛtaṃ yuṣmābhir ityuta |
चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वैकृतम् ॥ (१।३)
cintayaṃśca na paśyāmi bhavatāṃ prati vaikṛtam ||
यो ऽनागसि प्रसृजति क्षत्रियो ऽपि न संशयः ॥ (३।२)
yo 'nāgasi prasṛjati kṣatriyo 'pi na saṃśayaḥ ||
अतो ऽन्यथाचरंल् लोके धर्मज्ञः सन्महाव्रतः । (४।१)
ato 'nyathācaraṃl loke dharmajñaḥ sanmahāvrataḥ |
वृजिनां गतिम् आप्नोति श्रेयसो ऽप्युपहन्ति च ॥ (४।२)
vṛjināṃ gatim āpnoti śreyaso 'pyupahanti ca ||
त्रैलोक्ये क्षत्रधर्माद्धि श्रेयांसं साधुचारिणाम् । (५।१)
trailokye kṣatradharmāddhi śreyāṃsaṃ sādhucāriṇām |
वहते तन्नियोगाद् वै वयम् अभ्युत्थितास्त्रयः ॥ (६।३)
vahate tanniyogād vai vayam abhyutthitāstrayaḥ ||
तद् आगः क्रूरम् उत्पाद्य मन्यसे किं त्वनागसम् ॥ (७।२)
tad āgaḥ krūram utpādya manyase kiṃ tvanāgasam ||
राजा राज्ञः कथं साधून् हिंस्यान्नृपतिसत्तम । (८।१)
rājā rājñaḥ kathaṃ sādhūn hiṃsyānnṛpatisattama |
तद् राज्ञः संनिगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीर्षसि ॥ (८।२)
tad rājñaḥ saṃnigṛhya tvaṃ rudrāyopajihīrṣasi ||
अस्मांस्तद् एनो गच्छेत त्वया बार्हद्रथे कृतम् । (९।१)
asmāṃstad eno gaccheta tvayā bārhadrathe kṛtam |
वयं हि शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः ॥ (९।२)
vayaṃ hi śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ ||
स कथं मानुषैर् देवं यष्टुम् इच्छसि शंकरम् ॥ (१०।२)
sa kathaṃ mānuṣair devaṃ yaṣṭum icchasi śaṃkaram ||
सवर्णो हि सवर्णानां पशुसंज्ञां करिष्यति । (११।१)
savarṇo hi savarṇānāṃ paśusaṃjñāṃ kariṣyati |
को ऽन्य एवं यथा हि त्वं जरासंध वृथामतिः ॥ (११।२)
ko 'nya evaṃ yathā hi tvaṃ jarāsaṃdha vṛthāmatiḥ ||
ते त्वां ज्ञातिक्षयकरं वयम् आर्तानुसारिणः । (१२।१)
te tvāṃ jñātikṣayakaraṃ vayam ārtānusāriṇaḥ |
ज्ञातिवृद्धिनिमित्तार्थं विनियन्तुम् इहागताः ॥ (१२।२)
jñātivṛddhinimittārthaṃ viniyantum ihāgatāḥ ||
नास्ति लोके पुमान् अन्यः क्षत्रियेष्विति चैव यत् । (१३।१)
nāsti loke pumān anyaḥ kṣatriyeṣviti caiva yat |
मन्यसे स च ते राजन् सुमहान् बुद्धिविप्लवः ॥ (१३।२)
manyase sa ca te rājan sumahān buddhiviplavaḥ ||
को हि जानन्न् अभिजनम् आत्मनः क्षत्रियो नृप । (१४।१)
ko hi jānann abhijanam ātmanaḥ kṣatriyo nṛpa |
नाविशेत् स्वर्गम् अतुलं रणानन्तरम् अव्ययम् ॥ (१४।२)
nāviśet svargam atulaṃ raṇānantaram avyayam ||
स्वर्गं ह्येव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः । (१५।१)
svargaṃ hyeva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ |
यजन्ते क्षत्रिया लोकांस्तद् विद्धि मगधाधिप ॥ (१५।२)
yajante kṣatriyā lokāṃstad viddhi magadhādhipa ||
स्वर्गयोनिर् जयो राजन् स्वर्गयोनिर् महद् यशः । (१६।१)
svargayonir jayo rājan svargayonir mahad yaśaḥ |
स्वर्गयोनिस्तपो युद्धे मार्गः सो ऽव्यभिचारवान् ॥ (१६।२)
svargayonistapo yuddhe mārgaḥ so 'vyabhicāravān ||
एष ह्यैन्द्रो वैजयन्तो गुणो नित्यं समाहितः । (१७।१)
eṣa hyaindro vaijayanto guṇo nityaṃ samāhitaḥ |
स्वर्गम् आस्थाय कस्य स्याद् विग्रहित्वं यथा तव । (१८।१)
svargam āsthāya kasya syād vigrahitvaṃ yathā tava |
मागधैर् विपुलैः सैन्यैर् बाहुल्यबलदर्पितैः ॥ (१८।२)
māgadhair vipulaiḥ sainyair bāhulyabaladarpitaiḥ ||
मावमंस्थाः परान् राजन्नास्ति वीर्यं नरे नरे । (१९।१)
māvamaṃsthāḥ parān rājannāsti vīryaṃ nare nare |
यावद् एव न संबुद्धं तावद् एव भवेत् तव । (२०।१)
yāvad eva na saṃbuddhaṃ tāvad eva bhavet tava |
विषह्यम् एतद् अस्माकम् अतो राजन् ब्रवीमि ते ॥ (२०।२)
viṣahyam etad asmākam ato rājan bravīmi te ||
जहि त्वं सदृशेष्वेव मानं दर्पं च मागध । (२१।१)
jahi tvaṃ sadṛśeṣveva mānaṃ darpaṃ ca māgadha |
दम्भोद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश्च बृहद्रथः । (२२।१)
dambhodbhavaḥ kārtavīrya uttaraśca bṛhadrathaḥ |
मुमुक्षमाणास्त्वत्तश्च न वयं ब्राह्मणब्रुवाः । (२३।१)
mumukṣamāṇāstvattaśca na vayaṃ brāhmaṇabruvāḥ |
शौरिर् अस्मि हृषीकेशो नृवीरौ पाण्डवाविमौ ॥ (२३।२)
śaurir asmi hṛṣīkeśo nṛvīrau pāṇḍavāvimau ||
त्वाम् आह्वयामहे राजन् स्थिरो युध्यस्व मागध । (२४।१)
tvām āhvayāmahe rājan sthiro yudhyasva māgadha |
मुञ्च वा नृपतीन् सर्वान्मा गमस्त्वं यमक्षयम् ॥ (२४।२)
muñca vā nṛpatīn sarvānmā gamastvaṃ yamakṣayam ||
नाजितान् वै नरपतीन् अहम् आदद्मि कांश्चन । (२५।२)
nājitān vai narapatīn aham ādadmi kāṃścana |
जितः कः पर्यवस्थाता को ऽत्र यो न मया जितः ॥ (२५।३)
jitaḥ kaḥ paryavasthātā ko 'tra yo na mayā jitaḥ ||
क्षत्रियस्यैतद् एवाहुर् धर्म्यं कृष्णोपजीवनम् । (२६।१)
kṣatriyasyaitad evāhur dharmyaṃ kṛṣṇopajīvanam |
देवतार्थम् उपाकृत्य राज्ञः कृष्ण कथं भयात् । (२७।१)
devatārtham upākṛtya rājñaḥ kṛṣṇa kathaṃ bhayāt |
अहम् अद्य विमुञ्चेयं क्षात्रं व्रतम् अनुस्मरन् ॥ (२७।२)
aham adya vimuñceyaṃ kṣātraṃ vratam anusmaran ||
सैन्यं सैन्येन व्यूढेन एक एकेन वा पुनः । (२८।१)
sainyaṃ sainyena vyūḍhena eka ekena vā punaḥ |
द्वाभ्यां त्रिभिर् वा योत्स्ये ऽहं युगपत् पृथग् एव वा ॥ (२८।२)
dvābhyāṃ tribhir vā yotsye 'haṃ yugapat pṛthag eva vā ||
आज्ञापयत् तदा राजा युयुत्सुर् भीमकर्मभिः ॥ (२९।३)
ājñāpayat tadā rājā yuyutsur bhīmakarmabhiḥ ||
कौशिकं चित्रसेनं च तस्मिन् युद्ध उपस्थिते ॥ (३०।२)
kauśikaṃ citrasenaṃ ca tasmin yuddha upasthite ||
पूर्वं संकथिते पुंभिर् नृलोके लोकसत्कृते ॥ (३१।२)
pūrvaṃ saṃkathite puṃbhir nṛloke lokasatkṛte ||
तं तु राजन् विभुः शौरी राजानं बलिनां वरम् । (३२।१)
taṃ tu rājan vibhuḥ śaurī rājānaṃ balināṃ varam |
भागम् अन्यस्य निर्दिष्टं वध्यं भूमिभृद् अच्युतः ॥ (३३।२)
bhāgam anyasya nirdiṣṭaṃ vadhyaṃ bhūmibhṛd acyutaḥ ||
ब्रह्मणो ऽऽज्ञां पुरस्कृत्य हन्तुं हलधरानुजः ॥ (३४।२)
brahmaṇo ''jñāṃ puraskṛtya hantuṃ haladharānujaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.