श्रीभगवानुवाच । (१।१)

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । (१।२)

स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ (१।३)

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । (२।१)

न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥ (२।२)

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । (३।१)

योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ (३।२)

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । (४।१)

सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ (४।२)

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । (५।१)

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुर् आत्मैव रिपुरात्मनः ॥ (५।२)

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । (६।१)

अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ (६।२)

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । (७।१)

शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानावमानयोः ॥ (७।२)

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । (८।१)

युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ (८।२)

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । (९।१)

साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ (९।२)

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । (१०।१)

एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ (१०।२)

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । (११।१)

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ (११।२)

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । (१२।१)

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ (१२।२)

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । (१३।१)

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ (१३।२)

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । (१४।१)

मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ (१४।२)

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । (१५।१)

शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ (१५।२)

नात्यश्नतस्तु योगो ऽस्ति न चैकान्तम् अनश्नतः । (१६।१)

न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ (१६।२)

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । (१७।१)

युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ (१७।२)

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । (१८।१)

निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ (१८।२)

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । (१९।१)

योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ (१९।२)

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । (२०।१)

यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ (२०।२)

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । (२१।१)

वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ (२१।२)

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । (२२।१)

यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ (२२।२)

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । (२३।१)

स निश्चयेन योक्तव्यो योगो ऽनिर्विण्णचेतसा ॥ (२३।२)

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । (२४।१)

मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ (२४।२)

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया । (२५।१)

आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ (२५।२)

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । (२६।१)

ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ (२६।२)

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । (२७।१)

उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ (२७।२)

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । (२८।१)

सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ (२८।२)

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । (२९।१)

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ (२९।२)

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । (३०।१)

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ (३०।२)

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । (३१।१)

सर्वथा वर्तमानो ऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ (३१।२)

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति यो ऽर्जुन । (३२।१)

सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ (३२।२)

अर्जुन उवाच । (३३।१)

यो ऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । (३३।२)

एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ (३३।३)

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । (३४।१)

तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ (३४।२)

श्रीभगवानुवाच । (३५।१)

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । (३५।२)

अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ (३५।३)

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । (३६।१)

वश्यात्मना तु यतता शक्यो ऽवाप्तुमुपायतः ॥ (३६।२)

अर्जुन उवाच । (३७।१)

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । (३७।२)

अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ (३७।३)

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । (३८।१)

अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ (३८।२)

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । (३९।१)

त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ (३९।२)

श्रीभगवानुवाच । (४०।१)

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । (४०।२)

न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ (४०।३)

प्राप्य पुण्यकृतांल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । (४१।१)

शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते ॥ (४१।२)

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । (४२।१)

एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ (४२।२)

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । (४३।१)

यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ (४३।२)

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशो ऽपि सः । (४४।१)

जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ (४४।२)

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । (४५।१)

अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ (४५।२)

तपस्विभ्यो ऽधिको योगी ज्ञानिभ्यो ऽपि मतो ऽधिकः । (४६।१)

कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ (४६।२)

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । (४७।१)

श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ (४७।२)