वैशंपायन उवाच । (१।१)

तस्मिन्न् एव तु धर्मात्मा वसति स्म तपोधनः । (१।२)

गार्हस्थ्यं धर्मम् आस्थाय असितो देवलः पुरा ॥ (१।३)

धर्मनित्यः शुचिर् दान्तो न्यस्तदण्डो महातपाः । (२।१)

कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु ॥ (२।२)

अक्रोधनो महाराज तुल्यनिन्दाप्रियाप्रियः । (३।१)

काञ्चने लोष्टके चैव समदर्शी महातपाः ॥ (३।२)

देवताः पूजयन्नित्यम् अतिथींश्च द्विजैः सह । (४।१)

ब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः ॥ (४।२)

ततो ऽभ्येत्य महाराज योगम् आस्थाय भिक्षुकः । (५।१)

जैगीषव्यो मुनिर् धीमांस्तस्मिंस्तीर्थे समाहितः ॥ (५।२)

देवलस्याश्रमे राजन्न्यवसत् स महाद्युतिः । (६।१)

योगनित्यो महाराज सिद्धिं प्राप्तो महातपाः ॥ (६।२)

तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम् । (७।१)

देवलो दर्शयन्न् एव नैवायुञ्जत धर्मतः ॥ (७।२)

एवं तयोर् महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमत् । (८।१)

जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः ॥ (८।२)

आहारकाले मतिमान् परिव्राड् जनमेजय । (९।१)

उपातिष्ठत धर्मज्ञो भैक्षकाले स देवलम् ॥ (९।२)

स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण प्राप्तं तत्र महामुनिम् । (१०।१)

गौरवं परमं चक्रे प्रीतिं च विपुलां तथा ॥ (१०।२)

देवलस्तु यथाशक्ति पूजयामास भारत । (११।१)

ऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः ॥ (११।२)

कदाचित् तस्य नृपते देवलस्य महात्मनः । (१२।१)

चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम् ॥ (१२।२)

समास्तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतो मम । (१३।१)

न चायम् अलसो भिक्षुर् अभ्यभाषत किंचन ॥ (१३।२)

एवं विगणयन्न् एव स जगाम महोदधिम् । (१४।१)

अन्तरिक्षचरः श्रीमान् कलशं गृह्य देवलः ॥ (१४।२)

गच्छन्न् एव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम् । (१५।१)

जैगीषव्यं ततो ऽपश्यद् गतं प्राग् एव भारत ॥ (१५।२)

ततः सविस्मयश्चिन्तां जगामाथासितः प्रभुः । (१६।१)

कथं भिक्षुर् अयं प्राप्तः समुद्रे स्नात एव च ॥ (१६।२)

इत्येवं चिन्तयामास महर्षिर् असितस्तदा । (१७।१)

स्नात्वा समुद्रे विधिवच्छुचिर् जप्यं जजाप ह ॥ (१७।२)

कृतजप्याह्निकः श्रीमान् आश्रमं च जगाम ह । (१८।१)

कलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय ॥ (१८।२)

ततः स प्रविशन्न् एव स्वम् आश्रमपदं मुनिः । (१९।१)

आसीनम् आश्रमे तत्र जैगीषव्यम् अपश्यत ॥ (१९।२)

न व्याहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथंचन । (२०।१)

काष्ठभूतो ऽऽश्रमपदे वसति स्म महातपाः ॥ (२०।२)

तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तोये सागरे सागरोपमम् । (२१।१)

प्रविष्टम् आश्रमं चापि पूर्वम् एव ददर्श सः ॥ (२१।२)

असितो देवलो राजंश्चिन्तयामास बुद्धिमान् । (२२।१)

दृष्टः प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥ (२२।२)

चिन्तयामास राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः । (२३।१)

मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं त्वयम् ॥ (२३।२)

एवं विगणयन्न् एव स मुनिर् मन्त्रपारगः । (२४।१)

उत्पपाताश्रमात् तस्माद् अन्तरिक्षं विशां पते । (२४।२)

जिज्ञासार्थं तदा भिक्षोर् जैगीषव्यस्य देवलः ॥ (२४।३)

सो ऽन्तरिक्षचरान् सिद्धान् समपश्यत् समाहितान् । (२५।१)

जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानम् अपश्यत ॥ (२५।२)

ततो ऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतः । (२६।१)

अपश्यद् वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः ॥ (२६।२)

तस्माच्च पितृलोकं तं व्रजन्तं सो ऽन्वपश्यत । (२७।१)

पितृलोकाच्च तं यान्तं याम्यं लोकम् अपश्यत ॥ (२७।२)

तस्माद् अपि समुत्पत्य सोमलोकम् अभिष्टुतम् । (२८।१)

व्रजन्तम् अन्वपश्यत् स जैगीषव्यं महामुनिम् ॥ (२८।२)

लोकान् समुत्पतन्तं च शुभान् एकान्तयाजिनाम् । (२९।१)

ततो ऽग्निहोत्रिणां लोकांस्तेभ्यश्चाप्युत्पपात ह ॥ (२९।२)

दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाः । (३०।१)

तेभ्यः स ददृशे धीमांल् लोकेभ्यः पशुयाजिनाम् । (३०।२)

व्रजन्तं लोकम् अमलम् अपश्यद् देवपूजितम् ॥ (३०।३)

चातुर्मास्यैर् बहुविधैर् यजन्ते ये तपोधनाः । (३१।१)

तेषां स्थानं तथा यान्तं तथाग्निष्टोमयाजिनाम् ॥ (३१।२)

अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनाः । (३२।१)

तत् स्थानम् अनुसंप्राप्तम् अन्वपश्यत देवलः ॥ (३२।२)

वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम् । (३३।१)

आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत ॥ (३३।२)

यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव ये । (३४।१)

तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ (३४।२)

अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव च । (३५।१)

आहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत ॥ (३५।२)

सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये । (३६।१)

तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ (३६।२)

द्वादशाहैश्च सत्रैर् ये यजन्ते विविधैर् नृप । (३७।१)

तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥ (३७।२)

मित्रावरुणयोर् लोकान् आदित्यानां तथैव च । (३८।१)

सलोकताम् अनुप्राप्तम् अपश्यत ततो ऽसितः ॥ (३८।२)

रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेः । (३९।१)

तानि सर्वाण्यतीतं च समपश्यत् ततो ऽसितः ॥ (३९।२)

आरुह्य च गवां लोकं प्रयान्तं ब्रह्मसत्रिणाम् । (४०।१)

लोकान् अपश्यद् गच्छन्तं जैगीषव्यं ततो ऽसितः ॥ (४०।२)

त्रींल् लोकान् अपरान् विप्रम् उत्पतन्तं स्वतेजसा । (४१।१)

पतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सो ऽन्वपश्यत ॥ (४१।२)

ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यम् अथासितः । (४२।१)

नान्वपश्यत योगस्थम् अन्तर्हितम् अरिंदम ॥ (४२।२)

सो ऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलः । (४३।१)

प्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम् ॥ (४३।२)

असितो ऽपृच्छत तदा सिद्धांल् लोकेषु सत्तमान् । (४४।१)

प्रयतः प्राञ्जलिर् भूत्वा धीरस्तान् ब्रह्मसत्रिणः ॥ (४४।२)

जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम् । (४५।१)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ॥ (४५।२)

सिद्धा ऊचुः । (४६।१)

शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रत । (४६।२)

जैगीषव्यो गतो लोकं शाश्वतं ब्रह्मणो ऽव्ययम् ॥ (४६।३)

स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मसत्रिणाम् । (४७।१)

असितो देवलस्तूर्णम् उत्पपात पपात च ॥ (४७।२)

ततः सिद्धास्त ऊचुर् हि देवलं पुनर् एव ह । (४८।१)

न देवल गतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन । (४८।२)

ब्रह्मणः सदनं विप्र जैगीषव्यो यदाप्तवान् ॥ (४८।३)

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः । (४९।१)

आनुपूर्व्येण लोकांस्तान् सर्वान् अवततार ह ॥ (४९।२)

स्वम् आश्रमपदं पुण्यम् आजगाम पतंगवत् । (५०।१)

प्रविशन्न् एव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः ॥ (५०।२)

ततो बुद्ध्या व्यगणयद् देवलो धर्मयुक्तया । (५१।१)

दृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥ (५१।२)

ततो ऽब्रवीन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः । (५२।१)

विनयावनतो राजन्न् उपसर्प्य महामुनिम् । (५२।२)

मोक्षधर्मं समास्थातुम् इच्छेयं भगवन्न् अहम् ॥ (५२।३)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सः । (५३।१)

विधिं च योगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः ॥ (५३।२)

संन्यासकृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाः । (५४।१)

सर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ (५४।२)

संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह । (५५।१)

ततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः को ऽस्मान् संविभजिष्यति ॥ (५५।२)

देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथा । (५६।१)

दिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे ॥ (५६।२)

ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत । (५७।१)

पुष्पाण्य् ओषधयश्चैव रोरूयन्ते सहस्रशः ॥ (५७।२)

पुनर् नो देवलः क्षुद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः । (५८।१)

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते ॥ (५८।२)

ततो भूयो व्यगणयत् स्वबुद्ध्या मुनिसत्तमः । (५९।१)

मोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किं नु श्रेयस्करं भवेत् ॥ (५९।२)

इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तम । (६०।१)

त्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्मम् अरोचयत् ॥ (६०।२)

एवमादीनि संचिन्त्य देवलो निश्चयात् ततः । (६१।१)

प्राप्तवान् परमां सिद्धिं परं योगं च भारत ॥ (६१।२)

ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाः । (६२।१)

जैगीषव्यं तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः ॥ (६२।२)

अथाब्रवीद् ऋषिवरो देवान् वै नारदस्तदा । (६३।१)

जैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति यो ऽसितम् ॥ (६३।२)

तम् एवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः । (६४।१)

मैवम् इत्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम् ॥ (६४।२)

तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा दत्त्वा च वित्तं हलभृद् द्विजेभ्यः । (६५।१)

अवाप्य धर्मं परम् आर्यकर्मा जगाम सोमस्य महत् स तीर्थम् ॥ (६५।२)