अर्जुन उवाच । (१।१)

अग्नीषोमौ कथं पूर्वम् एकयोनी प्रवर्तितौ । (१।२)

एष मे संशयो जातस् तं छिन्द्धि मधुसूदन ॥ (१।३)

श्रीभगवान् उवाच । (२।१)

हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन । (२।२)

आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ (२।३)

सम्प्रक्षालनकाले ऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते । (३।१)

अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे । (३।२)

ज्योतिर्धरणिवायुरहिते ऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके । (३।३)

तम इत्येवाभिभूते ऽसंज्ञके ऽद्वितीये प्रतिष्ठिते । (३।४)

नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते । (३।५)

एतस्याम् अवस्थायां नारायणगुणाश्रयाद् अक्षयाद् अजराद् अनिन्द्रियाद् अग्राह्याद् असंभवात् सत्याद् अहिंस्राल्ललामाद् विविधप्रवृत्तिविशेषात् । (३।६)

अक्षयाद् अजरामराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिर् अव्ययः ॥ (३।७)

निदर्शनम् अपि ह्यत्र भवति । (४।१)

नासीद् अहो न रात्रिर् आसीत् । (४।२)

न सद् आसीन् नासद् आसीत् । (४।३)

तम एव पुरस्ताद् अभवद् विश्वरूपम् । (४।४)

सा विश्वस्य जननीत्येवम् अस्यार्थो ऽनुभाष्यते ॥ (४।५)

तस्येदानीं तमःसंभवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर् ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्याम् अग्नीषोमौ ससर्ज । (५।१)

ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद् ब्रह्मक्षत्रम् उपातिष्ठत् । (५।२)

यः सोमस्तद् ब्रह्म यद् ब्रह्म ते ब्राह्मणाः । (५।३)

यो ऽग्निस्तत् क्षत्रं क्षत्राद् ब्रह्म बलवत्तरम् । (५।४)

कस्माद् इति लोकप्रत्यक्षगुणम् एतत् तद् यथा । (५।५)

ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम् । (५।६)

दीप्यमाने ऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि । (५।७)

भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति ॥ (५।८)

मन्त्रवादो ऽपि हि भवति । (६।१)

त्वम् अग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम् । (६।२)

हितो देवेभिर् मानुषे जने इति । (६।३)

निदर्शनं चात्र भवति । (६।४)

विश्वेषाम् अग्ने यज्ञानां होतेति । (६।५)

हितो देवैर् मानुषैर् जगत इति । (६।६)

अग्निर् हि यज्ञानां होता कर्ता । (६।७)

स चाग्निर् ब्रह्म ॥ (६।८)

न ह्य् ऋते मन्त्राद्धवनम् अस्ति । (७।१)

न विना पुरुषं तपः सम्भवति । (७।२)

हविर् मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमनुष्याणाम् अनेन त्वं होतेति नियुक्तः । (७।३)

ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च । (७।४)

ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर् द्विजात्योः । (७।५)

तस्माद् ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञान् उद्वहन्ति । (७।६)

यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ (७।७)

शतपथे हि ब्राह्मणं भवति । (८।१)

अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान् ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति । (८।२)

एवम् अप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसो ऽग्निं भावयन्ति । (८।३)

अग्निर् विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान् धारयति । (८।४)

अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ (८।५)

विश्वं ब्रह्मासृजत् पूर्वं सर्वादिर् निरवस्करम् । (९।१)

ब्रह्मघोषैर् दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ (९।२)

ब्राह्मणानां मतिर् वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च । (१०।१)

धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद् वार्यमृतं यथा ॥ (१०।२)

नास्ति सत्यात् परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः । (११।१)

ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ (११।२)

नैषाम् उक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते संप्रदाने । (१२।१)

अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ (१२।२)

वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः । (१३।१)

वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः । (१३।२)

इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा स्वयम् एवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ (१३।३)

अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुताम् इन्द्रः प्राप्तः । (१४।१)

कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप । (१४।२)

अश्विनोर् ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः । (१४।३)

क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिर् अन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ (१४।४)

त्रिपुरवधार्थं दीक्षाम् अभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः । (१५।१)

ततः प्रादुर्भूता भुजगाः । (१५।२)

तैर् अस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलताम् उपनीतः । (१५।३)

पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायंभुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वम् एव वा ॥ (१५।४)

अमृतोत्पादने पुरश्चरणताम् उपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेर् उपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः । (१६।१)

अथ बृहस्पतिर् अपां चुक्रोध । (१६।२)

यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादम् उपगतास्तस्माद् अद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसंकीर्णाः कलुषीभवतेति । (१६।३)

तदाप्रभृत्यापो यादोभिः संकीर्णाः संवृत्ताः ॥ (१६।४)

विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानाम् आसीत् स्वस्रीयो ऽसुराणाम् । (१७।१)

स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागम् अददत् परोक्षम् असुरेभ्यः ॥ (१७।२)

अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारम् असुरा वरम् अयाचन्त । (१८।१)

हे स्वसर् अयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागम् अददत् परोक्षम् अस्माकम् । (१८।२)

ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः । (१८।३)

तद् एनं त्वं वारयितुम् अर्हसि तथा यथास्मान् भजेद् इति ॥ (१८।४)

अथ विश्वरूपं नन्दनवनम् उपगतं मातोवाच । (१९।१)

पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि । (१९।२)

नार्हस्येवं कर्तुम् इति । (१९।३)

स विश्वरूपो मातुर् वाक्यम् अनतिक्रमणीयम् इति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुम् अगात् ॥ (१९।४)

हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् । (२०।१)

यस्मात् त्वयान्यो वृतो होता तस्माद् असमाप्तयज्ञस्त्वम् अपूर्वात् सत्त्वजाताद् वधं प्राप्स्यसीति । (२०।२)

तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान् वधम् ॥ (२०।३)

विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनो ऽत्यर्थं तपस्यभवत् । (२१।१)

तस्य व्रतभङ्गार्थम् इन्द्रो बह्वीः श्रीमत्यो ऽप्सरसो नियुयोज । (२१।२)

ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत् तासु चाप्सरःसु नचिराद् एव सक्तो ऽभवत् । (२१।३)

सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर् गच्छामहे वयं यथागतम् इति ॥ (२१।४)

तास्त्वाष्ट्र उवाच । (२२।१)

क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति । (२२।२)

तास्तम् अब्रुवन् । (२२।३)

वयं देवस्त्रियो ऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ (२२।४)

अथ ता विश्वरूपो ऽब्रवीद् अद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति । (२३।१)

ततो मन्त्राञ् जजाप । (२३।२)

तैर् मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः । (२३।३)

एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर् यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान् देवान् । (२३।४)

अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्ताम् आपेदे ॥ (२३।५)

देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणम् अभिजग्मुर् ऊचुश्च । (२४।१)

विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते । (२४।२)

वयम् अभागाः संवृत्ताः । (२४।३)

असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः । (२४।४)

तद् अर्हसि नो विधातुं श्रेयो यद् अनन्तरम् इति ॥ (२४।५)

तान् ब्रह्मोवाच ऋषिर् भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः । (२५।१)

स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात् । (२५।२)

तस्यास्थिभिर् वज्रं क्रियताम् इति ॥ (२५।३)

देवास्तत्रागच्छन् यत्र दधीचो भगवान् ऋषिस्तपस्तेपे । (२६।१)

सेन्द्रा देवास्तम् अभिगम्योचुर् भगवंस्तपसः कुशलम् अविघ्नं चेति । (२६।२)

तान् दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् । (२६।३)

यद् वक्ष्यथ तत् करिष्यामीति । (२६।४)

ते तम् अब्रुवञ् शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान् कर्तुम् अर्हतीति । (२६।५)

अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ (२६।६)

तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता संगृह्य वज्रम् अकरोत् । (२७।१)

तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान । (२७।२)

शिरसां चास्य छेदनम् अकरोत् । (२७।३)

तस्माद् अनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसंभवं त्वष्ट्रोत्पादितम् एवारिं वृत्रम् इन्द्रो जघान ॥ (२७।४)

तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयाद् इन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु संभवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे । (२८।१)

तत्र चैश्वर्ययोगाद् अणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ (२८।२)

अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगद् अनीश्वरं बभूव । (२९।१)

देवान् रजस्तमश्चाविवेश । (२९।२)

मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् । (२९।३)

रक्षांसि प्रादुरभवन् । (२९।४)

ब्रह्म चोत्सादनं जगाम । (२९।५)

अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ (२९।६)

अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वे ऽभिषिषिचुः । (३०।१)

नहुषः पञ्चभिः शतैर् ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयांबभूव । (३०।२)

अथ लोकाः प्रकृतिम् आपेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ (३०।३)

अथोवाच नहुषः । (३१।१)

सर्वं मां शक्रोपभुक्तम् उपस्थितम् ऋते शचीम् इति । (३१।२)

स एवम् उक्त्वा शचीसमीपम् अगमद् उवाच चैनाम् । (३१।३)

सुभगे ऽहम् इन्द्रो देवानां भजस्व माम् इति । (३१।४)

तं शची प्रत्युवाच । (३१।५)

प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च । (३१।६)

नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुम् इति ॥ (३१।७)

ताम् अथोवाच नहुषः । (३२।१)

ऐन्द्रं पदम् अध्यास्यते मया । (३२।२)

अहम् इन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित् त्वम् इन्द्रभुक्तेति । (३२।३)

सा तम् उवाच । (३२।४)

अस्ति मम किंचिद् व्रतम् अपर्यवसितम् । (३२।५)

तस्यावभृथे त्वाम् उपगमिष्यामि कैश्चिद् एवाहोभिर् इति । (३२।६)

स शच्यैवम् अभिहितो नहुषो जगाम ॥ (३२।७)

अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिम् उपागच्छत् । (३३।१)

स च ताम् अभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिर् उवाच । (३३।२)

अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदाम् उपश्रुतिम् आह्वय । (३३।३)

सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ (३३।४)

साथ महानियमम् आस्थिता देवीं वरदाम् उपश्रुतिं मन्त्रैर् आह्वयत् । (३४।१)

सोपश्रुतिः शचीसमीपम् अगात् । (३४।२)

उवाच चैनाम् इयम् अस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता । (३४।३)

किं ते प्रियं करवाणीति । (३४।४)

तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति । (३४।५)

सैनां मानसं सरो ऽनयत् । (३४।६)

तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतम् अदर्शयत् ॥ (३४।७)

ताम् इन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयांबभूव । (३५।१)

अहो मम महद् दुःखम् इदम् अद्योपगतम् । (३५।२)

नष्टं हि माम् इयम् अन्विष्योपागमद् दुःखार्तेति । (३५।३)

ताम् इन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति । (३५।४)

सा तम् उवाच । (३५।५)

नहुषो माम् आह्वयति । (३५।६)

कालश्चास्य मया कृत इति ॥ (३५।७)

ताम् इन्द्र उवाच । (३६।१)

गच्छ । (३६।२)

नहुषस्त्वया वाच्यो ऽपूर्वेण माम् ऋषियुक्तेन यानेन त्वम् अधिरूढ उद्वहस्व । (३६।३)

इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया । (३६।४)

त्वम् अन्येनोपयातुम् अर्हसीति । (३६।५)

सैवम् उक्ता हृष्टा जगाम । (३६।६)

इन्द्रो ऽपि बिसग्रन्थिम् एवाविवेश भूयः ॥ (३६।७)

अथेन्द्राणीम् अभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति । (३७।१)

तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम् । (३७।२)

स महर्षियुक्तं वाहनम् अधिरूढः शचीसमीपम् उपागच्छत् ॥ (३७।३)

अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिर् अगस्त्यो महर्षीन् विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् । (३८।१)

पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत । (३८।२)

ततः स नहुषम् अब्रवीद् अकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् । (३८।३)

सर्पो भव यावद् भूमिर् गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावद् इति । (३८।४)

स महर्षिवाक्यसमकालम् एव तस्माद् यानाद् अवापतत् ॥ (३८।५)

अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यम् अभवत् । (३९।१)

ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणम् इन्द्रार्थे ऽभिजग्मुः । (३९।२)

ऊचुश्चैनं भगवन्न् इन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुम् अर्हसीति । (३९।३)

ततः स वरदस्तान् अब्रवीद् अश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रो ऽभियजतु । (३९।४)

ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ (३९।५)

ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन् यदा तदा शचीम् ऊचुर् गच्छ सुभगे इन्द्रम् आनयस्वेति । (४०।१)

सा पुनस्तत् सरः समभ्यगच्छत् । (४०।२)

इन्द्रश्च तस्मात् सरसः समुत्थाय बृहस्पतिम् अभिजगाम । (४०।३)

बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत् । (४०।४)

ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यम् अश्वम् उत्सृज्य वाहनं तम् एव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ॥ (४०।५)

ततः स देवराड् देवैर् ऋषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव । (४१।१)

ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् । (४१।२)

एवम् इन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा स्वस्थानं प्रापितः ॥ (४१।३)

आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिर् उपास्पृशंस्त्रीन् क्रमान् क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः । (४२।१)

स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः संवृत्तः ॥ (४२।२)

भृगुणा महर्षिणा शप्तो ऽग्निः सर्वभक्षत्वम् उपनीतः ॥ (४३।१)

अदितिर् वै देवानाम् अन्नम् अपचद् एतद् भुक्त्वासुरान् हनिष्यन्तीति । (४४।१)

तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत् । (४४।२)

अदितिं चावोचद् भिक्षां देहीति । (४४।३)

तत्र देवैः पूर्वम् एतत् प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर् भिक्षां नादात् । (४४।४)

अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसंज्ञितस्याण्डं मारितम् अदित्याः । (४४।५)

स मार्तण्डो विवस्वान् अभवच्छ्राद्धदेवः ॥ (४४।६)

दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिर् आसन् । (४५।१)

ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद् दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिम् इन्दवे । (४५।२)

तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्याम् अभ्यधिकां प्रीतिम् अकरोत् । (४५।३)

ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेमम् अर्थं शशंसुः । (४५।४)

भगवन्न् अस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीम् अधिकं भजतीति । (४५।५)

सो ऽब्रवीद् यक्ष्मैनम् आवेक्ष्यतीति ॥ (४५।६)

दक्षशापात् सोमं राजानं यक्ष्माविवेश । (४६।१)

स यक्ष्मणाविष्टो दक्षम् अगमत् । (४६।२)

दक्षश्चैनम् अब्रवीन्न समं वर्तस इति । (४६।३)

तत्रर्षयः सोमम् अब्रुवन् क्षीयसे यक्ष्मणा । (४६।४)

पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् । (४६।५)

तत्र गत्वात्मानम् अभिषेचयस्वेति । (४६।६)

अथागच्छत् सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् । (४६।७)

गत्वा चात्मनः स्नपनम् अकरोत् । (४६।८)

स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास । (४६।९)

तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत् प्रभासम् इति नाम्ना ख्यातं बभूव । (४६।१०)

तच्छापाद् अद्यापि क्षीयते सोमो ऽमावास्यान्तरस्थः । (४६।११)

पौर्णमासीमात्रे ऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर् दर्शयति । (४६।१२)

मेघसदृशं वर्णम् अगमत् तद् अस्य शशलक्ष्म विमलम् अभवत् ॥ (४६।१३)

स्थूलशिरा महर्षिर् मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे । (४७।१)

तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर् वायुर् विवायमानः शरीरम् अस्पृशत् । (४७।२)

स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषम् अगमत् । (४७।३)

तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ् शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो भविष्यथेति ॥ (४७।४)

नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् । (४८।१)

तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः । (४८।२)

तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः । (४८।३)

स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः । (४८।४)

उक्तश्चापेयो भविष्यसि । (४८।५)

एतच्च ते तोयं वडवामुखसंज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति । (४८।६)

तद् एतद् अद्यापि वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ (४८।७)

हिमवतो गिरेर् दुहितरम् उमां रुद्रश्चकमे । (४९।१)

भृगुर् अपि च महर्षिर् हिमवन्तम् आगम्याब्रवीत् कन्याम् उमां मे देहीति । (४९।२)

तम् अब्रवीद्धिमवान् अभिलषितो वरो रुद्र इति । (४९।३)

तम् अब्रवीद् भृगुर् यस्मात् त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान् भाजनं भविष्यतीति । (४९।४)

अद्यप्रभृत्येतद् अवस्थितम् ऋषिवचनम् ॥ (४९।५)

तद् एवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् । (५०।१)

क्षत्रम् अपि शाश्वतीम् अव्ययां पृथिवीं पत्नीम् अभिगम्य बुभुजे । (५०।२)

तद् एतद् ब्रह्माग्नीषोमीयम् । (५०।३)

तेन जगद् धार्यते ॥ (५०।४)