MBh, 5, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
त्वम् अग्ने सर्वदेवानां मुखं त्वम् असि हव्यवाट् । (१।२)
tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ |
त्वम् अन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत् ॥ (१।३)
tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi sākṣivat ||
त्वाम् आहुर् एकं कवयस्त्वाम् आहुस्त्रिविधं पुनः । (२।१)
tvām āhur ekaṃ kavayastvām āhustrividhaṃ punaḥ |
त्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन ॥ (२।२)
tvayā tyaktaṃ jagaccedaṃ sadyo naśyeddhutāśana ||
कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् । (३।१)
kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim |
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैर् अपि च शाश्वतीम् ॥ (३।२)
gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm ||
त्वम् एवाग्ने हव्यवाहस्त्वम् एव परमं हविः । (४।१)
tvam evāgne havyavāhastvam eva paramaṃ haviḥ |
यजन्ति सत्रैस्त्वाम् एव यज्ञैश्च परमाध्वरे ॥ (४।२)
yajanti satraistvām eva yajñaiśca paramādhvare ||
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीन् इमान् हव्यवाह प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः । (५।१)
sṛṣṭvā lokāṃstrīn imān havyavāha prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ |
सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूतिस् त्वम् एवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ (५।२)
sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā ||
त्वाम् अग्ने जलदान् आहुर् विद्युतश्च त्वम् एव हि । (६।१)
tvām agne jaladān āhur vidyutaśca tvam eva hi |
दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः ॥ (६।२)
dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ ||
त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वम् इदं जगत् । (७।१)
tvayyāpo nihitāḥ sarvāstvayi sarvam idaṃ jagat |
न ते ऽस्त्यविदितं किंचित् त्रिषु लोकेषु पावक ॥ (७।२)
na te 'styaviditaṃ kiṃcit triṣu lokeṣu pāvaka ||
स्वयोनिं भजते सर्वो विशस्वापो ऽविशङ्कितः । (८।१)
svayoniṃ bhajate sarvo viśasvāpo 'viśaṅkitaḥ |
अहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर् मन्त्रैः सनातनैः ॥ (८।२)
ahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmair mantraiḥ sanātanaiḥ ||
बृहस्पतिम् अथोवाच प्रीतिमान् वाक्यम् उत्तमम् । (९।३)
bṛhaspatim athovāca prītimān vākyam uttamam |
दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (९।४)
darśayiṣyāmi te śakraṃ satyam etad bravīmi te ||
प्रविश्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाः । (१०।१)
praviśyāpastato vahniḥ sasamudrāḥ sapalvalāḥ |
अन्वपश्यत् स देवेन्द्रं बिसमध्यगतं स्थितम् ॥ (११।२)
anvapaśyat sa devendraṃ bisamadhyagataṃ sthitam ||
आगत्य च ततस्तूर्णं तम् आचष्ट बृहस्पतेः । (१२।१)
āgatya ca tatastūrṇaṃ tam ācaṣṭa bṛhaspateḥ |
अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम् ॥ (१२।२)
aṇumātreṇa vapuṣā padmatantvāśritaṃ prabhum ||
गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितो ऽथ बृहस्पतिः । (१३।१)
gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito 'tha bṛhaspatiḥ |
पुराणैः कर्मभिर् देवं तुष्टाव बलसूदनम् ॥ (१३।२)
purāṇaiḥ karmabhir devaṃ tuṣṭāva balasūdanam ||
शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ् शत्रून्निषूदय । (१५।१)
śatakrato vivardhasva sarvāñ śatrūnniṣūdaya |
उत्तिष्ठ वज्रिन् संपश्य देवर्षींश्च समागतान् ॥ (१५।२)
uttiṣṭha vajrin saṃpaśya devarṣīṃśca samāgatān ||
महेन्द्र दानवान् हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभो । (१६।१)
mahendra dānavān hatvā lokāstrātāstvayā vibho |
त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते ॥ (१६।३)
tvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarāja jagatpate ||
त्वं सर्वभूतेषु वरेण्य ईड्यस् त्वया समं विद्यते नेह भूतम् । (१७।१)
tvaṃ sarvabhūteṣu vareṇya īḍyas tvayā samaṃ vidyate neha bhūtam |
त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र त्वं देवानां महिमानं चकर्थ ॥ (१७।२)
tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha ||
पाहि देवान् सलोकांश्च महेन्द्र बलम् आप्नुहि । (१८।१)
pāhi devān salokāṃśca mahendra balam āpnuhi |
एवं संस्तूयमानश्च सो ऽवर्धत शनैः शनैः ॥ (१८।२)
evaṃ saṃstūyamānaśca so 'vardhata śanaiḥ śanaiḥ ||
स्वं चैव वपुर् आस्थाय बभूव स बलान्वितः । (१९।१)
svaṃ caiva vapur āsthāya babhūva sa balānvitaḥ |
अब्रवीच्च गुरुं देवो बृहस्पतिम् उपस्थितम् ॥ (१९।२)
abravīcca guruṃ devo bṛhaspatim upasthitam ||
किं कार्यम् अवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरः । (२०।१)
kiṃ kāryam avaśiṣṭaṃ vo hatastvāṣṭro mahāsuraḥ |
वृत्रश्च सुमहाकायो ग्रस्तुं लोकान् इयेष यः ॥ (२०।२)
vṛtraśca sumahākāyo grastuṃ lokān iyeṣa yaḥ ||
देवराज्यम् अनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम् ॥ (२१।३)
devarājyam anuprāptaḥ sarvānno bādhate bhṛśam ||
कथं नु नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम् । (२२।२)
kathaṃ nu nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabham |
तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते ॥ (२२।३)
tapasā kena vā yuktaḥ kiṃvīryo vā bṛhaspate ||
थे गोद्स् अस्क् नहुष तो बेचोमे थेइर् किन्ग्देवा भीताः शक्रम् अकामयन्त त्वया त्यक्तं महद् ऐन्द्रं पदं तत् । (२३।२)
the gods ask Nahuṣa to become their kingdevā bhītāḥ śakram akāmayanta tvayā tyaktaṃ mahad aindraṃ padaṃ tat |
तदा देवाः पितरो ऽथर्षयश्च गन्धर्वसंघाश्च समेत्य सर्वे ॥ (२३।३)
tadā devāḥ pitaro 'tharṣayaśca gandharvasaṃghāśca sametya sarve ||
गत्वाब्रुवन्नहुषं शक्र तत्र त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता । (२४।१)
gatvābruvannahuṣaṃ śakra tatra tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptā |
तान् अब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त आप्यायध्वं तपसा तेजसा च ॥ (२४।२)
tān abravīnnahuṣo nāsmi śakta āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā ca ||
एवम् उक्तैर् वर्धितश्चापि देवै राजाभवन्नहुषो घोरवीर्यः । (२५।१)
evam uktair vardhitaścāpi devai rājābhavannahuṣo ghoravīryaḥ |
त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं तपस्विनः कृत्वा वाहान् याति लोकान् दुरात्मा ॥ (२५।२)
trailokye ca prāpya rājyaṃ tapasvinaḥ kṛtvā vāhān yāti lokān durātmā ||
तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं मा त्वं पश्येर् नहुषं वै कदाचित् । (२६।१)
tejoharaṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ mā tvaṃ paśyer nahuṣaṃ vai kadācit |
देवाश्च सर्वे नहुषं भयार्ता न पश्यन्तो गूढरूपाश्चरन्ति ॥ (२६।२)
devāśca sarve nahuṣaṃ bhayārtā na paśyanto gūḍharūpāścaranti ||
एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरः । (२७।२)
evaṃ vadatyaṅgirasāṃ variṣṭhe bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥ |
वैवस्वतश्चैव यमः पुराणो देवश्च सोमो वरुणश्चाजगाम ॥ (२७।३)
vaivasvataścaiva yamaḥ purāṇo devaśca somo varuṇaścājagāma ||
ते वै समागम्य महेन्द्रम् ऊचुर् दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रः । (२८।१)
te vai samāgamya mahendram ūcur diṣṭyā tvāṣṭro nihataścaiva vṛtraḥ |
दिष्ट्या च त्वां कुशलिनम् अक्षतं च पश्यामो वै निहतारिं च शक्र ॥ (२८।२)
diṣṭyā ca tvāṃ kuśalinam akṣataṃ ca paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra ||
स तान् यथावत् प्रतिभाष्य शक्रः संचोदयन्नहुषस्यान्तरेण । (२९।१)
sa tān yathāvat pratibhāṣya śakraḥ saṃcodayannahuṣasyāntareṇa |
राजा देवानां नहुषो घोररूपस् तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः ॥ (२९।२)
rājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpas tatra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ ||
ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो दृष्टिविषस्तस्य बिभीम देव । (३०।१)
te cābruvannahuṣo ghorarūpo dṛṣṭiviṣastasya bibhīma deva |
त्वं चेद् राजन्नहुषं पराजयेस् तद् वै वयं भागम् अर्हाम शक्र ॥ (३०।२)
tvaṃ ced rājannahuṣaṃ parājayes tad vai vayaṃ bhāgam arhāma śakra ||
इन्द्रो ऽब्रवीद् भवतु भवान् अपां पतिर् यमः कुबेरश्च महाभिषेकम् । (३१।१)
indro 'bravīd bhavatu bhavān apāṃ patir yamaḥ kuberaśca mahābhiṣekam |
सम्प्राप्नुवन्त्वद्य सहैव तेन रिपुं जयामो नहुषं घोरदृष्टिम् ॥ (३१।२)
samprāpnuvantvadya sahaiva tena ripuṃ jayāmo nahuṣaṃ ghoradṛṣṭim ||
ततः शक्रं ज्वलनो ऽप्याह भागं प्रयच्छ मह्यं तव साह्यं करिष्ये । (३२।१)
tataḥ śakraṃ jvalano 'pyāha bhāgaṃ prayaccha mahyaṃ tava sāhyaṃ kariṣye |
तम् आह शक्रो भविताग्ने तवापि ऐन्द्राग्नो वै भाग एको महाक्रतौ ॥ (३२।२)
tam āha śakro bhavitāgne tavāpi aindrāgno vai bhāga eko mahākratau ||
एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनः । (३३।१)
evaṃ saṃcintya bhagavānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा ॥ (३३।२)
kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā ||
वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्य् अपां तथा । (३४।१)
vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpy apāṃ tathā |
आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तदा ॥ (३४।२)
ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadastadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.