महाभारतMahābhārata

MBh, 5, 16

680 of 1995 · 76 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

बृहस्पतिर् उवाच । (१।१)

bṛhaspatir uvāca

1.2१.२

त्वम् अग्ने सर्वदेवानां मुखं त्वम् असि हव्यवाट् । (१।२)

tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ |

1.3१.३

त्वम् अन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत् ॥ (१।३)

tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi sākṣivat ||

2.1२.१

त्वाम् आहुर् एकं कवयस्त्वाम् आहुस्त्रिविधं पुनः । (२।१)

tvām āhur ekaṃ kavayastvām āhustrividhaṃ punaḥ |

2.2२.२

त्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन ॥ (२।२)

tvayā tyaktaṃ jagaccedaṃ sadyo naśyeddhutāśana ||

3.1३.१

कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् । (३।१)

kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim |

3.2३.२

गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैर् अपि च शाश्वतीम् ॥ (३।२)

gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm ||

4.1४.१

त्वम् एवाग्ने हव्यवाहस्त्वम् एव परमं हविः । (४।१)

tvam evāgne havyavāhastvam eva paramaṃ haviḥ |

4.2४.२

यजन्ति सत्रैस्त्वाम् एव यज्ञैश्च परमाध्वरे ॥ (४।२)

yajanti satraistvām eva yajñaiśca paramādhvare ||

5.1५.१

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीन् इमान् हव्यवाह प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः । (५।१)

sṛṣṭvā lokāṃstrīn imān havyavāha prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ |

5.2५.२

सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूतिस् त्वम् एवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ (५।२)

sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā ||

6.1६.१

त्वाम् अग्ने जलदान् आहुर् विद्युतश्च त्वम् एव हि । (६।१)

tvām agne jaladān āhur vidyutaśca tvam eva hi |

6.2६.२

दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः ॥ (६।२)

dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ ||

7.1७.१

त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वम् इदं जगत् । (७।१)

tvayyāpo nihitāḥ sarvāstvayi sarvam idaṃ jagat |

7.2७.२

न ते ऽस्त्यविदितं किंचित् त्रिषु लोकेषु पावक ॥ (७।२)

na te 'styaviditaṃ kiṃcit triṣu lokeṣu pāvaka ||

8.1८.१

स्वयोनिं भजते सर्वो विशस्वापो ऽविशङ्कितः । (८।१)

svayoniṃ bhajate sarvo viśasvāpo 'viśaṅkitaḥ |

8.2८.२

अहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर् मन्त्रैः सनातनैः ॥ (८।२)

ahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmair mantraiḥ sanātanaiḥ ||

9.1९.१

शल्य उवाच । (९।१)

śalya uvāca

9.2९.२

एवं स्तुतो हव्यवाहो भगवान् कविर् उत्तमः । (९।२)

evaṃ stuto havyavāho bhagavān kavir uttamaḥ |

9.3९.३

बृहस्पतिम् अथोवाच प्रीतिमान् वाक्यम् उत्तमम् । (९।३)

bṛhaspatim athovāca prītimān vākyam uttamam |

9.4९.४

दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (९।४)

darśayiṣyāmi te śakraṃ satyam etad bravīmi te ||

10.1१०.१

प्रविश्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाः । (१०।१)

praviśyāpastato vahniḥ sasamudrāḥ sapalvalāḥ |

10.2१०.२

आजगाम सरस्तच्च गूढो यत्र शतक्रतुः ॥ (१०।२)

ājagāma sarastacca gūḍho yatra śatakratuḥ ||

11.1११.१

अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन् भरतर्षभ । (११।१)

atha tatrāpi padmāni vicinvan bharatarṣabha |

11.2११.२

अन्वपश्यत् स देवेन्द्रं बिसमध्यगतं स्थितम् ॥ (११।२)

anvapaśyat sa devendraṃ bisamadhyagataṃ sthitam ||

12.1१२.१

आगत्य च ततस्तूर्णं तम् आचष्ट बृहस्पतेः । (१२।१)

āgatya ca tatastūrṇaṃ tam ācaṣṭa bṛhaspateḥ |

12.2१२.२

अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम् ॥ (१२।२)

aṇumātreṇa vapuṣā padmatantvāśritaṃ prabhum ||

13.1१३.१

गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितो ऽथ बृहस्पतिः । (१३।१)

gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito 'tha bṛhaspatiḥ |

13.2१३.२

पुराणैः कर्मभिर् देवं तुष्टाव बलसूदनम् ॥ (१३।२)

purāṇaiḥ karmabhir devaṃ tuṣṭāva balasūdanam ||

14.1१४.१

महासुरो हतः शक्र नमुचिर् दारुणस्त्वया । (१४।१)

mahāsuro hataḥ śakra namucir dāruṇastvayā |

14.2१४.२

शम्बरश्च बलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ ॥ (१४।२)

śambaraśca balaścaiva tathobhau ghoravikramau ||

15.1१५.१

शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ् शत्रून्निषूदय । (१५।१)

śatakrato vivardhasva sarvāñ śatrūnniṣūdaya |

15.2१५.२

उत्तिष्ठ वज्रिन् संपश्य देवर्षींश्च समागतान् ॥ (१५।२)

uttiṣṭha vajrin saṃpaśya devarṣīṃśca samāgatān ||

16.1१६.१

महेन्द्र दानवान् हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभो । (१६।१)

mahendra dānavān hatvā lokāstrātāstvayā vibho |

16.2१६.२

अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजोपबृंहितम् । (१६।२)

apāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejopabṛṃhitam |

16.3१६.३

त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते ॥ (१६।३)

tvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarāja jagatpate ||

17.1१७.१

त्वं सर्वभूतेषु वरेण्य ईड्यस् त्वया समं विद्यते नेह भूतम् । (१७।१)

tvaṃ sarvabhūteṣu vareṇya īḍyas tvayā samaṃ vidyate neha bhūtam |

17.2१७.२

त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र त्वं देवानां महिमानं चकर्थ ॥ (१७।२)

tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha ||

18.1१८.१

पाहि देवान् सलोकांश्च महेन्द्र बलम् आप्नुहि । (१८।१)

pāhi devān salokāṃśca mahendra balam āpnuhi |

18.2१८.२

एवं संस्तूयमानश्च सो ऽवर्धत शनैः शनैः ॥ (१८।२)

evaṃ saṃstūyamānaśca so 'vardhata śanaiḥ śanaiḥ ||

19.1१९.१

स्वं चैव वपुर् आस्थाय बभूव स बलान्वितः । (१९।१)

svaṃ caiva vapur āsthāya babhūva sa balānvitaḥ |

19.2१९.२

अब्रवीच्च गुरुं देवो बृहस्पतिम् उपस्थितम् ॥ (१९।२)

abravīcca guruṃ devo bṛhaspatim upasthitam ||

20.1२०.१

किं कार्यम् अवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरः । (२०।१)

kiṃ kāryam avaśiṣṭaṃ vo hatastvāṣṭro mahāsuraḥ |

20.2२०.२

वृत्रश्च सुमहाकायो ग्रस्तुं लोकान् इयेष यः ॥ (२०।२)

vṛtraśca sumahākāyo grastuṃ lokān iyeṣa yaḥ ||

21.1२१.१

बृहस्पतिर् उवाच । (२१।१)

bṛhaspatir uvāca

21.2२१.२

मानुषो नहुषो राजा देवर्षिगणतेजसा । (२१।२)

mānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasā |

21.3२१.३

देवराज्यम् अनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम् ॥ (२१।३)

devarājyam anuprāptaḥ sarvānno bādhate bhṛśam ||

22.1२२.१

इन्द्र उवाच । (२२।१)

indra uvāca

22.2२२.२

कथं नु नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम् । (२२।२)

kathaṃ nu nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabham |

22.3२२.३

तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते ॥ (२२।३)

tapasā kena vā yuktaḥ kiṃvīryo vā bṛhaspate ||

23.1२३.१

बृहस्पतिर् उवाच । (२३।१)

bṛhaspatir uvāca

23.2२३.२

थे गोद्स् अस्क् नहुष तो बेचोमे थेइर् किन्ग्देवा भीताः शक्रम् अकामयन्त त्वया त्यक्तं महद् ऐन्द्रं पदं तत् । (२३।२)

the gods ask Nahuṣa to become their kingdevā bhītāḥ śakram akāmayanta tvayā tyaktaṃ mahad aindraṃ padaṃ tat |

23.3२३.३

तदा देवाः पितरो ऽथर्षयश्च गन्धर्वसंघाश्च समेत्य सर्वे ॥ (२३।३)

tadā devāḥ pitaro 'tharṣayaśca gandharvasaṃghāśca sametya sarve ||

24.1२४.१

गत्वाब्रुवन्नहुषं शक्र तत्र त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता । (२४।१)

gatvābruvannahuṣaṃ śakra tatra tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptā |

24.2२४.२

तान् अब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त आप्यायध्वं तपसा तेजसा च ॥ (२४।२)

tān abravīnnahuṣo nāsmi śakta āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā ca ||

25.1२५.१

एवम् उक्तैर् वर्धितश्चापि देवै राजाभवन्नहुषो घोरवीर्यः । (२५।१)

evam uktair vardhitaścāpi devai rājābhavannahuṣo ghoravīryaḥ |

25.2२५.२

त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं तपस्विनः कृत्वा वाहान् याति लोकान् दुरात्मा ॥ (२५।२)

trailokye ca prāpya rājyaṃ tapasvinaḥ kṛtvā vāhān yāti lokān durātmā ||

26.1२६.१

तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं मा त्वं पश्येर् नहुषं वै कदाचित् । (२६।१)

tejoharaṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ mā tvaṃ paśyer nahuṣaṃ vai kadācit |

26.2२६.२

देवाश्च सर्वे नहुषं भयार्ता न पश्यन्तो गूढरूपाश्चरन्ति ॥ (२६।२)

devāśca sarve nahuṣaṃ bhayārtā na paśyanto gūḍharūpāścaranti ||

27.1२७.१

शल्य उवाच । (२७।१)

śalya uvāca

27.2२७.२

एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरः । (२७।२)

evaṃ vadatyaṅgirasāṃ variṣṭhe bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥ |

27.3२७.३

वैवस्वतश्चैव यमः पुराणो देवश्च सोमो वरुणश्चाजगाम ॥ (२७।३)

vaivasvataścaiva yamaḥ purāṇo devaśca somo varuṇaścājagāma ||

28.1२८.१

ते वै समागम्य महेन्द्रम् ऊचुर् दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रः । (२८।१)

te vai samāgamya mahendram ūcur diṣṭyā tvāṣṭro nihataścaiva vṛtraḥ |

28.2२८.२

दिष्ट्या च त्वां कुशलिनम् अक्षतं च पश्यामो वै निहतारिं च शक्र ॥ (२८।२)

diṣṭyā ca tvāṃ kuśalinam akṣataṃ ca paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra ||

29.1२९.१

स तान् यथावत् प्रतिभाष्य शक्रः संचोदयन्नहुषस्यान्तरेण । (२९।१)

sa tān yathāvat pratibhāṣya śakraḥ saṃcodayannahuṣasyāntareṇa |

29.2२९.२

राजा देवानां नहुषो घोररूपस् तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः ॥ (२९।२)

rājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpas tatra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ ||

30.1३०.१

ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो दृष्टिविषस्तस्य बिभीम देव । (३०।१)

te cābruvannahuṣo ghorarūpo dṛṣṭiviṣastasya bibhīma deva |

30.2३०.२

त्वं चेद् राजन्नहुषं पराजयेस् तद् वै वयं भागम् अर्हाम शक्र ॥ (३०।२)

tvaṃ ced rājannahuṣaṃ parājayes tad vai vayaṃ bhāgam arhāma śakra ||

31.1३१.१

इन्द्रो ऽब्रवीद् भवतु भवान् अपां पतिर् यमः कुबेरश्च महाभिषेकम् । (३१।१)

indro 'bravīd bhavatu bhavān apāṃ patir yamaḥ kuberaśca mahābhiṣekam |

31.2३१.२

सम्प्राप्नुवन्त्वद्य सहैव तेन रिपुं जयामो नहुषं घोरदृष्टिम् ॥ (३१।२)

samprāpnuvantvadya sahaiva tena ripuṃ jayāmo nahuṣaṃ ghoradṛṣṭim ||

32.1३२.१

ततः शक्रं ज्वलनो ऽप्याह भागं प्रयच्छ मह्यं तव साह्यं करिष्ये । (३२।१)

tataḥ śakraṃ jvalano 'pyāha bhāgaṃ prayaccha mahyaṃ tava sāhyaṃ kariṣye |

32.2३२.२

तम् आह शक्रो भविताग्ने तवापि ऐन्द्राग्नो वै भाग एको महाक्रतौ ॥ (३२।२)

tam āha śakro bhavitāgne tavāpi aindrāgno vai bhāga eko mahākratau ||

33.1३३.१

एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनः । (३३।१)

evaṃ saṃcintya bhagavānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |

33.2३३.२

कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा ॥ (३३।२)

kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā ||

34.1३४.१

वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्य् अपां तथा । (३४।१)

vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpy apāṃ tathā |

34.2३४.२

आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तदा ॥ (३४।२)

ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadastadā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 5, 16

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit