युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः । (१।२)

धर्मम् आश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुम् अर्हसि पार्थिव ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः । (२।२)

बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ (२।३)

यस्मिन् यस्मिंस्तु विनये यो यो याति विनिश्चयम् । (३।१)

स तम् एवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम ॥ (३।२)

यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रम् असारवत् । (४।१)

तथा तथा विरागो ऽत्र जायते नात्र संशयः ॥ (४।२)

एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर । (५।१)

आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥ (५।२)

युधिष्ठिर उवाच । (६।१)

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । (६।२)

यया बुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (६।३)

भीष्म उवाच । (७।१)

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । (७।२)

अहो दुःखम् इति ध्यायञ् शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ (७।३)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (८।१)

यथा सेनजितं विप्रः कश्चिद् इत्यब्रवीद् वचः ॥ (८।२)

पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् । (९।१)

विषण्णवदनं दृष्ट्वा विप्रो वचनम् अब्रवीत् ॥ (९।२)

किं नु खल्वसि मूढस्त्वं शोच्यः किम् अनुशोचसि । (१०।१)

यदा त्वाम् अपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम् ॥ (१०।२)

त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन् पर्युपासते । (११।१)

सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥ (११।२)

सेनजिद् उवाच । (१२।१)

का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन । (१२।२)

किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत् प्राप्य न विषीदसि ॥ (१२।३)

ब्राह्मण उवाच । (१३।१)

पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषक्तानि सर्वशः । (१३।२)

आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ॥ (१३।३)

यथा मम तथान्येषाम् इति बुद्ध्या न मे व्यथा । (१४।१)

एतां बुद्धिम् अहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ (१४।२)

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । (१५।१)

समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूतसमागमः ॥ (१५।२)

एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा । (१६।१)

तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर् ध्रुवम् ॥ (१६।२)

अदर्शनाद् आपतितः पुनश्चादर्शनं गतः । (१७।१)

न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन् कम् अनुशोचसि ॥ (१७।२)

तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् । (१८।१)

सुखात् संजायते दुःखम् एवम् एतत् पुनः पुनः । (१८।२)

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ॥ (१८।३)

सुखात् त्वं दुःखम् आपन्नः पुनर् आपत्स्यसे सुखम् । (१९।१)

न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ (१९।२)

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः । (२०।१)

न च प्रज्ञालम् अर्थानां न सुखानाम् अलं धनम् ॥ (२०।२)

न बुद्धिर् धनलाभाय न जाड्यम् असमृद्धये । (२१।१)

लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ (२१।२)

बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम् । (२२।१)

दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ (२२।२)

धेनुर् वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च । (२३।१)

पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥ (२३।२)

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः । (२४।१)

ते नराः सुखम् एधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ (२४।२)

अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । (२५।१)

अन्त्यप्राप्तिं सुखाम् आहुर् दुःखम् अन्तरम् अन्तयोः ॥ (२५।२)

ये तु बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वंद्वातीता विमत्सराः । (२६।१)

तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥ (२६।२)

अथ ये बुद्धिम् अप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् । (२७।१)

ते ऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापम् उपयान्ति च ॥ (२७।२)

नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव । (२८।१)

अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः ॥ (२८।२)

सुखं दुःखान्तम् आलस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् । (२९।१)

भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥ (२९।२)

सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् । (३०।१)

प्राप्तं प्राप्तम् उपासीत हृदयेनापराजितः ॥ (३०।२)

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च । (३१।१)

दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम् ॥ (३१।२)

बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुम् अनसूयकम् । (३२।१)

दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥ (३२।२)

एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश्चरेद् बुधः । (३३।१)

उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुम् अर्हति ॥ (३३।२)

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्त्रासो वा दुःखम् एव वा । (३४।१)

आयासो वा यतोमूलस्तद् एकाङ्गम् अपि त्यजेत् ॥ (३४।२)

यद् यत् त्यजति कामानां तत् सुखस्याभिपूर्यते । (३५।१)

कामानुसारी पुरुषः कामान् अनु विनश्यति ॥ (३५।२)

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम् । (३६।१)

तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ (३६।२)

पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । (३७।१)

प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम् ॥ (३७।२)

एवम् एव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च । (३८।१)

जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ (३८।२)

तद् एवं बुद्धिम् आस्थाय सुखं जीवेद् गुणान्वितः । (३९।१)

सर्वान् कामाञ् जुगुप्सेत सङ्गान् कुर्वीत पृष्ठतः । (३९।२)

वृत्त एष हृदि प्रौढो मृत्युर् एष मनोमयः ॥ (३९।३)

यदा संहरते कामान् कूर्मो ऽङ्गानीव सर्वशः । (४०।१)

तदात्मज्योतिर् आत्मा च आत्मन्येव प्रसीदति ॥ (४०।२)

किंचिद् एव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् । (४१।१)

तद् एव परितापार्थं सर्वं सम्पद्यते तदा ॥ (४१।२)

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति । (४२।१)

यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (४२।२)

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये । (४३।१)

प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यसि ॥ (४३।२)

यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् । (४४।१)

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (४४।२)

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः । (४५।१)

यो ऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ (४५।२)

अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः श्रूयन्ति पार्थिव । (४६।१)

यथा सा कृच्छ्रकाले ऽपि लेभे धर्मं सनातनम् ॥ (४६।२)

संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद् विनाकृता । (४७।१)

अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिम् आस्थापयत् तदा ॥ (४७।२)

पिङ्गलोवाच । (४८।१)

उन्मत्ताहम् अनुन्मत्तं कान्तम् अन्ववसं चिरम् । (४८।२)

अन्तिके रमणं सन्तं नैनम् अध्यगमं पुरा ॥ (४८।३)

एकस्थूणं नवद्वारम् अपिधास्याम्यगारकम् । (४९।१)

का हि कान्तम् इहायान्तम् अयं कान्तेति मंस्यते ॥ (४९।२)

अकामाः कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः । (५०।१)

न पुनर् वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि ॥ (५०।२)

अनर्थो ऽपि भवत्यर्थो दैवात् पूर्वकृतेन वा । (५१।१)

संबुद्धाहं निराकारा नाहम् अद्याजितेन्द्रिया ॥ (५१।२)

सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् । (५२।१)

आशाम् अनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ (५२।२)

भीष्म उवाच । (५३।१)

एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः । (५३।२)

पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥ (५३।३)