वैशंपायन उवाच । (१।१)

अथ रात्र्यां व्यतीतायाम् अशेषो नागरो जनः । (१।२)

तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान् ॥ (१।३)

निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः । (२।१)

जातुषं तद् गृहं दग्धम् अमात्यं च पुरोचनम् ॥ (२।२)

नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा । (३।१)

पाण्डवानां विनाशाय इत्येवं चुक्रुशुर् जनाः ॥ (३।२)

विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः । (४।१)

दग्धवान् पाण्डुदायादान् न ह्येनं प्रतिषिद्धवान् ॥ (४।२)

नूनं शांतनवो भीष्मो न धर्मम् अनुवर्तते । (५।१)

द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः । (५।२)

नावेक्षन्ते हतं धर्मं धर्मज्ञा अप्यहो विधे । (५।३)

श्रुतवन्तो ऽपि विद्वांसो धनवद्वशगा अहो । (५।४)

साधून् अनाथान् धर्मिष्ठान् सत्यव्रतपरायणान् । (५।५)

नावेक्षन्ते महान्तो ऽपि दैवं तेषां परायणम् ॥ (५।६)

ते वयं धृतराष्ट्रस्य प्रेषयामो दुरात्मनः । (६।१)

संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान् दग्धवान् असि ॥ (६।२)

ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम् । (७।१)

निषादीं ददृशुर् दग्धां पञ्चपुत्राम् अनागसम् । (७।२)

इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते यशस्विनी । (७।३)

पुत्रैः सहैव वार्ष्णेयी हन्त पश्यत नागराः ॥ (७।४)

खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम् । (८।१)

पांसुभिः प्रत्यपिहितं पुरुषैस्तैर् अलक्षितम् । (८।२)

इत्येव सर्वे शोचन्तः पृथक् चैव तथाब्रुवन् ॥ (८।३)

ततस्ते प्रेषयामासुर् धृतराष्ट्रस्य नागराः । (९।१)

पाण्डवान् अग्निना दग्धान् अमात्यं च पुरोचनम् ॥ (९।२)

श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद् राजा सुमहद् अप्रियम् । (१०।१)

विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः । (१०।२)

अन्तर्हृष्टमनाश्चासौ बहिर्दुःखसमाकुलः । (१०।३)

अन्तः शीतो बहिश्चोष्णो ग्रीष्मे ऽगाधह्रदो यथा ॥ (१०।४)

अद्य पाण्डुर् मृतो राजा भ्राता मम सुदुर्लभः । (११।१)

तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः ॥ (११।२)

गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम् । (१२।१)

सत्कारयन्तु तान् वीरान् कुन्तिराजसुतां च ताम् ॥ (१२।२)

कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च महान्ति च । (१३।१)

ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदो ऽर्चन्तु तान् अपि । (१३।२)

मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः ॥ (१३।३)

एवंगते मया शक्यं यद् यत् कारयितुं हितम् । (१४।१)

पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत् सर्वं क्रियतां धनैः । (१४।२)

वैशंपायनः । (१४।३)

समेतास्तु ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः । (१४।४)

धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गाम् अभिमुखा ययुः । (१४।५)

एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनाः । (१४।६)

उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम् । (१४।७)

सपुत्रबान्धवामात्यास् त्यक्तमङ्गलवाहनाः । (१४।८)

अछत्त्राश्चान्तरा राजन् गङ्गाम् अभिमुखा ययुः ॥ (१४।९)

एवम् उक्त्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः । (१५।१)

उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः ॥ (१५।२)

चुक्रुशुः कौरवाः सर्वे भृशं शोकपरायणाः । (१६।१)

हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे । (१६।२)

हा फाल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे । (१६।३)

कुन्तीम् आर्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः । (१६।४)

अन्ये पौरजनाश्चैवम् अन्वशोचन्त पाण्डवान् । (१६।५)

अहो रूपं तु लावण्यम् अथ विद्याबलं मुहुः । (१६।६)

औचित्यम् अथवा प्रेम किं किं शोचामहे वयम् । (१६।७)

इत्येवं बहु भाषन्तो रुरुदुर् नागरा भृशम् । (१६।८)

विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः । (१६।९)

वैशंपायनः । (१६।१०)

भीष्मः । (१६।११)

वैशंपायनः । (१६।१२)

विदुरः । (१६।१३)

ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान् मृतान् । (१६।१४)

मात्रा सहेति ताञ् श्रुत्वा विललाप रुरोद च । (१६।१५)

हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनंजय हा यमौ । (१६।१६)

हा पृथे सह पुत्रैस्त्वम् एकरात्रेण स्वर्गता । (१६।१७)

मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः । (१६।१८)

न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनंजयौ । (१६।१९)

तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुम् अपि मन्दिरम् । (१६।२०)

परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः । (१६।२१)

सर्वथा विकृतं तत् तु यदि ते निधनं गताः । (१६।२२)

धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर् युधिष्ठिरः । (१६।२३)

पृथिव्यां चरतां श्रेष्ठो भविता स धनंजयः । (१६।२४)

सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक् शुभलक्षणः । (१६।२५)

कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः । (१६।२६)

आत्मानम् उपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः । (१६।२७)

सह मात्रा तु कौरव्यः कथं कालवशं गतः । (१६।२८)

परिपालितश्चिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः । (१६।२९)

भग्नः स्याद् वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः । (१६।३०)

यौवराज्याभिषिक्तेन पितुर् येनाहृतं यशः । (१६।३१)

आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मार्यवृत्तिभिः । (१६।३२)

स ब्रह्मण्यः परप्रेक्षी हृदि शोकं निधाय मे । (१६।३३)

कालेन स हि संभग्नो धिक् कृतान्तम् अनर्थदम् । (१६।३४)

यच्च सा वनवासेन क्लेशिता दुःखभागिनी । (१६।३५)

पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृता त्वनु । (१६।३६)

अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिम् अवाप या । (१६।३७)

दग्धाद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरथा । (१६।३८)

एतच्च चिन्तयानस्य बहुधा व्यथितं मनः । (१६।३९)

अवधूय च मे देहं हृदये ऽग्निर् न दीर्यते । (१६।४०)

पीनस्कन्धश्चारुबाहुर् मेरुकूटसमो युवा । (१६।४१)

मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे । (१६।४२)

अतित्यागी च योगी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः । (१६।४३)

प्रवृत्तिमांल् लब्धलक्ष्यो रथयानविशारदः । (१६।४४)

दूरपाती त्वसम्भ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवित् । (१६।४५)

अदीनात्मा नरव्याघ्रः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् । (१६।४६)

येन प्राच्यास्तु सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः । (१६।४७)

ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम् । (१६।४८)

यस्मिञ् जाते विशोकाभूत् कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान् । (१६।४९)

पुरंदरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः । (१६।५०)

कथं तौ वृषभस्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ । (१६।५१)

मर्त्यधर्मम् अनुप्राप्तौ यमावरिनिबर्हणौ । (१६।५२)

तस्य विक्रन्दितं श्रुत्वा उदकं च प्रसिञ्चतः । (१६।५३)

देशकालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत । (१६।५४)

मा शोचस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाव्रत । (१६।५५)

न तेषां विद्यते पापं प्राप्तकालं कृतं मया । (१६।५६)

तच्च तेभ्यः स उदकं विप्रषिञ्चतु भारत । (१६।५७)

सो ऽब्रवीत् किंचिद् उच्चार्य कौरवाणाम् अशृण्वताम् । (१६।५८)

क्षत्तारम् अनुसंगृह्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः । (१६।५९)

कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महारथाः । (१६।६०)

कथम् अस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर् न हि निपातितः । (१६।६१)

कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात् । (१६।६२)

जननी गरुडेनेव कुमारास्ते समुद्धृताः । (१६।६३)

एवम् उक्तस्तु कौरव्यः कौरवाणाम् अशृण्वताम् । (१६।६४)

आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे । (१६।६५)

धृतराष्ट्रस्य शकुनेः राज्ञो दुर्योधनस्य च । (१६।६६)

विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः । (१६।६७)

तत्राहम् अपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम् । (१६।६८)

तं जिघांसुर् अहं चापि तेषाम् अनुमते स्थितः । (१६।६९)

ततो जतुगृहं गत्वा दहने ऽस्मिन् नियोजिते । (१६।७०)

पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात् । (१६।७१)

ततः खनकम् आहूय सुरङ्गां वै बिले तदा । (१६।७२)

सगुहां कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा । (१६।७३)

निष्क्रामिता मया पूर्वं मा स्म शोके मनः कृथाः । (१६।७४)

ततस्तु नावम् आरोप्य सहपुत्रां पृथाम् अहम् । (१६।७५)

दत्त्वाभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहम् अदाहयम् । (१६।७६)

तस्मात् ते मा स्म भूद् दुःखं मुक्ताः पापात् तु पाण्डवाः । (१६।७७)

निर्गताः पाण्डवा राजन् मात्रा सह परंतपाः । (१६।७८)

अग्निदाहान् महाघोरान् मया तस्माद् उपायतः । (१६।७९)

मा स्म शोकम् इमं कार्षीर् जीवन्त्येव च पाण्डवाः । (१६।८०)

प्रच्छन्ना विचरिष्यन्ति यावत् कालस्य पर्ययः । (१६।८१)

तस्मिन् युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः । (१६।८२)

विमलं कृष्णपक्षान्ते जगच्चन्द्रम् इवोदितम् । (१६।८३)

न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनंजयः । (१६।८४)

भीमसेनश्च दुर्धर्षो माद्रीपुत्रौ च भारत ॥ (१६।८५)

पाण्डवाश्चापि निर्गत्य नगराद् वारणावतात् । (१७।१)

नदीं गङ्गाम् अनुप्राप्ता मातृषष्ठा महाबलाः । (१७।२)

दाशानां भुजवेगेन नद्याः स्रोतोजवेन च । (१७।३)

वायुना चानुकूलेन तूर्णं पारम् अवाप्नुवन् । (१७।४)

जवेन प्रययू राजन् दक्षिणां दिशम् आश्रिताः ॥ (१७।५)

विज्ञाय निशि पन्थानं नक्षत्रैर् दक्षिणामुखाः । (१८।१)

यतमाना वनं राजन् गहनं प्रतिपेदिरे ॥ (१८।२)

ततः श्रान्ताः पिपासार्ता निद्रान्धाः पाण्डुनन्दनाः । (१९।१)

पुनर् ऊचुर् महावीर्यं भीमसेनम् इदं वचः ॥ (१९।२)

इतः कष्टतरं किं नु यद् वयं गहने वने । (२०।१)

दिशश्च न प्रजानीमो गन्तुं चैव न शक्नुमः ॥ (२०।२)

तं च पापं न जानीमो यदि दग्धः पुरोचनः । (२१।१)

कथं नु विप्रमुच्येम भयाद् अस्माद् अलक्षिताः ॥ (२१।२)

पुनर् अस्मान् उपादाय तथैव व्रज भारत । (२२।१)

त्वं हि नो बलवान् एको यथा सततगस्तथा ॥ (२२।२)

इत्युक्तो धर्मराजेन भीमसेनो महाबलः । (२३।१)

आदाय कुन्तीं भ्रातॄंश्च जगामाशु महाबलः ॥ (२३।२)