वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततः प्रतीपो राजा स सर्वभूतहिते रतः । (१।२)

निषसाद समा बह्वीर् गङ्गातीरगतो जपन् ॥ (१।३)

तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा श्रीर् इव रूपिणी । (२।१)

उत्तीर्य सलिलात् तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः ॥ (२।२)

अधीयानस्य राजर्षेर् दिव्यरूपा मनस्विनी । (३।१)

दक्षिणं शालसंकाशम् ऊरुं भेजे शुभानना ॥ (३।२)

प्रतीपस्तु महीपालस्ताम् उवाच मनस्विनीम् । (४।१)

वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो धर्मनिश्चयतत्त्ववित् । (४।२)

करवाणि किं ते कल्याणि प्रियं यत् ते ऽभिकाङ्क्षितम् ॥ (४।३)

स्त्र्युवाच । (५।१)

त्वाम् अहं कामये राजन् कुरुश्रेष्ठ भजस्व माम् । (५।२)

त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर् विगर्हितः ॥ (५।३)

प्रतीप उवाच । (६।१)

नाहं परस्त्रियं कामाद् गच्छेयं वरवर्णिनि । (६।२)

न चासवर्णां कल्याणि धर्म्यं तद् विद्धि मे व्रतम् । (६।३)

यः स्वदारान् परित्यज्य पारक्यां सेवते स्वयम् । (६।४)

स संसारान् न मुच्येत यावद् आभूतसंप्लवम् ॥ (६।५)

स्त्र्युवाच । (७।१)

नाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित् । (७।२)

भज मां भजमानां त्वं राजन् कन्यां वरस्त्रियम् ॥ (७।३)

प्रतीप उवाच । (८।१)

मयातिवृत्तम् एतत् ते यन् मां चोदयसि प्रियम् । (८।२)

अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद् धर्मविप्लवः ॥ (८।३)

प्राप्य दक्षिणम् ऊरुं मे त्वम् आश्लिष्टा वराङ्गने । (९।१)

अपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतद् आसनम् ॥ (९।२)

सव्यतः कामिनीभागस्त्वया स च विवर्जितः । (१०।१)

तस्माद् अहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने ॥ (१०।२)

स्नुषा मे भव कल्याणि पुत्रार्थे त्वां वृणोम्यहम् । (११।१)

स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वम् आगम्य समाश्रिता ॥ (११।२)

स्त्र्युवाच । (१२।१)

एवम् अप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन ते । (१२।२)

त्वद्भक्त्यैव भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम् ॥ (१२।३)

पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम् । (१३।१)

गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैर् अपि । (१३।२)

कुलस्य ये वः प्रस्थितास्तत्साधुत्वम् अनुत्तमम् ॥ (१३।३)

स मे नाभिजनज्ञः स्याद् आचरेयं च यद् विभो । (१४।१)

तत् सर्वम् एव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित् ॥ (१४।२)

एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं प्रियम् । (१५।१)

पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चापि स्वर्गं प्राप्स्यति ते सुतः ॥ (१५।२)

वैशंपायन उवाच । (१६।१)

तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत । (१६।२)

अदृश्या राजसिंहस्य पश्यतः साभवत् तदा । (१६।३)

पुत्रजन्म प्रतीक्षंस्तु स राजा तद् अधारयत् ॥ (१६।४)

एतस्मिन्न् एव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः । (१७।१)

तपस्तेपे सुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन । (१७।२)

प्रतीपस्य तु भार्यायां गर्भः श्रीमान् अवर्धत । (१७।३)

श्रिया परमया युक्तः शरच्छुक्ले यथा शशी । (१७।४)

ततस्तु दशमे मासि प्राजायत रविप्रभम् । (१७।५)

कुमारं देवगर्भाभं प्रतीपमहिषी तदा ॥ (१७।६)

तयोः समभवत् पुत्रो वृद्धयोः स महाभिषः । (१८।१)

शान्तस्य जज्ञे संतानस्तस्माद् आसीत् स शंतनुः । (१८।२)

तस्य जातस्य कृत्यानि प्रतीपो ऽकारयत् प्रभुः । (१८।३)

जातकर्मादि विप्रेण वेदोक्तैः कर्मभिस्तदा । (१८।४)

नामकर्म च विप्रास्तु चक्रुः परमसत्कृतम् । (१८।५)

शंतनोर् अवनीपाल वेदोक्तैः कर्मभिस्तदा । (१८।६)

ततः संवर्धितो राजा शंतनुर् लोकधार्मिकः । (१८।७)

स तु लेभे परां निष्ठां प्राप्य धर्मभृतां वरः । (१८।८)

धनुर्वेदे च वेदे च गतिं स परमां गतः । (१८।९)

यौवनं चापि सम्प्राप्तः कुमारो वदतां वरः । (१८।१०)

दृष्ट्वा तु यौवनस्थं तं तत्प्रीत्या राजसत्तम । (१८।११)

यौवराज्ये ऽभिषिच्यैनं शंतनुं राजसत्तमः । (१८।१२)

बभूव कर्मकृद् राजा शंतनुर् भरतर्षभ ॥ (१८।१३)

संस्मरंश्चाक्षयांल्लोकान् विजितान् स्वेन कर्मणा । (१९।१)

महाभिषः स संजज्ञे क्षेत्रे तस्य महात्मनः । (१९।२)

पुण्यकर्मकृद् एवासीच्छंतनुः कुरुसत्तम ॥ (१९।३)

प्रतीपः शंतनुं पुत्रं यौवनस्थं ततो ऽन्वशात् । (२०।१)

पुरा मां स्त्री समभ्यागाच्छंतनो भूतये तव ॥ (२०।२)

त्वाम् आव्रजेद् यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनी । (२१।१)

कामयानाभिरूपाढ्या दिव्या स्त्री पुत्रकाम्यया । (२१।२)

सा त्वया नानुयोक्तव्या कासि कस्यासि वाङ्गने ॥ (२१।३)

यच्च कुर्यान् न तत् कार्यं प्रष्टव्या सा त्वयानघ । (२२।१)

मन्नियोगाद् भजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम् ॥ (२२।२)

एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शंतनुं तदा । (२३।१)

स्वे च राज्ये ऽभिषिच्यैनं वनं राजा विवेश ह ॥ (२३।२)

स राजा शंतनुर् धीमान् ख्यातः पृथ्व्यां धनुर्धरः । (२४।१)

बभूव सर्वलोकस्य सत्यवाग् इति संमतः । (२४।२)

पीनस्कन्धो महाबाहुर् मत्तवारणविक्रमः । (२४।३)

अन्वितः परिपूर्णार्थैः सर्वैर् नृपतिलक्षणैः । (२४।४)

अमात्यसंपदोपेतः क्षत्रधर्मविशेषवित् । (२४।५)

वशे चक्रे महीम् एको विजित्य वसुधाधिपान् । (२४।६)

वेदान् आगमयत् कृत्स्नान् राजधर्मांश्च सर्वशः । (२४।७)

ईजे च बहुभिः सत्रैः क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः । (२४।८)

तर्पयामास विप्रांश्च वेदाध्ययनकोविदान् । (२४।९)

रत्नैर् उच्चावचैर् गोभिर् ग्रामैर् अश्वैर् धनैर् अपि । (२४।१०)

वयोरूपेण सम्पन्नः पौरुषेण बलेन च । (२४।११)

ऐश्वर्येण प्रतापेन विक्रमेण धनेन च । (२४।१२)

वर्तमानं च सत्येन सर्वधर्मविशारदम् । (२४।१३)

तं महीपं महीपाला राजराजम् अकुर्वत । (२४।१४)

वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्नप्रबोधनाः । (२४।१५)

श्रिया भरतशार्दूल समपद्यन्त भूमिपाः । (२४।१६)

शंतनुप्रमुखैर् गुप्तं राष्ट्राधिपतिभिर् जगत् । (२४।१७)

नियमैः सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरम् अवर्तत । (२४।१८)

ब्राह्मणाभिमुखं क्षत्रं क्षत्रियाभिमुखा विशः । (२४।१९)

ब्रह्मक्षत्रानुलोमाश्च शूद्राः पर्यचरन् विशः । (२४।२०)

एवं पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् । (२४।२१)

शंतनावथ राज्यस्थे नावर्तत वृथा वधः । (२४।२२)

असुखानाम् अनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम् । (२४।२३)

स एव राजा सर्वेषां भूतानाम् अभवत् पिता । (२४।२४)

स हस्तिनाम्नि धर्मात्मा विहरन् कुरुनन्दनः । (२४।२५)

तेजसा सूर्यकल्पो ऽभूद् वायुना च समो बले । (२४।२६)

अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः । (२४।२७)

बभूव राजा सुमतिः प्रजानां सत्यविक्रमः । (२४।२८)

स वनेषु च रम्येषु शैलप्रस्रवणेषु च । (२४।२९)

बभूव मृगयाशीलः सततं वनगोचरः । (२४।३०)

स वनेषु वारण्येषु शैलप्रस्रवणेषु च ॥ (२४।३१)

स मृगान् महिषांश्चैव विनिघ्नन् राजसत्तमः । (२५।१)

नदीम् अन्वचरद् राजा शंतनुः परया मुदा । (२५।२)

गङ्गाम् अनुचचारैकः सिद्धचारणसेविताम् ॥ (२५।३)

स कदाचिन् महाराज ददर्श परमस्त्रियम् । (२६।१)

सा च शंतनुम् अभ्यागाद् अलक्ष्मीम् अपकर्षती । (२६।२)

जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षात् पद्माम् इव श्रियम् ॥ (२६।३)

सर्वानवद्यां सुदतीं दिव्याभरणभूषिताम् । (२७।१)

सूक्ष्माम्बरधराम् एकां पद्मोदरसमप्रभाम् । (२७।२)

स्नातमात्राम् अधोवस्त्रां गङ्गातीररुहे वने । (२७।३)

प्रकीर्णकेशीं पाणिभ्यां संस्पृशन्तीं शिरोरुहान् । (२७।४)

रूपेण वयसा कान्त्या शरीरावयवैस्तथा । (२७।५)

हावभावविलासैश्च लोचनाञ्चलविक्रियैः । (२७।६)

श्रोणीभरेण मध्येन स्तनाभ्याम् उरसा दृशा । (२७।७)

कवरीभरेण पादाभ्याम् इङ्गितेन स्मितेन च । (२७।८)

कोकिलालापसंलापैर् न्यक्कुर्वन्तीं त्रिलोकगाम् । (२७।९)

वाणीं च गिरिजां लक्ष्मीं योषितो ऽन्याः सुराङ्गनाः । (२७।१०)

स्नेहात् काङ्क्षेण राजानं वीक्षमाणां विलासिनीम् ॥ (२७।११)

तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाभूद् विस्मितो रूपसंपदा । (२८।१)

रूपेणाति च सा राजन् सर्वराजन्ययोषितः । (२८।२)

अधश्चकार रूपेण सर्वराजन्ययोषितः । (२८।३)

ताम् उवाच ततो राजा कामिनीं तु मनोरमाम् । (२८।४)

पिबन्न् इव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः ॥ (२८।५)

सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम् । (२९।१)

स्नेहाद् आगतसौहार्दा नातृप्यत विलासिनी । (२९।२)

गङ्गा काङ्क्षेण राजानं प्रेक्षमाणा विलासिनी । (२९।३)

चञ्चूर्यताग्रतस्तस्य किंनरीवाप्सरोपमा । (२९।४)

दृष्ट्वा प्रहृष्टरूपो ऽभूद् दर्शनाद् एव शंतनुः । (२९।५)

रूपेणातीत्य तिष्ठन्तीं सर्वा राजन्ययोषितः ॥ (२९।६)

ताम् उवाच ततो राजा सान्त्वयञ् श्लक्ष्णया गिरा । (३०।१)

देवी वा दानवी वा त्वं गन्धर्वी यदि वाप्सराः ॥ (३०।२)

यक्षी वा पन्नगी वापि मानुषी वा सुमध्यमे । (३१।१)

या वा त्वं सुरगर्भाभे भार्या मे भव शोभने । (३१।२)

त्वद्गता हि मम प्राणा वसु यन् मे ऽस्ति किंचन ॥ (३१।३)

एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः सस्मितं मृदु वल्गु च । (३२।१)

यशस्विनी च सागच्छच्छंतनोर् भूतये तदा । (३२।२)

सा च दृष्ट्वा नृपश्रेष्ठं चरन्ती तीरम् आश्रितम् । (३२।३)

प्रजार्थिनी राजपुत्रं शंतनुं पृथिवीपतिम् । (३२।४)

प्रतीपवचनं चापि संस्मृत्यैव स्वयं नृपम् । (३२।५)

कालो ऽयम् इति मत्वा सा वसूनां शापचोदिता । (३२।६)

अब्रवीच्छंतनुं गङ्गा भज मां त्वं नराधिप । (३२।७)

वसूनां समयं स्मृत्वा अभ्यगच्छद् अनिन्दिता ॥ (३२।८)

उवाच चैव राज्ञः सा ह्लादयन्ती मनो गिरा । (३३।१)

भविष्यामि महीपाल महिषी ते वशानुगा । (३३।२)

ज्ञातो ऽसि मह्यं पित्रा ते भर्ता मे त्वं भव प्रभो । (३३।३)

ननु त्वं वा द्वितीयो वा ज्ञातुम् इच्छेः कथंचन ॥ (३३।४)

यत् तु कुर्याम् अहं राजञ् शुभं वा यदि वाशुभम् । (३४।१)

न तद् वारयितव्यास्मि न वक्तव्या तथाप्रियम् ॥ (३४।२)

एवं हि वर्तमाने ऽहं त्वयि वत्स्यामि पार्थिव । (३५।१)

वारिता विप्रियं चोक्ता त्यजेयं त्वाम् असंशयम् । (३५।२)

एष मे समयो राजन् भज मां त्वं यथेप्सितम् । (३५।३)

अनुनीतास्मि ते पित्रा भर्ता मे त्वं भव प्रभो ॥ (३५।४)

तथेति राज्ञा सा तूक्ता तदा भरतसत्तम । (३६।१)

प्रहर्षम् अतुलं लेभे प्राप्य तं पार्थिवोत्तमम् । (३६।२)

प्रतिज्ञाय तु तत् तस्यास्तथेति मनुजाधिपः । (३६।३)

रथम् आरोप्य तां देवीं जगाम स तया सह । (३६।४)

सा च शंतनुम् अभ्यागात् साक्षाल्लक्ष्मीर् इवापरा ॥ (३६।५)

आसाद्य शंतनुस्तां च बुभुजे कामतो वशी । (३७।१)

गान्धर्वेण विधानतः । (३७।२)

विवाहितां च राज्ञेन । (३७।३)

न प्रष्टव्येति मन्वानो न स तां किंचिद् ऊचिवान् ॥ (३७।४)

स तस्याः शीलवृत्तेन रूपौदार्यगुणेन च । (३८।१)

उपचारेण च रहस्तुतोष जगतीपतिः । (३८।२)

स राजा परमप्रीतः परमस्त्रीप्रलालितः ॥ (३८।३)

दिव्यरूपा हि सा देवी गङ्गा त्रिपथगा नदी । (३९।१)

मानुषं विग्रहं श्रीमत् कृत्वा सा वरवर्णिनी ॥ (३९।२)

भाग्योपनतकामस्य भार्येवोपस्थिताभवत् । (४०।१)

शंतनो राजसिंहस्य देवराजसमद्युतेः ॥ (४०।२)

संभोगस्नेहचातुर्यैर् हावलास्यैर् मनोहरैः । (४१।१)

राजानं रमयामास यथा रेमे तथैव सः ॥ (४१।२)

स राजा रतिसक्तत्वाद् उत्तमस्त्रीगुणैर् हृतः । (४२।१)

संवत्सरान् ऋतून् मासान् न बुबोध बहून् गतान् ॥ (४२।२)

रममाणस्तया सार्धं यथाकामं जनेश्वरः । (४३।१)

दिविष्ठान् मानुषांश्चैव भोगान् भुङ्क्ते स्म वै नृपः । (४३।२)

आसाद्य शंतनुः श्रीमान् मुमुदे च परंतपः । (४३।३)

ऋतुकाले च सा देवी दिव्यं गर्भम् अधारयत् । (४३।४)

अष्टावजनयत् पुत्रांस्तस्याम् अमरवर्णिनः ॥ (४३।५)

जातं जातं च सा पुत्रं क्षिपत्यम्भसि भारत । (४४।१)

सूतके कण्ठम् आक्रम्य तान् निनाय यमक्षयम् । (४४।२)

प्रीणामि त्वाहम् इत्युक्त्वा गङ्गास्रोतस्यमज्जयत् ॥ (४४।३)

तस्य तन् न प्रियं राज्ञः शंतनोर् अभवत् तदा । (४५।१)

न च तां किंचनोवाच त्यागाद् भीतो महीपतिः । (४५।२)

अमीमांस्या कर्मयोनिर् आगमश्चेति शंतनुः । (४५।३)

स्मरन् पितृवचश्चैव नापृच्छत् पुत्रकिल्बिषम् । (४५।४)

जातं जातं च वै हन्ति सा स्त्री सप्त वरान् सुतान् । (४५।५)

शंतनुर् धर्मभङ्गाच्च नापृच्छत् तां कथंचन । (४५।६)

अष्टमं तु जिघांसन्त्या चुक्षुभे शंतनोर् धृतिः ॥ (४५।७)

अथ ताम् अष्टमे पुत्रे जाते प्रहसिताम् इव । (४६।१)

उवाच राजा दुःखार्तः परीप्सन् पुत्रम् आत्मनः । (४६।२)

आरभन्तीं तदा दृष्ट्वा तां स कौरवनन्दनः । (४६।३)

अब्रवीद् भरतश्रेष्ठो वाक्यं परमदुःखितः ॥ (४६।४)

मा वधीः कासि कस्यासि किं हिंससि सुतान् इति । (४७।१)

पुत्रघ्नि सुमहत् पापं मा प्रापस्तिष्ठ गर्हिते ॥ (४७।२)

स्त्र्युवाच । (४८।१)

पुत्रकाम न ते हन्मि पुत्रं पुत्रवतां वर । (४८।२)

जीर्णस्तु मम वासो ऽयं यथा स समयः कृतः ॥ (४८।३)

अहं गङ्गा जह्नुसुता महर्षिगणसेविता । (४९।१)

देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थम् उषिताहं त्वया सह ॥ (४९।२)

अष्टेमे वसवो देवा महाभागा महौजसः । (५०।१)

वसिष्ठशापदोषेण मानुषत्वम् उपागताः ॥ (५०।२)

तेषां जनयिता नान्यस्त्वद् ऋते भुवि विद्यते । (५१।१)

मद्विधा मानुषी धात्री न चैवास्तीह काचन ॥ (५१।२)

तस्मात् तज्जननीहेतोर् मानुषत्वम् उपागता । (५२।१)

वसवस्ते सुता जाता राजंल्लोकस्य कीर्तये । (५२।२)

जनयित्वा वसून् अष्टौ जिता लोकास्त्वयाक्षयाः ॥ (५२।३)

देवानां समयस्त्वेष वसूनां संश्रुतो मया । (५३।१)

जातं जातं मोक्षयिष्ये जन्मतो मानुषाद् इति ॥ (५३।२)

तत् ते शापाद् विनिर्मुक्ता आपवस्य महात्मनः । (५४।१)

स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि पुत्रं पाहि महाव्रतम् । (५४।२)

अयं तव सुतस्तेषां वीर्येण कुलनन्दनः । (५४।३)

सम्भूतो ऽति जनान् अन्यान् भविष्यति न संशयः ॥ (५४।४)

एष पर्यायवासो मे वसूनां संनिधौ कृतः । (५५।१)

मत्प्रसूतं विजानीहि गङ्गादत्तम् इमं सुतम् । (५५।२)

तस्माद् देवव्रतश्चैव गङ्गादत्तश्च वीर्यवान् । (५५।३)

द्विनामा शंतनोः पुत्रः शंतनोर् अधिको गुणैः । (५५।४)

तेषां लोकान् अवाप्नोति वसूनां वसुधाधिप ॥ (५५।५)