MBh, 5, 121
Select a line for its word-by-word analysis.
सद्भिर् आरोपितः स्वर्गं पार्थिवैर् भूरिदक्षिणैः । (१।२)
sadbhir āropitaḥ svargaṃ pārthivair bhūridakṣiṇaiḥ |
अभ्यनुज्ञाय दौहित्रान् ययातिर् दिवम् आस्थितः ॥ (१।३)
abhyanujñāya dauhitrān yayātir divam āsthitaḥ ||
कर्मभिः स्वैर् उपचितो जज्वाल परया श्रिया ॥ (३।२)
karmabhiḥ svair upacito jajvāla parayā śriyā ||
प्रीत्या प्रतिगृहीतश्च स्वर्गे दुन्दुभिनिस्वनैः ॥ (४।२)
prītyā pratigṛhītaśca svarge dundubhinisvanaiḥ ||
प्राप्तः स्वर्गफलं चैव तम् उवाच पितामहः । (६।१)
prāptaḥ svargaphalaṃ caiva tam uvāca pitāmahaḥ |
चतुष्पादस्त्वया धर्मश्चितो लोक्येन कर्मणा । (७।१)
catuṣpādastvayā dharmaścito lokyena karmaṇā |
अक्षयस्तव लोको ऽयं कीर्तिश्चैवाक्षया दिवि । (७।२)
akṣayastava loko 'yaṃ kīrtiścaivākṣayā divi |
येन त्वां नाभिजानन्ति ततो ऽज्ञात्वासि पातितः ॥ (८।२)
yena tvāṃ nābhijānanti tato 'jñātvāsi pātitaḥ ||
प्रीत्यैव चासि दौहित्रैस्तारितस्त्वम् इहागतः । (९।१)
prītyaiva cāsi dauhitraistāritastvam ihāgataḥ |
स्थानं च प्रतिपन्नो ऽसि कर्मणा स्वेन निर्जितम् । (९।२)
sthānaṃ ca pratipanno 'si karmaṇā svena nirjitam |
अचलं शाश्वतं पुण्यम् उत्तमं ध्रुवम् अव्ययम् ॥ (९।३)
acalaṃ śāśvataṃ puṇyam uttamaṃ dhruvam avyayam ||
भगवन् संशयो मे ऽस्ति कश्चित् तं छेत्तुम् अर्हसि । (१०।२)
bhagavan saṃśayo me 'sti kaścit taṃ chettum arhasi |
न ह्यन्यम् अहम् अर्हामि प्रष्टुं लोकपितामह ॥ (१०।३)
na hyanyam aham arhāmi praṣṭuṃ lokapitāmaha ||
अनेकक्रतुदानौघैर् अर्जितं मे महत् फलम् ॥ (११।२)
anekakratudānaughair arjitaṃ me mahat phalam ||
कथं तद् अल्पकालेन क्षीणं येनास्मि पातितः । (१२।१)
kathaṃ tad alpakālena kṣīṇaṃ yenāsmi pātitaḥ |
भगवन् वेत्थ लोकांश्च शाश्वतान्मम निर्जितान् ॥ (१२।२)
bhagavan vettha lokāṃśca śāśvatānmama nirjitān ||
अनेकक्रतुदानौघैर् यत् त्वयोपार्जितं फलम् ॥ (१३।३)
anekakratudānaughair yat tvayopārjitaṃ phalam ||
अभिमानेन राजेन्द्र धिक्कृतः स्वर्गवासिभिः ॥ (१४।२)
abhimānena rājendra dhikkṛtaḥ svargavāsibhiḥ ||
न शाठ्येन न मायाभिर् लोको भवति शाश्वतः ॥ (१५।२)
na śāṭhyena na māyābhir loko bhavati śāśvataḥ ||
नावमान्यास्त्वया राजन्न् अवरोत्कृष्टमध्यमाः । (१६।१)
nāvamānyāstvayā rājann avarotkṛṣṭamadhyamāḥ |
न हि मानप्रदग्धानां कश्चिद् अस्ति समः क्वचित् ॥ (१६।२)
na hi mānapradagdhānāṃ kaścid asti samaḥ kvacit ||
विषमाण्यपि ते प्राप्तास्तरिष्यन्ति न संशयः ॥ (१७।२)
viṣamāṇyapi te prāptāstariṣyanti na saṃśayaḥ ||
श्रोतव्यं हितकामानां सुहृदां भूतिम् इच्छताम् । (१९।१)
śrotavyaṃ hitakāmānāṃ suhṛdāṃ bhūtim icchatām |
न कर्तव्यो हि निर्बन्धो निर्बन्धो हि क्षयोदयः ॥ (१९।२)
na kartavyo hi nirbandho nirbandho hi kṣayodayaḥ ||
तस्मात् त्वम् अपि गान्धारे मानं क्रोधं च वर्जय । (२०।१)
tasmāt tvam api gāndhāre mānaṃ krodhaṃ ca varjaya |
संधत्स्व पाण्डवैर् वीर संरम्भं त्यज पार्थिव ॥ (२०।२)
saṃdhatsva pāṇḍavair vīra saṃrambhaṃ tyaja pārthiva ||
ददाति यत् पार्थिव यत् करोति यद् वा तपस्तप्यति यज्जुहोति । (२१।१)
dadāti yat pārthiva yat karoti yad vā tapastapyati yajjuhoti |
न तस्य नाशो ऽस्ति न चापकर्षो नान्यस्तद् अश्नाति स एव कर्ता ॥ (२१।२)
na tasya nāśo 'sti na cāpakarṣo nānyastad aśnāti sa eva kartā ||
इदं महाख्यानम् अनुत्तमं मतं बहुश्रुतानां गतरोषरागिणाम् । (२२।१)
idaṃ mahākhyānam anuttamaṃ mataṃ bahuśrutānāṃ gataroṣarāgiṇām |
समीक्ष्य लोके बहुधा प्रधाविता त्रिवर्गदृष्टिः पृथिवीम् उपाश्नुते ॥ (२२।२)
samīkṣya loke bahudhā pradhāvitā trivargadṛṣṭiḥ pṛthivīm upāśnute ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.