युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारत । (१।२)

तम् अहं तत्त्वतो ज्ञातुम् इच्छामि वदतां वर ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ (२।३)

कश्चिद् ब्राह्मणम् आसीनम् आचार्यम् ऋषिसत्तमम् । (३।१)

शिष्यः परममेधावी श्रेयोऽर्थी सुसमाहितः । (३।२)

चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥ (३।३)

उपासनात् प्रसन्नो ऽसि यदि वै भगवन्मम । (४।१)

संशयो मे महान् कश्चित् तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (४।२)

कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत् सम्यग् ब्रूहि यत् परम् । (५।१)

कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम । (५।२)

सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ (५।३)

वेदेषु चापि यद् वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् । (६।१)

एतद् विद्वन् यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (६।२)

गुरुर् उवाच । (७।१)

शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यम् इदं परम् । (७।२)

अध्यात्मं सर्वभूतानाम् आगमानां च यद् वसु ॥ (७।३)

वासुदेवः सर्वम् इदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम् । (८।१)

सत्यं दानम् अथो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ (८।२)

पुरुषं सनातनं विष्णुं यत् तद् वेदविदो विदुः । (९।१)

सर्गप्रलयकर्तारम् अव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् । (९।२)

तद् इदं ब्रह्म वार्ष्णेयम् इतिहासं शृणुष्व मे ॥ (९।३)

ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तथा । (१०।१)

माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोर् अमिततेजसः । (१०।२)

अर्हस्त्वम् असि कल्याण वार्ष्णेयं शृणु यत् परम् ॥ (१०।३)

कालचक्रम् अनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् । (११।१)

त्रैलोक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत् परिवर्तते ॥ (११।२)

यत् तद् अक्षरम् अव्यक्तम् अमृतं ब्रह्म शाश्वतम् । (१२।१)

वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम् ॥ (१२।२)

पितॄन् देवान् ऋषींश्चैव तथा वै यक्षदानवान् । (१३।१)

नागासुरमनुष्यांश्च सृजते परमो ऽव्ययः ॥ (१३।२)

तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् । (१४।१)

प्रलये प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते प्रभुः ॥ (१४।२)

यथर्तुष्व् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । (१५।१)

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु ॥ (१५।२)

अथ यद् यद् यदा भावि कालयोगाद् युगादिषु । (१६।१)

तत् तद् उत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ (१६।२)

युगान्ते ऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान्महर्षयः । (१७।१)

लेभिरे तपसा पूर्वम् अनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ (१७।२)

वेदविद् वेद भगवान् वेदाङ्गानि बृहस्पतिः । (१८।१)

भार्गवो नीतिशास्त्रं च जगाद जगतो हितम् ॥ (१८।२)

गान्धर्वं नारदो वेदं भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् । (१९।१)

देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ (१९।२)

न्यायतन्त्राण्यनेकानि तैस्तैर् उक्तानि वादिभिः । (२०।१)

हेत्वागमसदाचारैर् यद् उक्तं तद् उपास्यते ॥ (२०।२)

अनाद्यं यत् परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः । (२१।१)

एकस्तद् वेद भगवान् धाता नारायणः प्रभुः ॥ (२१।२)

नारायणाद् ऋषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः । (२२।१)

राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषजम् ॥ (२२।२)

पुरुषाधिष्ठितं भावं प्रकृतिः सूयते सदा । (२३।१)

हेतुयुक्तम् अतः सर्वं जगत् सम्परिवर्तते ॥ (२३।२)

दीपाद् अन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः । (२४।१)

प्रकृतिः सृजते तद्वद् आनन्त्यान्नापचीयते ॥ (२४।२)

अव्यक्तकर्मजा बुद्धिर् अहंकारं प्रसूयते । (२५।१)

आकाशं चाप्यहंकाराद् वायुर् आकाशसंभवः ॥ (२५।२)

वायोस्तेजस्ततश्चापस्त्वद्भ्यो हि वसुधोद्गता । (२६।१)

मूलप्रकृतयो ऽष्टौ ता जगद् एतास्ववस्थितम् ॥ (२६।२)

ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि । (२७।१)

विषयाः पञ्च चैकं च विकारे षोडशं मनः ॥ (२७।२)

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं पञ्चेन्द्रियाण्यपि । (२८।१)

पादौ पायुर् उपस्थश्च हस्तौ वाक् कर्मणाम् अपि ॥ (२८।२)

शब्दः स्पर्शो ऽथ रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । (२९।१)

विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ (२९।२)

रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक् तथैव च । (३०।१)

इन्द्रियैर् विविधैर् युक्तं सर्वं व्यस्तं मनस्तथा ॥ (३०।२)

विद्यात् तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः । (३१।१)

देहेषु ज्ञानकर्तारम् उपासीनम् उपासते ॥ (३१।२)

तद्वत् सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः । (३२।१)

श्रोत्रं शब्दगुणं चैव चक्षुर् अग्नेर् गुणस्तथा । (३२।२)

स्पर्शं वायुगुणं विद्यात् सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ (३२।३)

मनः सत्त्वगुणं प्राहुः सत्त्वम् अव्यक्तजं तथा । (३३।१)

सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद् बुध्येत बुद्धिमान् ॥ (३३।२)

एते भावा जगत् सर्वं वहन्ति सचराचरम् । (३४।१)

श्रिता विरजसं देवं यम् आहुः परमं पदम् ॥ (३४।२)

नवद्वारं पुरं पुण्यम् एतैर् भावैः समन्वितम् । (३५।१)

व्याप्य शेते महान् आत्मा तस्मात् पुरुष उच्यते ॥ (३५।२)

अजरः सो ऽमरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् । (३६।१)

व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ (३६।२)

यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् । (३७।१)

ज्ञानात्मानं तथा विद्यात् पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ (३७।२)

सो ऽत्र वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति । (३८।१)

कारणं तस्य देहो ऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ (३८।२)

अग्निर् दारुगतो यद्वद् भिन्ने दारौ न दृश्यते । (३९।१)

तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ (३९।२)

नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः । (४०।१)

संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ (४०।२)

स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमागतः । (४१।१)

देहम् उत्सृज्य वै याति तथैवात्रोपलभ्यते ॥ (४१।२)

कर्मणा व्याप्यते पूर्वं कर्मणा चोपपद्यते । (४२।१)

कर्मणा नीयते ऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ (४२।२)

स तु देहाद् यथा देहं त्यक्त्वान्यं प्रतिपद्यते । (४३।१)

तथा तं सम्प्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ (४३।२)