धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

तस्मिन् विनिहते वीरे सैन्धवे सव्यसाचिना । (१।२)

मामका यद् अकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (१।३)

संजय उवाच । (२।१)

सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा रणे पार्थेन मारिष । (२।२)

अमर्षवशम् आपन्नः कृपः शारद्वतस्तदा ॥ (२।३)

महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत् । (३।१)

द्रौणिश्चाभ्यद्रवत् पार्थं रथम् आस्थाय फल्गुनम् ॥ (३।२)

तावेनं रथिनां श्रेष्ठौ रथाभ्यां रथसत्तमम् । (४।१)

उभावुभयतस्तीक्ष्णैर् विशिखैर् अभ्यवर्षताम् ॥ (४।२)

स तथा शरवर्षाभ्यां सुमहद्भ्यां महाभुजः । (५।१)

पीड्यमानः पराम् आर्तिम् अगमद् रथिनां वरः ॥ (५।२)

सो ऽजिघांसुर् गुरुं संख्ये गुरोस्तनयम् एव च । (६।१)

चकाराचार्यकं तत्र कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ (६।२)

अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य द्रौणेः शारद्वतस्य च । (७।१)

मन्दवेगान् इषूंस्ताभ्याम् अजिघांसुर् अवासृजत् ॥ (७।२)

ते नातिभृशम् अभ्यघ्नन् विशिखा जयचोदिताः । (८।१)

बहुत्वात् तु पराम् आर्तिं शराणां तावगच्छताम् ॥ (८।२)

अथ शारद्वतो राजन् कौन्तेयशरपीडितः । (९।१)

अवासीदद् रथोपस्थे मूर्च्छाम् अभिजगाम ह ॥ (९।२)

विह्वलं तम् अभिज्ञाय भर्तारं शरपीडितम् । (१०।१)

हतो ऽयम् इति च ज्ञात्वा सारथिस्तम् अपावहत् ॥ (१०।२)

तस्मिन् सन्ने महाराज कृपे शारद्वते युधि । (११।१)

अश्वत्थामाप्यपायासीत् पाण्डवेयाद् रथान्तरम् ॥ (११।२)

दृष्ट्वा शारद्वतं पार्थो मूर्छितं शरपीडितम् । (१२।१)

रथ एव महेष्वासः कृपणं पर्यदेवयत् ॥ (१२।२)

पश्यन्न् इदं महाप्राज्ञः क्षत्ता राजानम् उक्तवान् । (१३।१)

कुलान्तकरणे पापे जातमात्रे सुयोधने ॥ (१३।२)

नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसनः । (१४।१)

अस्माद्धि कुरुमुख्यानां महद् उत्पत्स्यते भयम् ॥ (१४।२)

तद् इदं समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः । (१५।१)

तत्कृते ह्यद्य पश्यामि शरतल्पगतं कृपम् ॥ (१५।२)

धिग् अस्तु क्षात्रम् आचारं धिग् अस्तु बलपौरुषम् । (१६।१)

को हि ब्राह्मणम् आचार्यम् अभिद्रुह्येत मादृशः ॥ (१६।२)

ऋषिपुत्रो ममाचार्यो द्रोणस्य दयितः सखा । (१७।१)

एष शेते रथोपस्थे मद्बाणैर् अभिपीडितः ॥ (१७।२)

अकामयानेन मया विशिखैर् अर्दितो भृशम् । (१८।१)

अवासीदद् रथोपस्थे प्राणान् पीडयतीव मे ॥ (१८।२)

शरार्दितेन हि मया प्रेक्षणीयो महाद्युतिः । (१९।१)

प्रत्यस्तो बहुभिर् बाणैर् दशधर्मगतेन वै ॥ (१९।२)

शोचयत्येष निपतन् भूयः पुत्रवधाद्धि माम् । (२०।१)

कृपणं स्वरथे सन्नं पश्य कृष्ण यथा गतम् ॥ (२०।२)

उपाकृत्य तु वै विद्याम् आचार्येभ्यो नरर्षभाः । (२१।१)

प्रयच्छन्तीह ये कामान् देवत्वम् उपयान्ति ते ॥ (२१।२)

ये तु विद्याम् उपादाय गुरुभ्यः पुरुषाधमाः । (२२।१)

घ्नन्ति तान् एव दुर्वृत्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ (२२।२)

तद् इदं नरकायाद्य कृतं कर्म मया ध्रुवम् । (२३।१)

आचार्यं शरवर्षेण रथे सादयता कृपम् ॥ (२३।२)

यत् तत् पूर्वम् उपाकुर्वन्न् अस्त्रं माम् अब्रवीत् कृपः । (२४।१)

न कथंचन कौरव्य प्रहर्तव्यं गुराविति ॥ (२४।२)

तद् इदं वचनं साधोर् आचार्यस्य महात्मनः । (२५।१)

नानुष्ठितं तम् एवाजौ विशिखैर् अभिवर्षता ॥ (२५।२)

नमस्तस्मै सुपूज्याय गौतमायापलायिने । (२६।१)

धिग् अस्तु मम वार्ष्णेय यो ह्यस्मै प्रहराम्यहम् ॥ (२६।२)

तथा विलपमाने तु सव्यसाचिनि तं प्रति । (२७।१)

सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा राधेयः समुपाद्रवत् ॥ (२७।२)

उपायान्तं तु राधेयं दृष्ट्वा पार्थो महारथः । (२८।१)

प्रहसन् देवकीपुत्रम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२८।२)

एष प्रयात्याधिरथिः सात्यकेः स्यन्दनं प्रति । (२९।१)

न मृष्यति हतं नूनं भूरिश्रवसम् आहवे ॥ (२९।२)

यत्र यात्येष तत्र त्वं चोदयाश्वाञ् जनार्दन । (३०।१)

मा सोमदत्तेः पदवीं गमयेत् सात्यकिं वृषः ॥ (३०।२)

एवम् उक्तो महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना । (३१।१)

प्रत्युवाच महातेजाः कालयुक्तम् इदं वचः ॥ (३१।२)

अलम् एष महाबाहुः कर्णायैको हि पाण्डव । (३२।१)

किं पुनर् द्रौपदेयाभ्यां सहितः सात्वतर्षभः ॥ (३२।२)

न च तावत् क्षमः पार्थ कर्णेन तव संगरः । (३३।१)

प्रज्वलन्ती महोल्केव तिष्ठत्यस्य हि वासवी । (३३।२)

त्वदर्थं पूज्यमानैषा रक्ष्यते परवीरहन् ॥ (३३।३)

अतः कर्णः प्रयात्वत्र सात्वतस्य यथा तथा । (३४।१)

अहं ज्ञास्यामि कौरव्य कालम् अस्य दुरात्मनः ॥ (३४।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (३५।१)

यो ऽसौ कर्णेन वीरेण वार्ष्णेयस्य समागमः । (३५।२)

हते तु भूरिश्रवसि सैन्धवे च निपातिते ॥ (३५।३)

सात्यकिश्चापि विरथः कं समारूढवान् रथम् । (३६।१)

चक्ररक्षौ च पाञ्चाल्यौ तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (३६।२)

संजय उवाच । (३७।१)

हन्त ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं महारणे । (३७।२)

शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा दुराचरितम् आत्मनः ॥ (३७।३)

पूर्वम् एव हि कृष्णस्य मनोगतम् इदं प्रभो । (३८।१)

विजेतव्यो यथा वीरः सात्यकिर् यूपकेतुना ॥ (३८।२)

अतीतानागतं राजन् स हि वेत्ति जनार्दनः । (३९।१)

अतः सूतं समाहूय दारुकं संदिदेश ह । (३९।२)

रथो मे युज्यतां काल्यम् इति राजन्महाबलः ॥ (३९।३)

न हि देवा न गन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः । (४०।१)

मानवा वा विजेतारः कृष्णयोः सन्ति केचन ॥ (४०।२)

पितामहपुरोगाश्च देवाः सिद्धाश्च तं विदुः । (४१।१)

तयोः प्रभावम् अतुलं शृणु युद्धं च तद् यथा ॥ (४१।२)

सात्यकिं विरथं दृष्ट्वा कर्णं चाभ्युद्यतायुधम् । (४२।१)

दध्मौ शङ्खं महावेगम् आर्षभेणाथ माधवः ॥ (४२।२)

दारुको ऽवेत्य संदेशं श्रुत्वा शङ्खस्य च स्वनम् । (४३।१)

रथम् अन्वानयत् तस्मै सुपर्णोच्छ्रितकेतनम् ॥ (४३।२)

स केशवस्यानुमते रथं दारुकसंयुतम् । (४४।१)

आरुरोह शिनेः पौत्रो ज्वलनादित्यसंनिभम् ॥ (४४।२)

कामगैः सैन्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः । (४५।१)

हयोदग्रैर् महावेगैर् हेमभाण्डविभूषितैः ॥ (४५।२)

युक्तं समारुह्य च तं विमानप्रतिमं रथम् । (४६।१)

अभ्यद्रवत राधेयं प्रवपन् सायकान् बहून् ॥ (४६।२)

चक्ररक्षावपि तदा युधामन्यूत्तमौजसौ । (४७।१)

धनंजयरथं हित्वा राधेयं प्रत्युदीययुः ॥ (४७।२)

राधेयो ऽपि महाराज शरवर्षं समुत्सृजन् । (४८।१)

अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धो रणे शैनेयम् अच्युतम् ॥ (४८।२)

नैव दैवं न गान्धर्वं नासुरोरगराक्षसम् । (४९।१)

तादृशं भुवि वा युद्धं दिवि वा श्रुतम् इत्युत ॥ (४९।२)

उपारमत तत् सैन्यं सरथाश्वनरद्विपम् । (५०।१)

तयोर् दृष्ट्वा महाराज कर्म संमूढचेतनम् ॥ (५०।२)

सर्वे च समपश्यन्त तद् युद्धम् अतिमानुषम् । (५१।१)

तयोर् नृवरयो राजन् सारथ्यं दारुकस्य च ॥ (५१।२)

गतप्रत्यागतावृत्तैर् मण्डलैः संनिवर्तनैः । (५२।१)

सारथेस्तु रथस्थस्य काश्यपेयस्य विस्मिताः ॥ (५२।२)

नभस्तलगताश्चैव देवगन्धर्वदानवाः । (५३।१)

अतीवावहिता द्रष्टुं कर्णशैनेययो रणम् ॥ (५३।२)

मित्रार्थे तौ पराक्रान्तौ स्पर्धिनौ शुष्मिणौ रणे । (५४।१)

कर्णश्चामरसंकाशो युयुधानश्च सात्यकिः ॥ (५४।२)

अन्योन्यं तौ महाराज शरवर्षैर् अवर्षताम् । (५५।१)

प्रममाथ शिनेः पौत्रं कर्णः सायकवृष्टिभिः ॥ (५५।२)

अमृष्यमाणो निधनं कौरव्यजलसंधयोः । (५६।१)

कर्णः शोकसमाविष्टो महोरग इव श्वसन् ॥ (५६।२)

स शैनेयं रणे क्रुद्धः प्रदहन्न् इव चक्षुषा । (५७।१)

अभ्यद्रवत वेगेन पुनः पुनर् अरिंदमः ॥ (५७।२)

तं तु सम्प्रेक्ष्य संक्रुद्धं सात्यकिः प्रत्यविध्यत । (५८।१)

महता शरवर्षेण गजः प्रतिगजं यथा ॥ (५८।२)

तौ समेत्य नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ । (५९।१)

अन्योन्यं संततक्षाते रणे ऽनुपमविक्रमौ ॥ (५९।२)

ततः कर्णं शिनेः पौत्रः सर्वपारशवैः शरैः । (६०।१)

बिभेद सर्वगात्रेषु पुनः पुनर् अरिंदमः ॥ (६०।२)

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद् अपाहरत् । (६१।१)

अश्वांश्च चतुरः श्वेतान्निजघ्ने निशितैः शरैः ॥ (६१।२)

छित्त्वा ध्वजं शतेनैव शतधा पुरुषर्षभः । (६२।१)

चकार विरथं कर्णं तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ (६२।२)

ततो विमनसो राजंस्तावकाः पुरुषर्षभाः । (६३।१)

वृषसेनः कर्णसुतः शल्यो मद्राधिपस्तथा ॥ (६३।२)

द्रोणपुत्रश्च शैनेयं सर्वतः पर्यवारयन् । (६४।१)

ततः पर्याकुलं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥ (६४।२)

तथा सात्यकिना वीरे विरथे सूतजे कृते । (६५।१)

हाहाकारस्ततो राजन् सर्वसैन्येषु चाभवत् ॥ (६५।२)

कर्णो ऽपि विह्वलो राजन् सात्वतेनार्दितः शरैः । (६६।१)

दुर्योधनरथं राजन्न् आरुरोह विनिःश्वसन् ॥ (६६।२)

मानयंस्तव पुत्रस्य बाल्यात् प्रभृति सौहृदम् । (६७।१)

कृतां राज्यप्रदानेन प्रतिज्ञां परिपालयन् ॥ (६७।२)

तथा तु विरथे कर्णे पुत्रान् वै तव पार्थिव । (६८।१)

दुःशासनमुखाञ् शूरान्नावधीत् सात्यकिर् वशी ॥ (६८।२)

रक्षन् प्रतिज्ञां च पुनर् भीमसेनकृतां पुरा । (६९।१)

विरथान् विह्वलांश्चक्रे न तु प्राणैर् व्ययोजयत् ॥ (६९।२)

भीमसेनेन तु वधः पुत्राणां ते प्रतिश्रुतः । (७०।१)

पुनर्द्यूते च पार्थेन वधः कर्णस्य संश्रुतः ॥ (७०।२)

वधे त्वकुर्वन् यत्नं ते तस्य कर्णमुखास्तदा । (७१।१)

नाशक्नुवंश्च तं हन्तुं सात्यकिं प्रवरा रथाः ॥ (७१।२)

द्रौणिश्च कृतवर्मा च तथैवान्ये महारथाः । (७२।१)

निर्जिता धनुषैकेन शतशः क्षत्रियर्षभाः । (७२।२)

काङ्क्षता परलोकं च धर्मराजस्य च प्रियम् ॥ (७२।३)

कृष्णयोः सदृशो वीर्ये सात्यकिः शत्रुकर्शनः । (७३।१)

कृष्णो वापि भवेल् लोके पार्थो वापि धनुर्धरः । (७३।२)

शैनेयो वा नरव्याघ्रश्चतुर्थो नोपलभ्यते ॥ (७३।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (७४।१)

अजय्यं रथम् आस्थाय वासुदेवस्य सात्यकिः । (७४।२)

विरथं कृतवान् कर्णं वासुदेवसमो युवा ॥ (७४।३)

दारुकेण समायुक्तं स्वबाहुबलदर्पितः । (७५।१)

कच्चिद् अन्यं समारूढः स रथं सात्यकिः पुनः ॥ (७५।२)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं कुशलो ह्यसि भाषितुम् । (७६।१)

असह्यं तम् अहं मन्ये तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (७६।२)

संजय उवाच । (७७।१)

शृणु राजन् यथा तस्य रथम् अन्यं महामतिः । (७७।२)

दारुकस्यानुजस्तूर्णं कल्पनाविधिकल्पितम् ॥ (७७।३)

आयसैः काञ्चनैश्चापि पट्टैर् नद्धं सकूबरम् । (७८।१)

तारासहस्रखचितं सिंहध्वजपताकिनम् ॥ (७८।२)

अश्वैर् वातजवैर् युक्तं हेमभाण्डपरिच्छदैः । (७९।१)

पाण्डुरैर् इन्दुसंकाशैः सर्वशब्दातिगैर् दृढैः ॥ (७९।२)

चित्रकाञ्चनसंनाहैर् वाजिमुख्यैर् विशां पते । (८०।१)

घण्टाजालाकुलरवं शक्तितोमरविद्युतम् ॥ (८०।२)

वृतं सांग्रामिकैर् द्रव्यैर् बहुशस्त्रपरिच्छदम् । (८१।१)

रथं संपादयामास मेघगम्भीरनिस्वनम् ॥ (८१।२)

तं समारुह्य शैनेयस्तव सैन्यम् उपाद्रवत् । (८२।१)

दारुको ऽपि यथाकामं प्रययौ केशवान्तिकम् ॥ (८२।२)

कर्णस्यापि महाराज शङ्खगोक्षीरपाण्डुरैः । (८३।१)

चित्रकाञ्चनसंनाहैः सदश्वैर् वेगवत्तरैः ॥ (८३।२)

हेमकक्ष्याध्वजोपेतं कॢप्तयन्त्रपताकिनम् । (८४।१)

अग्र्यं रथं सुयन्तारं बहुशस्त्रपरिच्छदम् ॥ (८४।२)

उपाजह्रुस्तम् आस्थाय कर्णो ऽप्यभ्यद्रवद् रिपून् । (८५।१)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (८५।२)

भूयश्चापि निबोध त्वं तवापनयजं क्षयम् । (८६।१)

एकत्रिंशत् तव सुता भीमसेनेन पातिताः ॥ (८६।२)

दुर्मुखं प्रमुखे कृत्वा सततं चित्रयोधिनम् । (८७।१)

शतशो निहताः शूराः सात्वतेनार्जुनेन च ॥ (८७।२)

भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा भगदत्तं च मारिष । (८८।१)

एवम् एष क्षयो वृत्तो राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (८८।२)