संजय उवाच । (१।१)

ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवम् उपाद्रवत् । (१।२)

रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्न् इव मेदिनीम् ॥ (१।३)

तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः । (२।१)

माद्रीसुतः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणम् अछिनत् ॥ (२।२)

नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश्चन सैनिकः । (३।१)

हृतोत्तमाङ्गम् आशुत्वात् सहदेवेन बुद्धवान् ॥ (३।२)

यदा त्वसंगृहीतत्वात् प्रयान्त्यश्वा यथासुखम् । (४।१)

ततो दुःशासनः सूतं बुद्धवान् गतचेतसम् ॥ (४।२)

स हयान् संनिगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः । (५।१)

युयुधे रथिनां श्रेष्ठश्चित्रं लघु च सुष्ठु च ॥ (५।२)

तद् अस्यापूजयन् कर्म स्वे परे चैव संयुगे । (६।१)

हतसूतरथेनाजौ व्यचरद् यद् अभीतवत् ॥ (६।२)

सहदेवस्तु तान् अश्वांस्तीक्ष्णैर् बाणैर् अवाकिरत् । (७।१)

पीड्यमानाः शरैश्चाशु प्राद्रवंस्ते ततस्ततः ॥ (७।२)

स रश्मिषु विषक्तत्वाद् उत्ससर्ज शरासनम् । (८।१)

धनुषा कर्म कुर्वंस्तु रश्मीन् स पुनर् उत्सृजत् ॥ (८।२)

छिद्रेषु तेषु तं बाणैर् माद्रीपुत्रो ऽभ्यवाकिरत् । (९।१)

परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्तरम् अवापतत् ॥ (९।२)

वृकोदरस्ततः कर्णं त्रिभिर् भल्लैः समाहितैः । (१०।१)

आकर्णपूर्णैर् अभ्यघ्नन् बाह्वोर् उरसि चानदत् ॥ (१०।२)

संन्यवर्तत तं कर्णः संघट्टित इवोरगः । (११।१)

तद् अभूत् तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस्तदा ॥ (११।२)

तौ वृषाविव संक्रुद्धौ विवृत्तनयनावुभौ । (१२।१)

वेगेन महतान्योन्यं संरब्धावभिपेततुः ॥ (१२।२)

अभिसंश्लिष्टयोस्तत्र तयोर् आहवशौण्डयोः । (१३।१)

अभिन्नशरपातत्वाद् गदायुद्धम् अवर्तत ॥ (१३।२)

गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम् । (१४।१)

बिभेदाशु तदा राजंस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (१४।२)

ततो भीमस्य राधेयो गदाम् आदाय वीर्यवान् । (१५।१)

अवासृजद् रथे तां तु बिभेद गदया गदाम् ॥ (१५।२)

ततो भीमः पुनर् गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर् गदाम् । (१६।१)

तां शरैर् दशभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुसमाहितैः । (१६।२)

प्रत्यविध्यत् पुनश्चान्यैः सा भीमं पुनर् आव्रजत् ॥ (१६।३)

तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः । (१७।१)

पपात सारथिश्चास्य मुमोह गदया हतः ॥ (१७।२)

स कर्णे सायकान् अष्टौ व्यसृजत् क्रोधमूर्छितः । (१८।१)

ध्वजे शरासने चैव शरावापे च भारत ॥ (१८।२)

ततः पुनस्तु राधेयो हयान् अस्य रथेषुभिः । (१९।१)

ऋष्यवर्णाञ् जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥ (१९।२)

स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम् । (२०।१)

हरिर् यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामद् अरिंदमः ॥ (२०।२)

तथा द्रोणार्जुनौ चित्रम् अयुध्येतां महारथौ । (२१।१)

आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि ॥ (२१।२)

लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश्च रणेन च । (२२।१)

मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च ॥ (२२।२)

उपारमन्त ते सर्वे योधास्माकं परे तथा । (२३।१)

अदृष्टपूर्वं पश्यन्तस्तद् युद्धं गुरुशिष्ययोः ॥ (२३।२)

विचित्रान् पृतनामध्ये रथमार्गान् उदीर्यतः । (२४।१)

अन्योन्यम् अपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदैषतुः । (२४।२)

पराक्रमं तयोर् योधा ददृशुस्तं सुविस्मिताः ॥ (२४।३)

तयोः समभवद् युद्धं द्रोणपाण्डवयोर् महत् । (२५।१)

आमिषार्थं महाराज गगने श्येनयोर् इव ॥ (२५।२)

यद् यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया । (२६।१)

तत् तत् प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डवः ॥ (२६।२)

यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवस्य विशेषणे । (२७।१)

ततः प्रादुश्चकारास्त्रम् अस्त्रमार्गविशारदः ॥ (२७।२)

ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यम् अथ वारुणम् । (२८।१)

मुक्तं मुक्तं द्रोणचापात् तज्जघान धनंजयः ॥ (२८।२)

अस्त्राण्यस्त्रैर् यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डवः । (२९।१)

ततो ऽस्त्रैः परमैर् दिव्यैर् द्रोणः पार्थम् अवाकिरत् ॥ (२९।२)

यद् यद् अस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया । (३०।१)

तस्यास्त्रस्य विघातार्थं तत् तत् स कुरुते ऽर्जुनः ॥ (३०।२)

स वध्यमानेष्वस्त्रेषु दिव्येष्वपि यथाविधि । (३१।१)

अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत् ॥ (३१।२)

मेने चात्मानम् अधिकं पृथिव्याम् अपि भारत । (३२।१)

तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्यः समन्ततः ॥ (३२।२)

वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम् । (३३।१)

यतमानो ऽर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयद् उत्स्मयन् ॥ (३३।२)

ततो ऽन्तरिक्षे देवाश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशः । (३४।१)

ऋषयः सिद्धसंघाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया ॥ (३४।२)

तद् अप्सरोभिर् आकीर्णं यक्षराक्षससंकुलम् । (३५।१)

श्रीमद् आकाशम् अभवद् भूयो मेघाकुलं यथा ॥ (३५।२)

तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः । (३६।१)

द्रोणस्य स्तवसंयुक्ताः पार्थस्य च महात्मनः । (३६।२)

विसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश ॥ (३६।३)

नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम् । (३७।१)

न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मं ध्रुवम् इदं परम् । (३७।२)

विचित्रम् इदम् आश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम् ॥ (३७।३)

अति पाण्डवम् आचार्यो द्रोणं चाप्यति पाण्डवः । (३८।१)

नानयोर् अन्तरं द्रष्टुं शक्यम् अस्त्रेण केनचित् ॥ (३८।२)

यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानम् आत्मना । (३९।१)

तत्र शक्योपमा कर्तुम् अन्यत्र तु न विद्यते ॥ (३९।२)

ज्ञानम् एकस्थम् आचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण्डवे । (४०।१)

शौर्यम् एकस्थम् आचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे ॥ (४०।२)

नेमौ शक्यौ महेष्वासौ रणे क्षेपयितुं परैः । (४१।१)

इच्छमानौ पुनर् इमौ हन्येतां सामरं जगत् ॥ (४१।२)

इत्यब्रुवन्महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ । (४२।१)

अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च संघशः ॥ (४२।२)

ततो द्रोणो ब्राह्मम् अस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः । (४३।१)

संतापयन् रणे पार्थं भूतान्यन्तर्हितानि च ॥ (४३।२)

ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा । (४४।१)

ववौ च विषमो वायुः सागराश्चापि चुक्षुभुः ॥ (४४।२)

ततस्त्रासो महान् आसीत् कुरुपाण्डवसेनयोः । (४५।१)

सर्वेषां चैव भूतानाम् उद्यते ऽस्त्रे महात्मना ॥ (४५।२)

ततः पार्थो ऽप्यसंभ्रान्तस्तद् अस्त्रं प्रतिजघ्निवान् । (४६।१)

ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वम् अशीशमत् ॥ (४६।२)

यदा न गम्यते पारं तयोर् अन्यतरस्य वा । (४७।१)

ततः संकुलयुद्धेन तद् युद्धं व्याकुलीकृतम् ॥ (४७।२)

नाज्ञायत ततः किंचित् पुनर् एव विशां पते । (४८।१)

प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर् मृधे ॥ (४८।२)

शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैर् इवाम्बरे । (४९।१)

न स्म संपतते कश्चिद् अन्तरिक्षचरस्तदा ॥ (४९।२)