MBh, 12, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा तु वचनं भीष्मो वासुदेवस्य धीमतः । (१।२)
śrutvā tu vacanaṃ bhīṣmo vāsudevasya dhīmataḥ |
किंचिद् उन्नाम्य वदनं प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१।३)
kiṃcid unnāmya vadanaṃ prāñjalir vākyam abravīt ||
विश्वकर्मन्नमस्ते ऽस्तु विश्वात्मन् विश्वसंभव । (३।१)
viśvakarmannamaste 'stu viśvātman viśvasaṃbhava |
अपवर्गो ऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥ (३।२)
apavargo 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ ||
योगेश्वर नमस्ते ऽस्तु त्वं हि सर्वपरायणम् ॥ (४।२)
yogeśvara namaste 'stu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam ||
मत्संश्रितं यद् आत्थ त्वं वचः पुरुषसत्तम । (५।१)
matsaṃśritaṃ yad āttha tvaṃ vacaḥ puruṣasattama |
तेन पश्यामि ते दिव्यान् भावान् हि त्रिषु वर्त्मसु ॥ (५।२)
tena paśyāmi te divyān bhāvān hi triṣu vartmasu ||
तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत् ते रूपं सनातनम् । (६।१)
tacca paśyāmi tattvena yat te rūpaṃ sanātanam |
सप्त मार्गा निरुद्धास्ते वायोर् अमिततेजसः ॥ (६।२)
sapta mārgā niruddhāste vāyor amitatejasaḥ ||
दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा । (७।१)
divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā |
दिशो भुजौ रविश्चक्षुर् वीर्ये शक्रः प्रतिष्ठितः ॥ (७।२)
diśo bhujau raviścakṣur vīrye śakraḥ pratiṣṭhitaḥ ||
त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय गतिम् इष्टां जिगीषवे । (९।१)
tvatprapannāya bhaktāya gatim iṣṭāṃ jigīṣave |
यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद् ध्यायस्व सुरोत्तम ॥ (९।२)
yacchreyaḥ puṇḍarīkākṣa tad dhyāyasva surottama ||
यतः खलु परा भक्तिर् मयि ते पुरुषर्षभ । (१०।२)
yataḥ khalu parā bhaktir mayi te puruṣarṣabha |
ततो वपुर् मया दिव्यं तव राजन् प्रदर्शितम् ॥ (१०।३)
tato vapur mayā divyaṃ tava rājan pradarśitam ||
न ह्यभक्ताय राजेन्द्र भक्तायानृजवे न च । (११।१)
na hyabhaktāya rājendra bhaktāyānṛjave na ca |
भवांस्तु मम भक्तश्च नित्यं चार्जवम् आस्थितः । (१२।१)
bhavāṃstu mama bhaktaśca nityaṃ cārjavam āsthitaḥ |
अर्हस्त्वं भीष्म मां द्रष्टुं तपसा स्वेन पार्थिव । (१३।१)
arhastvaṃ bhīṣma māṃ draṣṭuṃ tapasā svena pārthiva |
तव ह्युपस्थिता लोका येभ्यो नावर्तते पुनः ॥ (१३।२)
tava hyupasthitā lokā yebhyo nāvartate punaḥ ||
पञ्चाशतं षट् च कुरुप्रवीर शेषं दिनानां तव जीवितस्य । (१४।१)
pañcāśataṃ ṣaṭ ca kurupravīra śeṣaṃ dinānāṃ tava jīvitasya |
ततः शुभैः कर्मफलोदयैस्त्वं समेष्यसे भीष्म विमुच्य देहम् ॥ (१४।२)
tataḥ śubhaiḥ karmaphalodayaistvaṃ sameṣyase bhīṣma vimucya deham ||
एते हि देवा वसवो विमानान्य् आस्थाय सर्वे ज्वलिताग्निकल्पाः । (१५।१)
ete hi devā vasavo vimānāny āsthāya sarve jvalitāgnikalpāḥ |
अन्तर्हितास्त्वां प्रतिपालयन्ति काष्ठां प्रपद्यन्तम् उदक् पतंगम् ॥ (१५।२)
antarhitāstvāṃ pratipālayanti kāṣṭhāṃ prapadyantam udak pataṃgam ||
व्यावृत्तमात्रे भगवत्युदीचीं सूर्ये दिशं कालवशात् प्रपन्ने । (१६।१)
vyāvṛttamātre bhagavatyudīcīṃ sūrye diśaṃ kālavaśāt prapanne |
गन्तासि लोकान् पुरुषप्रवीर नावर्तते यान् उपलभ्य विद्वान् ॥ (१६।२)
gantāsi lokān puruṣapravīra nāvartate yān upalabhya vidvān ||
अमुं च लोकं त्वयि भीष्म याते ज्ञानानि नङ्क्ष्यन्त्यखिलेन वीर । (१७।१)
amuṃ ca lokaṃ tvayi bhīṣma yāte jñānāni naṅkṣyantyakhilena vīra |
अतः स्म सर्वे त्वयि संनिकर्षं समागता धर्मविवेचनाय ॥ (१७।२)
ataḥ sma sarve tvayi saṃnikarṣaṃ samāgatā dharmavivecanāya ||
तज्ज्ञातिशोकोपहतश्रुताय सत्याभिसंधाय युधिष्ठिराय । (१८।१)
tajjñātiśokopahataśrutāya satyābhisaṃdhāya yudhiṣṭhirāya |
प्रब्रूहि धर्मार्थसमाधियुक्तम् अर्थ्यं वचो ऽस्यापनुदास्य शोकम् ॥ (१८।२)
prabrūhi dharmārthasamādhiyuktam arthyaṃ vaco 'syāpanudāsya śokam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.