महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 77

375 of 1995 · 63 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

बृहदश्व उवाच । (१।१)

bṛhadaśva uvāca

1.2१.२

स मासम् उष्य कौन्तेय भीमम् आमन्त्र्य नैषधः । (१।२)

sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ |

1.3१.३

पुराद् अल्पपरीवारो जगाम निषधान् प्रति ॥ (१।३)

purād alpaparīvāro jagāma niṣadhān prati ||

2.1२.१

रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः । (२।१)

rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ |

2.2२.२

पञ्चाशद्भिर् हयैश् चैव षट्शतैश् च पदातिभिः ॥ (२।२)

pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ ||

3.1३.१

स कम्पयन्न् इव महीं त्वरमाणो महीपतिः । (३।१)

sa kampayann iva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ |

3.2३.२

प्रविवेशातिसंरब्धस् तरसैव महामनाः ॥ (३।२)

praviveśātisaṃrabdhas tarasaiva mahāmanāḥ ||

4.1४.१

ततः पुष्करम् आसाद्य वीरसेनसुतो नलः । (४।१)

tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ |

4.2४.२

उवाच दीव्याव पुनर् बहु वित्तं मयार्जितम् ॥ (४।२)

uvāca dīvyāva punar bahu vittaṃ mayārjitam ||

5.1५.१

दमयन्ती च यच्चान्यन् मया वसु समर्जितम् । (५।१)

damayantī ca yaccānyan mayā vasu samarjitam |

5.2५.२

एष वै मम संन्यासस् तव राज्यं तु पुष्कर ॥ (५।२)

eṣa vai mama saṃnyāsas tava rājyaṃ tu puṣkara ||

6.1६.१

पुनः प्रवर्ततां द्यूतम् इति मे निश्चिता मतिः । (६।१)

punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ |

6.2६.२

एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश् च पणावहे ॥ (६।२)

ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayoś ca paṇāvahe ||

7.1७.१

जित्वा परस्वम् आहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु । (७।१)

jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu |

7.2७.२

प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनम् उच्यते ॥ (७।२)

pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate ||

8.1८.१

न चेद् वाञ्छसि तद् द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् । (८।१)

na ced vāñchasi tad dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām |

8.2८.२

द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस् तव वा मम वा नृप ॥ (८।२)

dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nṛpa ||

9.1९.१

वंशभोज्यम् इदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा । (९।१)

vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā |

9.2९.२

येन तेनाप्युपायेन वृद्धानाम् इति शासनम् ॥ (९।२)

yena tenāpyupāyena vṛddhānām iti śāsanam ||

10.1१०.१

द्वयोर् एकतरे बुद्धिः क्रियताम् अद्य पुष्कर । (१०।१)

dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara |

10.2१०.२

कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः ॥ (१०।२)

kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ ||

11.1११.१

नैषधेनैवम् उक्तस् तु पुष्करः प्रहसन्न् इव । (११।१)

naiṣadhenaivam uktas tu puṣkaraḥ prahasann iva |

11.2११.२

ध्रुवम् आत्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम् ॥ (११।२)

dhruvam ātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim ||

12.1१२.१

दिष्ट्या त्वयार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध । (१२।१)

diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha |

12.2१२.२

दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम् । (१२।२)

diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam |

12.3१२.३

दिष्ट्या च ध्रियसे राजन् सदारो ऽरिनिबर्हण ॥ (१२।३)

diṣṭyā ca dhriyase rājan sadāro 'rinibarhaṇa ||

13.1१३.१

धनेनानेन वैदर्भी जितेन समलंकृता । (१३।१)

dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṃkṛtā |

13.2१३.२

माम् उपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रम् इवाप्सराः ॥ (१३।२)

mām upasthāsyati vyaktaṃ divi śakram ivāpsarāḥ ||

14.1१४.१

नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षामि च नैषध । (१४।१)

nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣāmi ca naiṣadha |

14.2१४.२

देवने च मम प्रीतिर् न भवत्यसुहृद्गणैः ॥ (१४।२)

devane ca mama prītir na bhavatyasuhṛdgaṇaiḥ ||

15.1१५.१

जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीम् अनिन्दिताम् । (१५।१)

jitvā tvadya varārohāṃ damayantīm aninditām |

15.2१५.२

कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि ॥ (१५।२)

kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi ||

16.1१६.१

श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः । (१६।१)

śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ |

16.2१६.२

इयेष स शिरश् छेत्तुं खड्गेन कुपितो नलः ॥ (१६।२)

iyeṣa sa śiraś chettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ ||

17.1१७.१

स्मयंस् तु रोषताम्राक्षस् तम् उवाच ततो नृपः । (१७।१)

smayaṃs tu roṣatāmrākṣas tam uvāca tato nṛpaḥ |

17.2१७.२

पणावः किं व्याहरसे जित्वा वै व्याहरिष्यसि ॥ (१७।२)

paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi ||

18.1१८.१

ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । (१८।१)

tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca |

18.2१८.२

एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः । (१८।२)

ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ |

18.3१८.३

सरत्नकोशनिचयः प्राणेन पणितो ऽपि च ॥ (१८।३)

saratnakośanicayaḥ prāṇena paṇito 'pi ca ||

19.1१९.१

जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् । (१९।१)

jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasann idam abravīt |

19.2१९.२

मम सर्वम् इदं राज्यम् अव्यग्रं हतकण्टकम् ॥ (१९।२)

mama sarvam idaṃ rājyam avyagraṃ hatakaṇṭakam ||

20.1२०.१

वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम् । (२०।१)

vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum |

20.2२०.२

तस्यास् त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वम् आगतः ॥ (२०।२)

tasyās tvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ ||

21.1२१.१

न तत् त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा । (२१।१)

na tat tvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā |

21.2२१.२

कलिना तत् कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे । (२१।२)

kalinā tat kṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase |

21.3२१.३

नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन ॥ (२१।३)

nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayyādhāsye kathaṃcana ||

22.1२२.१

यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणान् अभ्युत्सृजामि ते । (२२।१)

yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇān abhyutsṛjāmi te |

22.2२२.२

तथैव च मम प्रीतिस् त्वयि वीर न संशयः ॥ (२२।२)

tathaiva ca mama prītis tvayi vīra na saṃśayaḥ ||

23.1२३.१

सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदाचित् प्रहास्यति । (२३।१)

saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadācit prahāsyati |

23.2२३.२

पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीवस्व शतं समाः ॥ (२३।२)

puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ ||

24.1२४.१

एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः । (२४।१)

evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ |

24.2२४.२

स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ॥ (२४।२)

svapuraṃ preṣayāmāsa pariṣvajya punaḥ punaḥ ||

25.1२५.१

सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् । (२५।१)

sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam |

25.2२५.२

पुण्यश्लोकं तदा राजन्न् अभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ (२५।२)

puṇyaślokaṃ tadā rājann abhivādya kṛtāñjaliḥ ||

26.1२६.१

कीर्तिर् अस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी । (२६।१)

kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī |

26.2२६.२

यो मे वितरसि प्राणान् अधिष्ठानं च पार्थिव ॥ (२६।२)

yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva ||

27.1२७.१

स तथा सत्कृतो राज्ञा मासम् उष्य तदा नृपः । (२७।१)

sa tathā satkṛto rājñā māsam uṣya tadā nṛpaḥ |

27.2२७.२

प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः ॥ (२७।२)

prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ ||

28.1२८.१

महत्या सेनया राजन् विनीतैः परिचारकैः । (२८।१)

mahatyā senayā rājan vinītaiḥ paricārakaiḥ |

28.2२८.२

भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ॥ (२८।२)

bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha ||

29.1२९.१

प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तम् अनामयम् । (२९।१)

prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantam anāmayam |

29.2२९.२

प्रविवेश पुरं श्रीमान् अत्यर्थम् उपशोभितम् । (२९।२)

praviveśa puraṃ śrīmān atyartham upaśobhitam |

29.3२९.३

प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः ॥ (२९।३)

praviśya sāntvayāmāsa paurāṃśca niṣadhādhipaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 77

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit