MBh, 3, 77
Select a line for its word-by-word analysis.
स मासम् उष्य कौन्तेय भीमम् आमन्त्र्य नैषधः । (१।२)
sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ |
पञ्चाशद्भिर् हयैश् चैव षट्शतैश् च पदातिभिः ॥ (२।२)
pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ ||
एष वै मम संन्यासस् तव राज्यं तु पुष्कर ॥ (५।२)
eṣa vai mama saṃnyāsas tava rājyaṃ tu puṣkara ||
पुनः प्रवर्ततां द्यूतम् इति मे निश्चिता मतिः । (६।१)
punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ |
जित्वा परस्वम् आहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु । (७।१)
jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu |
प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनम् उच्यते ॥ (७।२)
pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate ||
न चेद् वाञ्छसि तद् द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् । (८।१)
na ced vāñchasi tad dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām |
द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस् तव वा मम वा नृप ॥ (८।२)
dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nṛpa ||
वंशभोज्यम् इदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा । (९।१)
vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā |
द्वयोर् एकतरे बुद्धिः क्रियताम् अद्य पुष्कर । (१०।१)
dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara |
कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः ॥ (१०।२)
kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ ||
नैषधेनैवम् उक्तस् तु पुष्करः प्रहसन्न् इव । (११।१)
naiṣadhenaivam uktas tu puṣkaraḥ prahasann iva |
ध्रुवम् आत्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम् ॥ (११।२)
dhruvam ātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim ||
दिष्ट्या त्वयार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध । (१२।१)
diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha |
दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम् । (१२।२)
diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam |
दिष्ट्या च ध्रियसे राजन् सदारो ऽरिनिबर्हण ॥ (१२।३)
diṣṭyā ca dhriyase rājan sadāro 'rinibarhaṇa ||
माम् उपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रम् इवाप्सराः ॥ (१३।२)
mām upasthāsyati vyaktaṃ divi śakram ivāpsarāḥ ||
नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षामि च नैषध । (१४।१)
nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣāmi ca naiṣadha |
देवने च मम प्रीतिर् न भवत्यसुहृद्गणैः ॥ (१४।२)
devane ca mama prītir na bhavatyasuhṛdgaṇaiḥ ||
जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीम् अनिन्दिताम् । (१५।१)
jitvā tvadya varārohāṃ damayantīm aninditām |
कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि ॥ (१५।२)
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi ||
श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः । (१६।१)
śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ |
इयेष स शिरश् छेत्तुं खड्गेन कुपितो नलः ॥ (१६।२)
iyeṣa sa śiraś chettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ ||
स्मयंस् तु रोषताम्राक्षस् तम् उवाच ततो नृपः । (१७।१)
smayaṃs tu roṣatāmrākṣas tam uvāca tato nṛpaḥ |
पणावः किं व्याहरसे जित्वा वै व्याहरिष्यसि ॥ (१७।२)
paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi ||
ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । (१८।१)
tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca |
जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् । (१९।१)
jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasann idam abravīt |
मम सर्वम् इदं राज्यम् अव्यग्रं हतकण्टकम् ॥ (१९।२)
mama sarvam idaṃ rājyam avyagraṃ hatakaṇṭakam ||
वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम् । (२०।१)
vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum |
तस्यास् त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वम् आगतः ॥ (२०।२)
tasyās tvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ ||
न तत् त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा । (२१।१)
na tat tvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā |
कलिना तत् कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे । (२१।२)
kalinā tat kṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase |
नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन ॥ (२१।३)
nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayyādhāsye kathaṃcana ||
यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणान् अभ्युत्सृजामि ते । (२२।१)
yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇān abhyutsṛjāmi te |
तथैव च मम प्रीतिस् त्वयि वीर न संशयः ॥ (२२।२)
tathaiva ca mama prītis tvayi vīra na saṃśayaḥ ||
सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदाचित् प्रहास्यति । (२३।१)
saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadācit prahāsyati |
पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीवस्व शतं समाः ॥ (२३।२)
puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ ||
एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः । (२४।१)
evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ |
स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ॥ (२४।२)
svapuraṃ preṣayāmāsa pariṣvajya punaḥ punaḥ ||
सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् । (२५।१)
sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam |
पुण्यश्लोकं तदा राजन्न् अभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ (२५।२)
puṇyaślokaṃ tadā rājann abhivādya kṛtāñjaliḥ ||
कीर्तिर् अस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी । (२६।१)
kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī |
यो मे वितरसि प्राणान् अधिष्ठानं च पार्थिव ॥ (२६।२)
yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva ||
स तथा सत्कृतो राज्ञा मासम् उष्य तदा नृपः । (२७।१)
sa tathā satkṛto rājñā māsam uṣya tadā nṛpaḥ |
प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः ॥ (२७।२)
prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ ||
प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तम् अनामयम् । (२९।१)
prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantam anāmayam |
प्रविवेश पुरं श्रीमान् अत्यर्थम् उपशोभितम् । (२९।२)
praviveśa puraṃ śrīmān atyartham upaśobhitam |
प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः ॥ (२९।३)
praviśya sāntvayāmāsa paurāṃśca niṣadhādhipaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.