संजय उवाच । (१।१)

ततो भूरिश्रवा राजन् सात्यकिं नवभिः शरैः । (१।२)

अविध्यद् भृशसंक्रुद्धस्तोत्त्रैर् इव महाद्विपम् ॥ (१।३)

कौरवं सात्यकिश्चैव शरैः संनतपर्वभिः । (२।१)

अवाकिरद् अमेयात्मा सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ (२।२)

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः । (३।१)

सौमदत्तिं रणे यत्तः समन्तात् पर्यवारयत् ॥ (३।२)

तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं रभसं रणे । (४।१)

परिवार्य स्थिताः संख्ये समन्तात् सुमहौजसः ॥ (४।२)

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदाम् उद्यम्य भारत । (५।१)

दुर्योधनमुखान् सर्वान् पुत्रांस्ते पर्यवारयत् ॥ (५।२)

रथैर् अनेकसाहस्रैः क्रोधामर्षसमन्वितः । (६।१)

नन्दकस्तव पुत्रस्तु भीमसेनं महाबलम् । (६।२)

विव्याध निशितैः षड्भिः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ॥ (६।३)

दुर्योधनस्तु समरे भीमसेनं महाबलम् । (७।१)

आजघानोरसि क्रुद्धो मार्गणैर् निशितैस्त्रिभिः ॥ (७।२)

ततो भीमो महाबाहुः स्वरथं सुमहाबलः । (८।१)

आरुरोह रथश्रेष्ठं विशोकं चेदम् अब्रवीत् ॥ (८।२)

एते महारथाः शूरा धार्तराष्ट्रा महाबलाः । (९।१)

माम् एव भृशसंक्रुद्धा हन्तुम् अभ्युद्यता युधि ॥ (९।२)

एतान् अद्य हनिष्यामि पश्यतस्ते न संशयः । (१०।१)

तस्मान्ममाश्वान् संग्रामे यत्तः संयच्छ सारथे ॥ (१०।२)

एवम् उक्त्वा ततः पार्थः पुत्रं दुर्योधनं तव । (११।१)

विव्याध दशभिस्तीक्ष्णैः शरैः कनकभूषणैः । (११।२)

नन्दकं च त्रिभिर् बाणैः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे ॥ (११।३)

तं तु दुर्योधनः षष्ट्या विद्ध्वा भीमं महाबलम् । (१२।१)

त्रिभिर् अन्यैः सुनिशितैर् विशोकं प्रत्यविध्यत ॥ (१२।२)

भीमस्य च रणे राजन् धनुश्चिछेद भास्वरम् । (१३।१)

मुष्टिदेशे शरैस्तीक्ष्णैस्त्रिभी राजा हसन्न् इव ॥ (१३।२)

भीमस्तु प्रेक्ष्य यन्तारं विशोकं संयुगे तदा । (१४।१)

पीडितं विशिखैस्तीक्ष्णैस्तव पुत्रेण धन्विना ॥ (१४।२)

अमृष्यमाणः संक्रुद्धो धनुर् दिव्यं परामृशत् । (१५।१)

पुत्रस्य ते महाराज वधार्थं भरतर्षभ ॥ (१५।२)

समादत्त च संरब्धः क्षुरप्रं लोमवाहिनम् । (१६।१)

तेन चिछेद नृपतेर् भीमः कार्मुकम् उत्तमम् ॥ (१६।२)

सो ऽपविध्य धनुश्छिन्नं क्रोधेन प्रज्वलन्न् इव । (१७।१)

अन्यत् कार्मुकम् आदत्त सत्वरं वेगवत्तरम् ॥ (१७।२)

संधत्त विशिखं घोरं कालमृत्युसमप्रभम् । (१८।१)

तेनाजघान संक्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे ॥ (१८।२)

स गाढविद्धो व्यथितः स्यन्दनोपस्थ आविशत् । (१९।१)

स निषण्णो रथोपस्थे मूर्छाम् अभिजगाम ह ॥ (१९।२)

तं दृष्ट्वा व्यथितं भीमम् अभिमन्युपुरोगमाः । (२०।१)

नामृष्यन्त महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ॥ (२०।२)

ततस्तु तुमुलां वृष्टिं शस्त्राणां तिग्मतेजसाम् । (२१।१)

पातयामासुर् अव्यग्राः पुत्रस्य तव मूर्धनि ॥ (२१।२)

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः । (२२।१)

दुर्योधनं त्रिभिर् विद्ध्वा पुनर् विव्याध पञ्चभिः ॥ (२२।२)

शल्यं च पञ्चविंशत्या शरैर् विव्याध पाण्डवः । (२३।१)

रुक्मपुङ्खैर् महेष्वासः स विद्धो व्यपयाद् रणात् ॥ (२३।२)

प्रत्युद्ययुस्ततो भीमं तव पुत्राश्चतुर्दश । (२४।१)

सेनापतिः सुषेणश्च जलसंधः सुलोचनः ॥ (२४।२)

उग्रो भीमरथो भीमो भीमबाहुर् अलोलुपः । (२५।१)

दुर्मुखो दुष्प्रधर्षश्च विवित्सुर् विकटः समः ॥ (२५।२)

विसृजन्तो बहून् बाणान् क्रोधसंरक्तलोचनाः । (२६।१)

भीमसेनम् अभिद्रुत्य विव्यधुः सहिता भृशम् ॥ (२६।२)

पुत्रांस्तु तव सम्प्रेक्ष्य भीमसेनो महाबलः । (२७।१)

सृक्किणी विलिहन् वीरः पशुमध्ये वृको यथा । (२७।२)

सेनापतेः क्षुरप्रेण शिरश्चिछेद पाण्डवः ॥ (२७।३)

जलसंधं विनिर्भिद्य सो ऽनयद् यमसादनम् । (२८।१)

सुषेणं च ततो हत्वा प्रेषयामास मृत्यवे ॥ (२८।२)

उग्रस्य सशिरस्त्राणं शिरश्चन्द्रोपमं भुवि । (२९।१)

पातयामास भल्लेन कुण्डलाभ्यां विभूषितम् ॥ (२९।२)

भीमबाहुं च सप्तत्या साश्वकेतुं ससारथिम् । (३०।१)

निनाय समरे भीमः परलोकाय मारिष ॥ (३०।२)

भीमं भीमरथं चोभौ भीमसेनो हसन्न् इव । (३१।१)

भ्रातरौ रभसौ राजन्न् अनयद् यमसादनम् ॥ (३१।२)

ततः सुलोचनं भीमः क्षुरप्रेण महामृधे । (३२।१)

मिषतां सर्वसैन्यानाम् अनयद् यमसादनम् ॥ (३२।२)

पुत्रास्तु तव तं दृष्ट्वा भीमसेनपराक्रमम् । (३३।१)

शेषा ये ऽन्ये ऽभवंस्तत्र ते भीमस्य भयार्दिताः । (३३।२)

विप्रद्रुता दिशो राजन् वध्यमाना महात्मना ॥ (३३।३)

ततो ऽब्रवीच्छांतनवः सर्वान् एव महारथान् । (३४।१)

एष भीमो रणे क्रुद्धो धार्तराष्ट्रान्महारथान् ॥ (३४।२)

यथाप्राग्र्यान् यथाज्येष्ठान् यथाशूरांश्च संगतान् । (३५।१)

निपातयत्युग्रधन्वा तं प्रमथ्नीत पार्थिवाः ॥ (३५।२)

एवम् उक्तास्ततः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः । (३६।१)

अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनं महाबलम् ॥ (३६।२)

भगदत्तः प्रभिन्नेन कुञ्जरेण विशां पते । (३७।१)

अपतत् सहसा तत्र यत्र भीमो व्यवस्थितः ॥ (३७।२)

आपतन्न् एव च रणे भीमसेनं शिलाशितैः । (३८।१)

अदृश्यं समरे चक्रे जीमूत इव भास्करम् ॥ (३८।२)

अभिमन्युमुखास्तत्र नामृष्यन्त महारथाः । (३९।१)

भीमस्याच्छादनं संख्ये स्वबाहुबलम् आश्रिताः ॥ (३९।२)

त एनं शरवर्षेण समन्तात् पर्यवारयन् । (४०।१)

गजं च शरवृष्ट्या तं बिभिदुस्ते समन्ततः ॥ (४०।२)

स शस्त्रवृष्ट्याभिहतः प्राद्रवद् द्विगुणं पदम् । (४१।१)

प्राग्ज्योतिषगजो राजन्नानालिङ्गैः सुतेजनैः ॥ (४१।२)

संजातरुधिरोत्पीडः प्रेक्षणीयो ऽभवद् रणे । (४२।१)

गभस्तिभिर् इवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान् ॥ (४२।२)

स चोदितो मदस्रावी भगदत्तेन वारणः । (४३।१)

अभ्यधावत तान् सर्वान् कालोत्सृष्ट इवान्तकः । (४३।२)

द्विगुणं जवम् आस्थाय कम्पयंश्चरणैर् महीम् ॥ (४३।३)

तस्य तत् सुमहद् रूपं दृष्ट्वा सर्वे महारथाः । (४४।१)

असह्यं मन्यमानास्ते नातिप्रमनसो ऽभवन् ॥ (४४।२)

ततस्तु नृपतिः क्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे । (४५।१)

आजघान नरव्याघ्र शरेण नतपर्वणा ॥ (४५।२)

सो ऽतिविद्धो महेष्वासस्तेन राज्ञा महारथः । (४६।१)

मूर्छयाभिपरीताङ्गो ध्वजयष्टिम् उपाश्रितः ॥ (४६।२)

तांस्तु भीतान् समालक्ष्य भीमसेनं च मूर्छितम् । (४७।१)

ननाद बलवन्नादं भगदत्तः प्रतापवान् ॥ (४७।२)

ततो घटोत्कचो राजन् प्रेक्ष्य भीमं तथागतम् । (४८।१)

संक्रुद्धो राक्षसो घोरस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ (४८।२)

स कृत्वा दारुणां मायां भीरूणां भयवर्धिनीम् । (४९।१)

अदृश्यत निमेषार्धाद् घोररूपं समाश्रितः ॥ (४९।२)

ऐरावतं समारुह्य स्वयं मायामयं कृतम् । (५०।१)

तस्य चान्ये ऽपि दिङ्नागा बभूवुर् अनुयायिनः ॥ (५०।२)

अञ्जनो वामनश्चैव महापद्मश्च सुप्रभः । (५१।१)

त्रय एते महानागा राक्षसैः समधिष्ठिताः ॥ (५१।२)

महाकायास्त्रिधा राजन् प्रस्रवन्तो मदं बहु । (५२।१)

तेजोवीर्यबलोपेता महाबलपराक्रमाः ॥ (५२।२)

घटोत्कचस्तु स्वं नागं चोदयामास तं ततः । (५३।१)

सगजं भगदत्तं तु हन्तुकामः परंतपः ॥ (५३।२)

ते चान्ये चोदिता नागा राक्षसैस्तैर् महाबलैः । (५४।१)

परिपेतुः सुसंरब्धाश् चतुर्दंष्ट्राश् चतुर्दिशम् । (५४।२)

भगदत्तस्य तं नागं विषाणैस्ते ऽभ्यपीडयन् ॥ (५४।३)

सम्पीड्यमानस्तैर् नागैर् वेदनार्तः शरातुरः । (५५।१)

सो ऽनदत् सुमहानादम् इन्द्राशनिसमस्वनम् ॥ (५५।२)

तस्य तं नदतो नादं सुघोरं भीमनिस्वनम् । (५६।१)

श्रुत्वा भीष्मो ऽब्रवीद् द्रोणं राजानं च सुयोधनम् ॥ (५६।२)

एष युध्यति संग्रामे हैडिम्बेन दुरात्मना । (५७।१)

भगदत्तो महेष्वासः कृच्छ्रेण परिवर्तते ॥ (५७।२)

राक्षसश्च महामायः स च राजातिकोपनः । (५८।१)

तौ समेतौ महावीर्यौ कालमृत्युसमावुभौ ॥ (५८।२)

श्रूयते ह्येष हृष्टानां पाण्डवानां महास्वनः । (५९।१)

हस्तिनश्चैव सुमहान् भीतस्य रुवतो ध्वनिः ॥ (५९।२)

तत्र गच्छाम भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम् । (६०।१)

अरक्ष्यमाणः समरे क्षिप्रं प्राणान् विमोक्ष्यते ॥ (६०।२)

ते त्वरध्वं महावीर्याः किं चिरेण प्रयामहे । (६१।१)

महान् हि वर्तते रौद्रः संग्रामो लोमहर्षणः ॥ (६१।२)

भक्तश्च कुलपुत्रश्च शूरश्च पृतनापतिः । (६२।१)

युक्तं तस्य परित्राणं कर्तुम् अस्माभिर् अच्युताः ॥ (६२।२)

भीष्मस्य तद् वचः श्रुत्वा भारद्वाजपुरोगमाः । (६३।१)

सहिताः सर्वराजानो भगदत्तपरीप्सया । (६३।२)

उत्तमं जवम् आस्थाय प्रययुर् यत्र सो ऽभवत् ॥ (६३।३)

तान् प्रयातान् समालोक्य युधिष्ठिरपुरोगमाः । (६४।१)

पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं पृष्ठतो ऽनुययुः परान् ॥ (६४।२)

तान्यनीकान्यथालोक्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । (६५।१)

ननाद सुमहानादं विस्फोटम् अशनेर् इव ॥ (६५।२)

तस्य तं निनदं श्रुत्वा दृष्ट्वा नागांश्च युध्यतः । (६६।१)

भीष्मः शांतनवो भूयो भारद्वाजम् अभाषत ॥ (६६।२)

न रोचते मे संग्रामो हैडिम्बेन दुरात्मना । (६७।१)

बलवीर्यसमाविष्टः ससहायश्च सांप्रतम् ॥ (६७।२)

नैष शक्यो युधा जेतुम् अपि वज्रभृता स्वयम् । (६८।१)

लब्धलक्ष्यः प्रहारी च वयं च श्रान्तवाहनाः । (६८।२)

पाञ्चालैः पाण्डवेयैश्च दिवसं क्षतविक्षताः ॥ (६८।३)

तन्न मे रोचते युद्धं पाण्डवैर् जितकाशिभिः । (६९।१)

घुष्यताम् अवहारो ऽद्य श्वो योत्स्यामः परैः सह ॥ (६९।२)

पितामहवचः श्रुत्वा तथा चक्रुः स्म कौरवाः । (७०।१)

उपायेनापयानं ते घटोत्कचभयार्दिताः ॥ (७०।२)

कौरवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकाशिनः । (७१।१)

सिंहनादम् अकुर्वन्त शङ्खवेणुस्वनैः सह ॥ (७१।२)

एवं तद् अभवद् युद्धं दिवसं भरतर्षभ । (७२।१)

पाण्डवानां कुरूणां च पुरस्कृत्य घटोत्कचम् ॥ (७२।२)

कौरवास्तु ततो राजन् प्रययुः शिबिरं स्वकम् । (७३।१)

व्रीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः ॥ (७३।२)

शरविक्षतगात्राश्च पाण्डुपुत्रा महारथाः । (७४।१)

युद्धे सुमनसो भूत्वा शिबिरायैव जग्मिरे ॥ (७४।२)

पुरस्कृत्य महाराज भीमसेनघटोत्कचौ । (७५।१)

पूजयन्तस्तदान्योन्यं मुदा परमया युताः ॥ (७५।२)

नदन्तो विविधान्नादांस्तूर्यस्वनविमिश्रितान् । (७६।१)

सिंहनादांश्च कुर्वाणा विमिश्राञ् शङ्खनिस्वनैः ॥ (७६।२)

विनदन्तो महात्मानः कम्पयन्तश्च मेदिनीम् । (७७।१)

घट्टयन्तश्च मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष । (७७।२)

प्रयाताः शिबिरायैव निशाकाले परंतपाः ॥ (७७।३)

दुर्योधनस्तु नृपतिर् दीनो भ्रातृवधेन च । (७८।१)

मुहूर्तं चिन्तयामास बाष्पशोकसमाकुलः ॥ (७८।२)

ततः कृत्वा विधिं सर्वं शिबिरस्य यथाविधि । (७९।१)

प्रदध्यौ शोकसंतप्तो भ्रातृव्यसनकर्शितः ॥ (७९।२)