संजय उवाच । (१।१)

युध्यताम् एव तेषां तु भास्करे ऽस्तम् उपागते । (१।२)

संध्या समभवद् घोरा नापश्याम ततो रणम् ॥ (१।३)

ततो युधिष्ठिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत । (२।१)

वध्यमानं बलं चापि भीष्मेणामित्रघातिना ॥ (२।२)

मुक्तशस्त्रं परावृत्तं पलायनपरायणम् । (३।१)

भीष्मं च युधि संरब्धम् अनुयान्तं महारथान् ॥ (३।२)

सोमकांश्च जितान् दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान् । (४।१)

चिन्तयित्वा चिरं ध्यात्वा अवहारम् अरोचयत् ॥ (४।२)

ततो ऽवहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः । (५।१)

तथैव तव सैन्यानाम् अवहारो ह्यभूत् तदा ॥ (५।२)

ततो ऽवहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः । (६।१)

न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः ॥ (६।२)

भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः । (७।१)

नालभन्त तदा शान्तिं भृशं भीष्मेण पीडिताः ॥ (७।२)

भीष्मो ऽपि समरे जित्वा पाण्डवान् सह सृञ्जयैः । (८।१)

पूज्यमानस्तव सुतैर् वन्द्यमानश्च भारत ॥ (८।२)

न्यविशत् कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः । (९।१)

ततो रात्रिः समभवत् सर्वभूतप्रमोहिनी ॥ (९।२)

तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह । (१०।१)

सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन् ॥ (१०।२)

आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः । (११।१)

मन्त्रयामासुर् अव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः ॥ (११।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप । (१२।१)

वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥ (१२।२)

पश्य कृष्ण महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् । (१३।१)

गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बलं मम ॥ (१३।२)

न चैवैनं महात्मानम् उत्सहामो निरीक्षितुम् । (१४।१)

लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धम् इव पावकम् ॥ (१४।२)

यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः । (१५।१)

तथा भीष्मो रणे कृष्ण तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान् ॥ (१५।२)

गृहीतचापः समरे विमुञ्चंश्च शिताञ् शरान् । (१६।१)

शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट् ॥ (१६।२)

वरुणः पाशभृद् वापि सगदो वा धनेश्वरः । (१७।१)

न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे ॥ (१७।२)

सो ऽहम् एवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे । (१८।१)

आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद् भीष्मम् आसाद्य संयुगे ॥ (१८।२)

वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो मे तत्र वै गतम् । (१९।१)

न युद्धं रोचये कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा ॥ (१९।२)

यथा प्रज्वलितं वह्निं पतंगः समभिद्रवन् । (२०।१)

एकतो मृत्युम् अभ्येति तथाहं भीष्मम् ईयिवान् ॥ (२०।२)

क्षयं नीतो ऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । (२१।१)

भ्रातरश्चैव मे शूराः सायकैर् भृशपीडिताः ॥ (२१।२)

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद् राज्यात् प्रभ्रंशनं गताः । (२२।१)

परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन ॥ (२२।२)

जीवितं बहु मन्ये ऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् । (२३।१)

जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्मम् उत्तमम् ॥ (२३।२)

यदि ते ऽहम् अनुग्राह्यो भ्रातृभिः सह केशव । (२४।१)

स्वधर्मस्याविरोधेन तद् उदाहर केशव ॥ (२४।२)

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद् बहुविस्तरम् । (२५।१)

प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम् ॥ (२५।२)

धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर । (२६।१)

यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः शत्रुसूदनाः ॥ (२६।२)

अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ । (२७।१)

माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानाम् इवेश्वरौ ॥ (२७।२)

मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद् योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव । (२८।१)

त्वत्प्रयुक्तो ह्यहं राजन् किं न कुर्यां महाहवे ॥ (२८।२)

हनिष्यामि रणे भीष्मम् आहूय पुरुषर्षभम् । (२९।१)

पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः ॥ (२९।२)

यदि भीष्मे हते राजञ् जयं पश्यसि पाण्डव । (३०।१)

हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम् ॥ (३०।२)

पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे । (३१।१)

विमुञ्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात् ॥ (३१।२)

यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः । (३२।१)

मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते ॥ (३२।२)

तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च । (३३।१)

मांसान्युत्कृत्य वै दद्याम् अर्जुनार्थे महीपते ॥ (३३।२)

एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत् । (३४।१)

एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम् । (३४।२)

स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावद् द्वीपो भवाम्यहम् ॥ (३४।३)

प्रतिज्ञातम् उपप्लव्ये यत् तत् पार्थेन पूर्वतः । (३५।१)

घातयिष्यामि गाङ्गेयम् इत्युलूकस्य संनिधौ ॥ (३५।२)

परिरक्ष्यं च मम तद् वचः पार्थस्य धीमतः । (३६।१)

अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्यं न संशयः ॥ (३६।२)

अथवा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे । (३७।१)

निहनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम् ॥ (३७।२)

अशक्यम् अपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतः । (३८।१)

त्रिदशान् वा समुद्युक्तान् सहितान् दैत्यदानवैः । (३८।२)

निहन्याद् अर्जुनः संख्ये किमु भीष्मं नराधिप ॥ (३८।३)

विपरीतो महावीर्यो गतसत्त्वो ऽल्पजीवितः । (३९।१)

भीष्मः शांतनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते ॥ (३९।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४०।१)

एवम् एतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । (४०।२)

सर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगनिवारणे ॥ (४०।३)

नियतं समवाप्स्यामि सर्वम् एव यथेप्सितम् । (४१।१)

यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्नाथो महाबलः ॥ (४१।२)

सेन्द्रान् अपि रणे देवाञ् जयेयं जयतां वर । (४२।१)

त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महाहवे ॥ (४२।२)

न तु त्वाम् अनृतं कर्तुम् उत्सहे स्वार्थगौरवात् । (४३।१)

अयुध्यमानः साहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव ॥ (४३।२)

समयस्तु कृतः कश्चिद् भीष्मेण मम माधव । (४४।१)

मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचन । (४४।२)

दुर्योधनार्थे योत्स्यामि सत्यम् एतद् इति प्रभो ॥ (४४।३)

स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव । (४५।१)

तस्माद् देवव्रतं भूयो वधोपायार्थम् आत्मनः । (४५।२)

भवता सहिताः सर्वे पृच्छामो मधुसूदन ॥ (४५।३)

तद् वयं सहिता गत्वा भीष्मम् आशु नरोत्तमम् । (४६।१)

रुचिते तव वार्ष्णेय मन्त्रं पृच्छाम कौरवम् ॥ (४६।२)

स वक्ष्यति हितं वाक्यं तथ्यं चैव जनार्दन । (४७।१)

यथा स वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे ॥ (४७।२)

स नो जयस्य दाता च मन्त्रस्य च धृतव्रतः । (४८।१)

बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम् ॥ (४८।२)

तं चेत् पितामहं वृद्धं हन्तुम् इच्छामि माधव । (४९।१)

पितुः पितरम् इष्टं वै धिग् अस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥ (४९।२)

संजय उवाच । (५०।१)

ततो ऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम् । (५०।२)

रोचते मे महाबाहो सततं तव भाषितम् ॥ (५०।३)

देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत् । (५१।१)

गम्यतां स वधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतः । (५१।२)

वक्तुम् अर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः ॥ (५१।३)

ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम् । (५२।१)

प्रणम्य शिरसा चैनं मन्त्रं पृच्छाम माधव । (५२।२)

स नो दास्यति यं मन्त्रं तेन योत्स्यामहे परान् ॥ (५२।३)

एवं संमन्त्र्य वै वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । (५३।१)

जग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान् । (५३।२)

विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति ॥ (५३।३)

प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रतिपेदिरे । (५४।१)

पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभ । (५४।२)

प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणम् अन्वयुः ॥ (५४।३)

तान् उवाच महाबाहुर् भीष्मः कुरुपितामहः । (५५।१)

स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजय । (५५।२)

स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा ॥ (५५।३)

किं कार्यं वः करोम्यद्य युष्मत्प्रीतिविवर्धनम् । (५६।१)

सर्वात्मना च कर्तास्मि यद्यपि स्यात् सुदुष्करम् ॥ (५६।२)

तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनः पुनः । (५७।१)

उवाच वाक्यं दीनात्मा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (५७।२)

कथं जयेम धर्मज्ञ कथं राज्यं लभेमहि । (५८।१)

प्रजानां संक्षयो न स्यात् कथं तन्मे वदाभिभो ॥ (५८।२)

भवान् हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयम् आत्मनः । (५९।१)

भवन्तं समरे राजन् विषहेम कथं वयम् ॥ (५९।२)

न हि ते सूक्ष्मम् अप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह । (६०।१)

मण्डलेनैव धनुषा सदा दृश्यो ऽसि संयुगे ॥ (६०।२)

नाददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर् न च । (६१।१)

पश्यामस्त्वा महाबाहो रथे सूर्यम् इव स्थितम् ॥ (६१।२)

नराश्वरथनागानां हन्तारं परवीरहन् । (६२।१)

क इवोत्सहते हन्तुं त्वां पुमान् भरतर्षभ ॥ (६२।२)

वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषोत्तम । (६३।१)

क्षयं नीता हि पृतना भवता महती मम ॥ (६३।२)

यथा युधि जयेयं त्वां यथा राज्यं भवेन्मम । (६४।१)

भवेत् सैन्यस्य वा शान्तिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (६४।२)

ततो ऽब्रवीच्छांतनवः पाण्डवान् पाण्डुपूर्वज । (६५।१)

न कथंचन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे । (६५।२)

युष्मासु दृश्यते वृद्धिः सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥ (६५।३)

निर्जिते मयि युद्धे तु ध्रुवं जेष्यथ कौरवान् । (६६।१)

क्षिप्रं मयि प्रहरत यदीच्छथ रणे जयम् । (६६।२)

अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम् ॥ (६६।३)

एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो ह्यहम् । (६७।१)

हते मयि हतं सर्वं तस्माद् एवं विधीयताम् ॥ (६७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (६८।१)

ब्रूहि तस्माद् उपायं नो यथा युद्धे जयेमहि । (६८।२)

भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डपाणिम् इवान्तकम् ॥ (६८।३)

शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणो ऽथ यमस्तथा । (६९।१)

न भवान् समरे शक्यः सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः ॥ (६९।२)

भीष्म उवाच । (७०।१)

सत्यम् एतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव । (७०।२)

नाहं शक्यो रणे जेतुं सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः ॥ (७०।३)

आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः । (७१।१)

न्यस्तशस्त्रं तु मां राजन् हन्युर् युधि महारथाः ॥ (७१।२)

निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे । (७२।१)

द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि ॥ (७२।२)

स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रके । (७३।१)

अप्रसूते च दुष्प्रेक्ष्ये न युद्धं रोचते मम ॥ (७३।२)

इमं च शृणु मे पार्थ संकल्पं पूर्वचिन्तितम् । (७४।१)

अमङ्गल्यध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कथंचन ॥ (७४।२)

य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथः । (७५।१)

शिखण्डी समराकाङ्क्षी शूरश्च समितिंजयः ॥ (७५।२)

यथाभवच्च स्त्री पूर्वं पश्चात् पुंस्त्वम् उपागतः । (७६।१)

जानन्ति च भवन्तो ऽपि सर्वम् एतद् यथातथम् ॥ (७६।२)

अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । (७७।१)

माम् एव विशिखैस्तूर्णम् अभिद्रवतु दंशितः ॥ (७७।२)

अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन् स्त्रीपूर्वे च विशेषतः । (७८।१)

न प्रहर्तुम् अभीप्सामि गृहीतेषुं कथंचन ॥ (७८।२)

तद् अन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनंजयः । (७९।१)

शरैर् घातयतु क्षिप्रं समन्ताद् भरतर्षभ ॥ (७९।२)

न तं पश्यामि लोकेषु यो मां हन्यात् समुद्यतम् । (८०।१)

ऋते कृष्णान्महाभागात् पाण्डवाद् वा धनंजयात् ॥ (८०।२)

एष तस्मात् पुरोधाय कंचिद् अन्यं ममाग्रतः । (८१।१)

मां पातयतु बीभत्सुर् एवं ते विजयो भवेत् ॥ (८१।२)

एतत् कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं वचनं मम । (८२।१)

ततो जेष्यसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान् समागतान् ॥ (८२।२)

संजय उवाच । (८३।१)

ते ऽनुज्ञातास्ततः पार्था जग्मुः स्वशिबिरं प्रति । (८३।२)

अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम् ॥ (८३।३)

तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते । (८४।१)

अर्जुनो दुःखसंतप्तः सव्रीडम् इदम् अब्रवीत् ॥ (८४।२)

गुरुणा कुलवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता । (८५।१)

पितामहेन संग्रामे कथं योत्स्यामि माधव ॥ (८५।२)

क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः । (८६।१)

पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः ॥ (८६।२)

यस्याहम् अधिरुह्याङ्कं बालः किल गदाग्रज । (८७।१)

तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर् महात्मनः ॥ (८७।२)

नाहं तातस्तव पितुस्तातो ऽस्मि तव भारत । (८८।१)

इति माम् अब्रवीद् बाल्ये यः स वध्यः कथं मया ॥ (८८।२)

कामं वध्यतु मे सैन्यं नाहं योत्स्ये महात्मना । (८९।१)

जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे ॥ (८९।२)

श्रीकृष्ण उवाच । (९०।१)

प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगे । (९०।२)

क्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि ॥ (९०।३)

पातयैनं रथात् पार्थ वज्राहतम् इव द्रुमम् । (९१।१)

नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति ॥ (९१।२)

दिष्टम् एतत् पुरा देवैर् भविष्यत्यवशस्य ते । (९२।१)

हन्ता भीष्मस्य पूर्वेन्द्र इति तन्न तद् अन्यथा ॥ (९२।२)

न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननम् इवान्तकम् । (९३।१)

त्वद् अन्यः शक्नुयाद्धन्तुम् अपि वज्रधरः स्वयम् ॥ (९३।२)

जहि भीष्मं महाबाहो शृणु चेदं वचो मम । (९४।१)

यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर् बृहस्पतिः ॥ (९४।२)

ज्यायांसम् अपि चेच्छक्र गुणैर् अपि समन्वितम् । (९५।१)

आततायिनम् आमन्त्र्य हन्याद् घातकम् आगतम् ॥ (९५।२)

शाश्वतो ऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनंजय । (९६।१)

योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः ॥ (९६।२)

अर्जुन उवाच । (९७।१)

शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम् । (९७।२)

दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते ॥ (९७।३)

ते वयं प्रमुखे तस्य स्थापयित्वा शिखण्डिनम् । (९८।१)

गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः ॥ (९८।२)

अहम् अन्यान्महेष्वासान् वारयिष्यामि सायकैः । (९९।१)

शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठो भीष्मम् एवाभियास्यतु ॥ (९९।२)

श्रुतं ते कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । (१००।१)

कन्या ह्येषा पुरा जाता पुरुषः समपद्यत ॥ (१००।२)

संजय उवाच । (१०१।१)

इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः । (१०१।२)

शयनानि यथास्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः ॥ (१०१।३)