वैशंपायन उवाच । (१।१)

तं व्यतीतम् अतिक्रम्य राजा स्वम् इव बान्धवम् । (१।२)

सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयद् आतुरः ॥ (१।३)

पाण्डुर् उवाच । (२।१)

सताम् अपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम् । (२।२)

प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः ॥ (२।३)

शश्वद् धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम । (३।१)

जीवितान्तम् अनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम् ॥ (३।२)

तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवाग् ऋषिः । (४।१)

कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् भगवान् माम् अजीजनत् ॥ (४।२)

तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा । (५।१)

त्यक्तस्य देवैर् अनयान् मृगयायां दुरात्मनः ॥ (५।२)

मोक्षम् एव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत् । (६।१)

सुवृत्तिम् अनुवर्तिष्ये ताम् अहं पितुर् अव्ययाम् । (६।२)

अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् ॥ (६।३)

तस्माद् एको ऽहम् एकाहम् एकैकस्मिन् वनस्पतौ । (७।१)

चरन् भैक्षं मुनिर् मुण्डश्चरिष्यामि महीम् इमाम् ॥ (७।२)

पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः । (८।१)

वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥ (८।२)

न शोचन् न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः । (९।१)

निराशीर् निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥ (९।२)

न चाप्यवहसन् कंचिन् न कुर्वन् भ्रुकुटीं क्वचित् । (१०।१)

प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः ॥ (१०।२)

जङ्गमाजङ्गमं सर्वम् अविहिंसंश्चतुर्विधम् । (११।१)

स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति ॥ (११।२)

एककालं चरन् भैक्षं कुलानि द्वे च पञ्च च । (१२।१)

असंभवे वा भैक्षस्य चरन्न् अनशनान्यपि ॥ (१२।२)

अल्पम् अल्पं यथाभोज्यं पूर्वलाभेन जातुचित् । (१३।१)

नित्यं नातिचरंल्लाभे अलाभे सप्त पूरयन् । (१३।२)

अलाभे यदि वा लाभे समदर्शी महातपाः ॥ (१३।३)

वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकम् उक्षतः । (१४।१)

नाकल्याणं न कल्याणं प्रध्यायन्न् उभयोस्तयोः ॥ (१४।२)

न जिजीविषुवत् किंचिन् न मुमूर्षुवद् आचरन् । (१५।१)

मरणं जीवितं चैव नाभिनन्दन् न च द्विषन् ॥ (१५।२)

याः काश्चिज् जीवता शक्याः कर्तुम् अभ्युदयक्रियाः । (१६।१)

ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिष्ववस्थितः ॥ (१६।२)

तासु सर्वास्ववस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः । (१७।१)

सम्परित्यक्तधर्मात्मा सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः ॥ (१७।२)

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः । (१८।१)

न वशे कस्यचित् तिष्ठन् सधर्मा मातरिश्वनः ॥ (१८।२)

एतया सततं वृत्त्या चरन्न् एवंप्रकारया । (१९।१)

देहं संधारयिष्यामि निर्भयं मार्गम् आस्थितः ॥ (१९।२)

नाहं श्वाचरिते मार्गे अवीर्यकृपणोचिते । (२०।१)

स्वधर्मात् सततापेते रमेयं वीर्यवर्जितः ॥ (२०।२)

सत्कृतो ऽसत्कृतो वापि यो ऽन्यां कृपणचक्षुषा । (२१।१)

उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि ॥ (२१।२)

वैशंपायन उवाच । (२२।१)

एवम् उक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः । (२२।२)

अवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत ॥ (२२।३)

कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः । (२३।१)

आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः ॥ (२३।२)

ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः । (२४।१)

पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः । (२४।२)

प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्रजितो वनम् ॥ (२४।३)

निशम्य वचनं भर्तुर् वनवासे धृतात्मनः । (२५।१)

तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम् ॥ (२५।२)

अन्ये ऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ । (२६।१)

आवाभ्यां सह संवस्तुं धर्मम् आश्रित्य चिन्तितः । (२६।२)

आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्त्वा तपो महत् । (२६।३)

शरीरस्य विमोक्षाय धर्मं प्राप्य महाफलम् । (२६।४)

त्वम् एव भविता सार्थः स्वर्गस्यापि न संशयः ॥ (२६।५)

प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे । (२७।१)

त्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः ॥ (२७।२)

यदि आवां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशां पते । (२८।१)

अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशयः ॥ (२८।२)

पाण्डुर् उवाच । (२९।१)

यदि व्यवसितं ह्येतद् युवयोर् धर्मसंहितम् । (२९।२)

स्ववृत्तिम् अनुवर्तिष्ये ताम् अहं पितुर् अव्ययाम् ॥ (२९।३)

त्यक्तग्राम्यसुखाचारस्तप्यमानो महत् तपः । (३०।१)

वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने ॥ (३०।२)

अग्निं जुह्वन्न् उभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन् । (३१।१)

कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः ॥ (३१।२)

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः । (३२।१)

तपसा दुश्चरेणेदं शरीरम् उपशोषयन् ॥ (३२।२)

एकान्तशीली विमृशन् पक्वापक्वेन वर्तयन् । (३३।१)

पितॄन् देवांश्च वन्येन वाग्भिर् अद्भिश्च तर्पयन् ॥ (३३।२)

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम् । (३४।१)

नाप्रियाण्याचरञ् जातु किं पुनर् ग्रामवासिनाम् ॥ (३४।२)

एवम् आरण्यशास्त्राणाम् उग्रम् उग्रतरं विधिम् । (३५।१)

काङ्क्षमाणो ऽहम् आसिष्ये देहस्यास्य समापनात् ॥ (३५।२)

वैशंपायन उवाच । (३६।१)

इत्येवम् उक्त्वा भार्ये ते राजा कौरववंशजः । (३६।२)

ततश्चूडामणिं निष्कम् अङ्गदे कुण्डलानि च । (३६।३)

मुकुटं हारसूत्रं च कटिबन्धं तथैव च । (३६।४)

वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणाम् आभरणानि च । (३६।५)

वाहनानि च मुख्यानि शस्त्राणि कवचानि च । (३६।६)

हेमभाण्डानि दिव्यानि पर्यङ्कास्तरणानि च । (३६।७)

मणिमुक्ताप्रवालानि वसूनि विविधानि च । (३६।८)

आसनानि च मुख्यानि बहूनि विविधानि च ॥ (३६।९)

प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुः पुनर् अभाषत । (३७।१)

गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्रजितो वनम् ॥ (३७।२)

अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम् । (३८।१)

प्रतस्थे सर्वम् उत्सृज्य सभार्यः कुरुपुंगवः ॥ (३८।२)

ततस्तस्यानुयात्राणि ते चैव परिचारकाः । (३९।१)

श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधाः करुणा गिरः । (३९।२)

भीमम् आर्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः ॥ (३९।३)

उष्णम् अश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् । (४०।१)

ययुर् नागपुरं तूर्णं सर्वम् आदाय तद्वचः । (४०।२)

ते गत्वा नगरं राज्ञे यथावृत्तं महात्मने । (४०।३)

कथयांचक्रिरे सर्वं धनं च विविधं ददुः ॥ (४०।४)

श्रुत्वा च तेभ्यस्तत् सर्वं यथावृत्तं महावने । (४१।१)

धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुम् एवान्वशोचत । (४१।२)

न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् । (४१।३)

भ्रातृशोकसमाविष्टस्तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥ (४१।४)

राजपुत्रस्तु कौरव्यः पाण्डुर् मूलफलाशनः । (४२।१)

जगाम सह भार्याभ्यां ततो नागसभं गिरिम् ॥ (४२।२)

स चैत्ररथम् आसाद्य वारिषेणम् अतीत्य च । (४३।१)

हिमवन्तम् अतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम् ॥ (४३।२)

रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः । (४४।१)

उवास स तदा राजा समेषु विषमेषु च ॥ (४४।२)

इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटम् अतीत्य च । (४५।१)

शतशृङ्गे महाराज तापसः समपद्यत ॥ (४५।२)