MBh, 15, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
कृतम् उद्धर्षणं पूर्वं मया वः सीदतां नृप ॥ (१।३)
kṛtam uddharṣaṇaṃ pūrvaṃ mayā vaḥ sīdatāṃ nṛpa ||
ज्ञातिभिः परिभूतानां कृतम् उद्धर्षणं मया ॥ (२।२)
jñātibhiḥ paribhūtānāṃ kṛtam uddharṣaṇaṃ mayā ||
कथं पाण्डोर् न नश्येत संततिः पुरुषर्षभाः । (३।१)
kathaṃ pāṇḍor na naśyeta saṃtatiḥ puruṣarṣabhāḥ |
मा परेषां मुखप्रेक्षाः स्थेत्येवं तत् कृतं मया ॥ (४।२)
mā pareṣāṃ mukhaprekṣāḥ sthetyevaṃ tat kṛtaṃ mayā ||
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठो राजा त्वं वासवोपमः । (५।१)
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho rājā tvaṃ vāsavopamaḥ |
पुनर् वने न दुःखी स्या इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥ (५।२)
punar vane na duḥkhī syā iti coddharṣaṇaṃ kṛtam ||
नायं भीमो ऽत्ययं गच्छेद् इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥ (६।२)
nāyaṃ bhīmo 'tyayaṃ gacched iti coddharṣaṇaṃ kṛtam ||
क्षुधा कथं न सीदेताम् इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥ (८।२)
kṣudhā kathaṃ na sīdetām iti coddharṣaṇaṃ kṛtam ||
वृथा सभातले क्लिष्टा मा भूद् इति च तत् कृतम् ॥ (९।२)
vṛthā sabhātale kliṣṭā mā bhūd iti ca tat kṛtam ||
प्रेक्षन्त्या मे तदा हीमां वेपन्तीं कदलीम् इव । (१०।१)
prekṣantyā me tadā hīmāṃ vepantīṃ kadalīm iva |
स्त्रीधर्मिणीम् अनिन्द्याङ्गीं तथा द्यूतपराजिताम् ॥ (१०।२)
strīdharmiṇīm anindyāṅgīṃ tathā dyūtaparājitām ||
दुःशासनो यदा मौढ्याद् दासीवत् पर्यकर्षत । (११।१)
duḥśāsano yadā mauḍhyād dāsīvat paryakarṣata |
तदैव विदितं मह्यं पराभूतम् इदं कुलम् ॥ (११।२)
tadaiva viditaṃ mahyaṃ parābhūtam idaṃ kulam ||
यदैषा नाथम् इच्छन्ती व्यलपत् कुररी यथा ॥ (१२।२)
yadaiṣā nātham icchantī vyalapat kurarī yathā ||
युष्मत्तेजोविवृद्ध्यर्थं मया ह्युद्धर्षणं कृतम् । (१४।१)
yuṣmattejovivṛddhyarthaṃ mayā hyuddharṣaṇaṃ kṛtam |
तदानीं विदुरावाक्यैर् इति तद् वित्त पुत्रकाः ॥ (१४।२)
tadānīṃ vidurāvākyair iti tad vitta putrakāḥ ||
कथं न राजवंशो ऽयं नश्येत् प्राप्य सुतान्मम । (१५।१)
kathaṃ na rājavaṃśo 'yaṃ naśyet prāpya sutānmama |
पाण्डोर् इति मया पुत्र तस्माद् उद्धर्षणं कृतम् ॥ (१५।२)
pāṇḍor iti mayā putra tasmād uddharṣaṇaṃ kṛtam ||
न तस्य पुत्रः पौत्रौ वा कुत एव स पार्थिव । (१६।१)
na tasya putraḥ pautrau vā kuta eva sa pārthiva |
लभते सुकृतांल्लोकान् यस्माद् वंशः प्रणश्यति ॥ (१६।२)
labhate sukṛtāṃllokān yasmād vaṃśaḥ praṇaśyati ||
भुक्तं राज्यफलं पुत्रा भर्तुर् मे विपुलं पुरा । (१७।१)
bhuktaṃ rājyaphalaṃ putrā bhartur me vipulaṃ purā |
साहं नात्मफलार्थं वै वासुदेवम् अचूचुदम् । (१८।१)
sāhaṃ nātmaphalārthaṃ vai vāsudevam acūcudam |
विदुरायाः प्रलापैस्तैः प्लावनार्थं तु तत् कृतम् ॥ (१८।२)
vidurāyāḥ pralāpaistaiḥ plāvanārthaṃ tu tat kṛtam ||
नाहं राज्यफलं पुत्र कामये पुत्रनिर्जितम् । (१९।१)
nāhaṃ rājyaphalaṃ putra kāmaye putranirjitam |
श्वश्रूश्वशुरयोः कृत्वा शुश्रूषां वनवासिनोः । (२०।१)
śvaśrūśvaśurayoḥ kṛtvā śuśrūṣāṃ vanavāsinoḥ |
धर्मे ते धीयतां बुद्धिर् मनस्ते महद् अस्तु च ॥ (२१।२)
dharme te dhīyatāṃ buddhir manaste mahad astu ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.