धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

भयं मे सुमहज्जातं विस्मयश्चैव संजय । (१।२)

श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम् ॥ (१।३)

पुत्राणां च पराभवं श्रुत्वा संजय सर्वशः । (२।१)

चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति ॥ (२।२)

ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम । (३।१)

यथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन संजय ॥ (३।२)

यत्र भीष्ममुखाञ् शूरान् अस्त्रज्ञान् योधसत्तमान् । (४।१)

पाण्डवानाम् अनीकानि योधयन्ति प्रहारिणः ॥ (४।२)

केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः । (५।१)

केन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति ते । (५।२)

येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव ॥ (५।३)

पुनः पुनर् न मृष्यामि हतं सैन्यं स्म पाण्डवैः । (६।१)

मय्येव दण्डः पतति दैवात् परमदारुणः ॥ (६।२)

यथावध्याः पाण्डुसुता यथा वध्याश्च मे सुताः । (७।१)

एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व यथातत्त्वेन संजय ॥ (७।२)

न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचन । (८।१)

समुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन्नरः ॥ (८।२)

पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम् । (९।१)

घातयिष्यति मे पुत्रान् सर्वान् भीमो न संशयः ॥ (९।२)

न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत् सुतान् रणे । (१०।१)

ध्रुवं विनाशः समरे पुत्राणां मम संजय ॥ (१०।२)

तस्मान्मे कारणं सूत युक्तिं चैव विशेषतः । (११।१)

पृच्छतो ऽद्य यथातत्त्वं सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि ॥ (११।२)

दुर्योधनो ऽपि यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान् विमुखान् रणे । (१२।१)

भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलेयो जयद्रथः । (१२।२)

द्रौणिर् वापि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः ॥ (१२।३)

निश्चयो वापि कस्तेषां तदा ह्यासीन्महात्मनाम् । (१३।१)

विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु संजय ॥ (१३।२)

संजय उवाच । (१४।१)

शृणु राजन्न् अवहितः श्रुत्वा चैवावधारय । (१४।२)

नैव मन्त्रकृतं किंचिन् नैव मायां तथाविधाम् । (१४।३)

न वै विभीषिकां कांचिद् राजन् कुर्वन्ति पाण्डवाः ॥ (१४।४)

युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्च संयुगे । (१५।१)

धर्मेण सर्वकार्याणि कीर्तितानीति भारत । (१५।२)

आरभन्ते सदा पार्थाः प्रार्थयाना महद् यशः ॥ (१५।३)

न ते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबलाः । (१६।१)

श्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जयः । (१६।२)

तेनावध्या रणे पार्था जययुक्ताश्च पार्थिव ॥ (१६।३)

तव पुत्रा दुरात्मानः पापेष्वभिरताः सदा । (१७।१)

निष्ठुरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे ॥ (१७।२)

सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस्तव जनेश्वर । (१८।१)

निकृतानीह पाण्डूनां नीचैर् इव यथा नरैः ॥ (१८।२)

सर्वं च तद् अनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम् । (१९।१)

सापह्नवाः सदैवासन् पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । (१९।२)

न चैनान् बहु मन्यन्ते पुत्रास्तव विशां पते ॥ (१९।३)

तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मणः । (२०।१)

सम्प्राप्तं सुमहद् घोरं फलं किंपाकसंनिभम् । (२०।२)

स तद् भुङ्क्ष्व महाराज सपुत्रः ससुहृज्जनः ॥ (२०।३)

नावबुध्यसि यद् राजन् वार्यमाणः सुहृज्जनैः । (२१।१)

विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥ (२१।२)

तथा मया चाप्यसकृद् वार्यमाणो न गृह्णसि । (२२।१)

वाक्यं हितं च पथ्यं च मर्त्यः पथ्यम् इवौषधम् । (२२।२)

पुत्राणां मतम् आस्थाय जितान्मन्यसि पाण्डवान् ॥ (२२।३)

शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । (२३।१)

कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रति । (२३।२)

तत् ते ऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतम् अरिंदम ॥ (२३।३)

दुर्योधनेन संपृष्ट एतम् अर्थं पितामहः । (२४।१)

दृष्ट्वा भ्रातॄन् रणे सर्वान्निर्जितान् सुमहारथान् ॥ (२४।२)

शोकसंमूढहृदयो निशाकाले स्म कौरवः । (२५।१)

पितामहं महाप्राज्ञं विनयेनोपगम्य ह । (२५।२)

यद् अब्रवीत् सुतस्ते ऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर ॥ (२५।३)

दुर्योधन उवाच । (२६।१)

त्वं च द्रोणश्च शल्यश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च । (२६।२)

कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥ (२६।३)

भूरिश्रवा विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान् । (२७।१)

महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः ॥ (२७।२)

त्रयाणाम् अपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः । (२८।१)

पाण्डवानां समस्ताश्च न तिष्ठन्ति पराक्रमे ॥ (२८।२)

तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः । (२९।१)

यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान् पदे पदे ॥ (२९।२)

भीष्म उवाच । (३०।१)

शृणु राजन् वचो मह्यं यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव । (३०।२)

बहुशश्च ममोक्तो ऽसि न च मे तत्त्वया कृतम् ॥ (३०।३)

क्रियतां पाण्डवैः सार्धं शमो भरतसत्तम । (३१।१)

एतत् क्षमम् अहं मन्ये पृथिव्यास्तव चाभिभो ॥ (३१।२)

भुञ्जेमां पृथिवीं राजन् भ्रातृभिः सहितः सुखी । (३२।१)

दुर्हृदस्तापयन् सर्वान्नन्दयंश्चापि बान्धवान् ॥ (३२।२)

न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवान् असि वै पुरा । (३३।१)

तद् इदं समनुप्राप्तं यत् पाण्डून् अवमन्यसे ॥ (३३।२)

यश्च हेतुर् अवध्यत्वे तेषाम् अक्लिष्टकर्मणाम् । (३४।१)

तं शृणुष्व महाराज मम कीर्तयतः प्रभो ॥ (३४।२)

नास्ति लोकेषु तद् भूतं भविता नो भविष्यति । (३५।१)

यो जयेत् पाण्डवान् संख्ये पालिताञ् शार्ङ्गधन्वना ॥ (३५।२)

यत् तु मे कथितं तात मुनिभिर् भावितात्मभिः । (३६।१)

पुराणगीतं धर्मज्ञ तच्छृणुष्व यथातथम् ॥ (३६।२)

पुरा किल सुराः सर्वे ऋषयश्च समागताः । (३७।१)

पितामहम् उपासेदुः पर्वते गन्धमादने ॥ (३७।२)

मध्ये तेषां समासीनः प्रजापतिर् अपश्यत । (३८।१)

विमानं जाज्वलद् भासा स्थितं प्रवरम् अम्बरे ॥ (३८।२)

ध्यानेनावेद्य तं ब्रह्मा कृत्वा च नियतो ऽञ्जलिम् । (३९।१)

नमश्चकार हृष्टात्मा परमं परमेश्वरम् ॥ (३९।२)

ऋषयस्त्वथ देवाश्च दृष्ट्वा ब्रह्माणम् उत्थितम् । (४०।१)

स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पश्यन्तो महद् अद्भुतम् ॥ (४०।२)

यथावच्च तम् अभ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । (४१।१)

जगाद जगतः स्रष्टा परं परमधर्मवित् ॥ (४१।२)

विश्वावसुर् विश्वमूर्तिर् विश्वेशो विष्वक्सेनो विश्वकर्मा वशी च । (४२।१)

विश्वेश्वरो वासुदेवो ऽसि तस्माद् योगात्मानं दैवतं त्वाम् उपैमि ॥ (४२।२)

जय विश्व महादेव जय लोकहिते रत । (४३।१)

जय योगीश्वर विभो जय योगपरावर ॥ (४३।२)

पद्मगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्वरेश्वर । (४४।१)

भूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज ॥ (४४।२)

असंख्येयगुणाजेय जय सर्वपरायण । (४५।१)

नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर ॥ (४५।२)

सर्वगुह्यगुणोपेत विश्वमूर्ते निरामय । (४६।१)

विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर ॥ (४६।२)

महोरग वराहाद्य हरिकेश विभो जय । (४७।१)

हरिवास विशामीश विश्वावासामिताव्यय ॥ (४७।२)

व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सेन्द्रिय । (४८।१)

असंख्येयात्मभावज्ञ जय गम्भीर कामद ॥ (४८।२)

अनन्त विदितप्रज्ञ नित्यं भूतविभावन । (४९।१)

कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयाजय ॥ (४९।२)

गुह्यात्मन् सर्वभूतात्मन् स्फुटसम्भूतसंभव । (५०।१)

भूतार्थतत्त्व लोकेश जय भूतविभावन ॥ (५०।२)

आत्मयोने महाभाग कल्पसंक्षेपतत्पर । (५१।१)

उद्भावन मनोद्भाव जय ब्रह्मजनप्रिय ॥ (५१।२)

निसर्गसर्गाभिरत कामेश परमेश्वर । (५२।१)

अमृतोद्भव सद्भाव युगाग्ने विजयप्रद ॥ (५२।२)

प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबल । (५३।१)

आत्मभूत महाभूत कर्मात्मञ् जय कर्मद ॥ (५३।२)

पादौ तव धरा देवी दिशो बाहुर् दिवं शिरः । (५४।१)

मूर्तिस्ते ऽहं सुराः कायश्चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी ॥ (५४।२)

बलं तपश्च सत्यं च धर्मः कामात्मजः प्रभो । (५५।१)

तेजो ऽग्निः पवनः श्वास आपस्ते स्वेदसंभवाः ॥ (५५।२)

अश्विनौ श्रवणौ नित्यं देवी जिह्वा सरस्वती । (५६।१)

वेदाः संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगद् आश्रितम् ॥ (५६।२)

न संख्यां न परीमाणं न तेजो न पराक्रमम् । (५७।१)

न बलं योगयोगीश जानीमस्ते न संभवम् ॥ (५७।२)

त्वद्भक्तिनिरता देव नियमैस्त्वा समाहिताः । (५८।१)

अर्चयामः सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम् ॥ (५८।२)

ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । (५९।१)

पिशाचा मानुषाश्चैव मृगपक्षिसरीसृपाः ॥ (५९।२)

एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत्प्रसादजम् । (६०।१)

पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दुःस्वप्ननाशन ॥ (६०।२)

त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगन्मुखम् । (६१।१)

त्वत्प्रसादेन देवेश सुखिनो विबुधाः सदा ॥ (६१।२)

पृथिवी निर्भया देव त्वत्प्रसादात् सदाभवत् । (६२।१)

तस्माद् भव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धनः ॥ (६२।२)

धर्मसंस्थापनार्थाय दैतेयानां वधाय च । (६३।१)

जगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे प्रभो ॥ (६३।२)

यद् एतत् परमं गुह्यं त्वत्प्रसादमयं विभो । (६४।१)

वासुदेव तद् एतत् ते मयोद्गीतं यथातथम् ॥ (६४।२)

सृष्ट्वा संकर्षणं देवं स्वयम् आत्मानम् आत्मना । (६५।१)

कृष्ण त्वम् आत्मनास्राक्षीः प्रद्युम्नं चात्मसंभवम् ॥ (६५।२)

प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धं त्वं यं विदुर् विष्णुम् अव्ययम् । (६६।१)

अनिरुद्धो ऽसृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम् ॥ (६६।२)

वासुदेवमयः सो ऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः । (६७।१)

विभज्य भागशो ऽऽत्मानं व्रज मानुषतां विभो ॥ (६७।२)

तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वै । (६८।१)

धर्मं स्थाप्य यशः प्राप्य योगं प्राप्स्यसि तत्त्वतः ॥ (६८।२)

त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्चामितविक्रम । (६९।१)

तैस्तैश्च नामभिर् भक्ता गायन्ति परमात्मकम् ॥ (६९।२)

स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसंघाः कृत्वाश्रयं त्वां वरदं सुबाहो । (७०।१)

अनादिमध्यान्तम् अपारयोगं लोकस्य सेतुं प्रवदन्ति विप्राः ॥ (७०।२)