संजय उवाच । (१।१)

तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयः । (१।२)

न्यवारयद् अमेयात्मा द्रोणपुत्रवधेप्सया ॥ (१।३)

ततस्ते सैनिका राजन्नैव तत्रावतस्थिरे । (२।१)

संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च ॥ (२।२)

एक एव तु बीभत्सुः सोमकावयवैः सह । (३।१)

मत्स्यैर् अन्यैश्च संधाय कौरवैः संन्यवर्तत ॥ (३।२)

ततो द्रुतम् अतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम् । (४।१)

सव्यसाची महेष्वासम् अश्वत्थामानम् अब्रवीत् ॥ (४।२)

या शक्तिर् यच्च ते वीर्यं यज्ज्ञानं यच्च पौरुषम् । (५।१)

धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिः प्रद्वेषो ऽस्मासु यश्च ते । (५।२)

यच्च भूयो ऽस्ति तेजस्तत् परमं मम दर्शय ॥ (५।३)

स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं भेत्स्यति पार्षतः । (६।१)

कालानलसमप्रख्यो द्विषताम् अन्तको युधि । (६।२)

समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम् ॥ (६।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (७।१)

आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि संजय । (७।२)

प्रीतिर् धनंजये चास्य प्रियश्चापि स वासवेः ॥ (७।३)

न भूतपूर्वं बीभत्सोर् वाक्यं परुषम् ईदृशम् । (८।१)

अथ कस्मात् स कौन्तेयः सखायं रूक्षम् अब्रवीत् ॥ (८।२)

संजय उवाच । (९।१)

युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवे । (९।२)

इष्वस्त्रविधिसम्पन्ने मालवे च सुदर्शने ॥ (९।३)

धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजिते । (१०।१)

युधिष्ठिरस्य तैर् वाक्यैर् मर्मण्यपि च घट्टिते ॥ (१०।२)

अन्तर्भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो । (११।१)

अभूतपूर्वो बीभत्सोर् दुःखान्मन्युर् अजायत ॥ (११।२)

तस्माद् अनर्हम् अश्लीलम् अप्रियं द्रौणिम् उक्तवान् । (१२।१)

मान्यम् आचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषो यथा ॥ (१२।२)

एवम् उक्तः श्वसन् क्रोधान्महेष्वासतमो नृप । (१३।१)

पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मघ्नया गिरा । (१३।२)

द्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः ॥ (१३।३)

स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान् । (१४।१)

देवैर् अपि सुदुर्धर्षम् अस्त्रम् आग्नेयम् आददे ॥ (१४।२)

दृश्यादृश्यान् अरिगणान् उद्दिश्याचार्यनन्दनः । (१५।१)

सो ऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूमम् इव पावकम् । (१५।२)

सर्वतः क्रोधम् आविश्य चिक्षेप परवीरहा ॥ (१५।३)

ततस्तुमुलम् आकाशे शरवर्षम् अजायत । (१६।१)

ववुश्च शिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च ॥ (१६।२)

चुक्रुशुर् दानवाश्चापि दिक्षु सर्वासु भैरवम् । (१७।१)

रुधिरं चापि वर्षन्तो विनेदुस्तोयदाम्बरे ॥ (१७।२)

पक्षिणः पशवो गावो मुनयश्चापि सुव्रताः । (१८।१)

परमं प्रयतात्मानो न शान्तिम् उपलेभिरे ॥ (१८।२)

भ्रान्तसर्वमहाभूतम् आवर्जितदिवाकरम् । (१९।१)

त्रैलोक्यम् अभिसंतप्तं ज्वराविष्टम् इवातुरम् ॥ (१९।२)

शरतेजोऽभिसंतप्ता नागा भूमिशयास्तथा । (२०।१)

निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः ॥ (२०।२)

जलजानि च सत्त्वानि दह्यमानानि भारत । (२१।१)

न शान्तिम् उपजग्मुर् हि तप्यमानैर् जलाशयैः ॥ (२१।२)

दिशः खं प्रदिशश्चैव भुवं च शरवृष्टयः । (२२।१)

उच्चावचा निपेतुर् वै गरुडानिलरंहसः ॥ (२२।२)

तैः शरैर् द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगसमाहितैः । (२३।१)

प्रदग्धाः शत्रवः पेतुर् अग्निदग्धा इव द्रुमाः ॥ (२३।२)

दह्यमाना महानागाः पेतुर् उर्व्यां समन्ततः । (२४।१)

नदन्तो भैरवान्नादाञ् जलदोपमनिस्वनान् ॥ (२४।२)

अपरे प्रद्रुतास्तत्र दह्यमाना महागजाः । (२५।१)

त्रेसुस्तथापरे घोरे वने दावाग्निसंवृताः ॥ (२५।२)

द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष । (२६।१)

अश्ववृन्दान्यदृश्यन्त रथवृन्दानि चाभिभो । (२६।२)

अपतन्त रथौघाश्च तत्र तत्र सहस्रशः ॥ (२६।३)

तत् सैन्यं भगवान् अग्निर् ददाह युधि भारत । (२७।१)

युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ॥ (२७।२)

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे । (२८।१)

प्रहृष्टास्तावका राजन् सिंहनादान् विनेदिरे ॥ (२८।२)

ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत । (२९।१)

तूर्णम् आजघ्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः ॥ (२९।२)

कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन् सव्यसाची च पाण्डवः । (३०।१)

तमसा संवृते लोके नादृश्यत महाहवे ॥ (३०।२)

नैव नस्तादृशं राजन् दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् । (३१।१)

यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टम् अस्त्रम् अमर्षिणा ॥ (३१।२)

अर्जुनस्तु महाराज ब्राह्मम् अस्त्रम् उदैरयत् । (३२।१)

सर्वास्त्रप्रतिघाताय विहितं पद्मयोनिना ॥ (३२।२)

ततो मुहूर्ताद् इव तत् तमो व्युपशशाम ह । (३३।१)

प्रववौ चानिलः शीतो दिशश्च विमलाभवन् ॥ (३३।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम कृत्स्नाम् अक्षौहिणीं हताम् । (३४।१)

अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धाम् अस्त्रमायया ॥ (३४।२)

ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ । (३५।१)

सहितौ संप्रदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ ॥ (३५।२)

सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधः । (३६।१)

प्रबभौ स रथो मुक्तस्तावकानां भयंकरः ॥ (३६।२)

ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीरवैः सह । (३७।१)

पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत ॥ (३७।२)

हताविति तयोर् आसीत् सेनयोर् उभयोर् मतिः । (३८।१)

तरसाभ्यागतौ दृष्ट्वा विमुक्तौ केशवार्जुनौ ॥ (३८।२)

तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर् वारिजोत्तमौ । (३९।१)

दृष्ट्वा प्रमुदितान् पार्थांस्त्वदीया व्यथिताभवन् ॥ (३९।२)

विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितः । (४०।१)

मुहूर्तं चिन्तयामास किं त्वेतद् इति मारिष ॥ (४०।२)

चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणः । (४१।१)

निःश्वसन् दीर्घम् उष्णं च विमनाश्चाभवत् तदा ॥ (४१।२)

ततो द्रौणिर् धनुर् न्यस्य रथात् प्रस्कन्द्य वेगितः । (४२।१)

धिग् धिक् सर्वम् इदं मिथ्येत्युक्त्वा सम्प्राद्रवद् रणात् ॥ (४२।२)

ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदव्यासम् अकल्मषम् । (४३।१)

आवासं च सरस्वत्याः स वै व्यासं ददर्श ह ॥ (४३।२)

तं द्रौणिर् अग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वह । (४४।१)

सन्नकण्ठो ऽब्रवीद् वाक्यम् अभिवाद्य सुदीनवत् ॥ (४४।२)

भो भो माया यदृच्छा वा न विद्मः किम् इदं भवेत् । (४५।१)

अस्त्रं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्च व्यतिक्रमः ॥ (४५।२)

अधरोत्तरम् एतद् वा लोकानां वा पराभवः । (४६।१)

यद् इमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः ॥ (४६।२)

नासुरामरगन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । (४७।१)

न सर्पयक्षपतगा न मनुष्याः कथंचन ॥ (४७।२)

उत्सहन्ते ऽन्यथा कर्तुम् एतद् अस्त्रं मयेरितम् । (४८।१)

तद् इदं केवलं हत्वा युक्ताम् अक्षौहिणीं ज्वलत् ॥ (४८।२)

केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत् केशवार्जुनौ । (४९।१)

एतत् प्रब्रूहि भगवन्मया पृष्टो यथातथम् ॥ (४९।२)

व्यास उवाच । (५०।१)

महान्तम् एतम् अर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात् । (५०।२)

तत् प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु ॥ (५०।३)

यो ऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः । (५१।१)

अजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत् ॥ (५१।२)

स तपस्तीव्रम् आतस्थे मैनाकं गिरिम् आस्थितः । (५२।१)

ऊर्ध्वबाहुर् महातेजा ज्वलनादित्यसंनिभः ॥ (५२।२)

षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । (५३।१)

अशोषयत् तदात्मानं वायुभक्षो ऽम्बुजेक्षणः ॥ (५३।२)

अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततो ऽन्यत् पुनर् महत् । (५४।१)

द्यावापृथिव्योर् विवरं तेजसा समपूरयत् ॥ (५४।२)

स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाभवत् । (५५।१)

ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम् ॥ (५५।२)

ददर्श भृशदुर्दर्शं सर्वदेवैर् अपीश्वरम् । (५६।१)

अणीयसाम् अणीयांसं बृहद्भ्यश्च बृहत्तरम् ॥ (५६।२)

रुद्रम् ईशानम् ऋषभं चेकितानम् अजं परम् । (५७।१)

गच्छतस्तिष्ठतो वापि सर्वभूतहृदि स्थितम् ॥ (५७।२)

दुर्वारणं दुर्दृशं तिग्ममन्युं महात्मानं सर्वहरं प्रचेतसम् । (५८।१)

दिव्यं चापम् इषुधी चाददानं हिरण्यवर्माणम् अनन्तवीर्यम् ॥ (५८।२)

पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं परश्वधिं गदिनं स्वायतासिम् । (५९।१)

सुभ्रुं जटामण्डलचन्द्रमौलिं व्याघ्राजिनं परिघं दण्डपाणिम् ॥ (५९।२)

शुभाङ्गदं नागयज्ञोपवीतिं विश्वैर् गणैः शोभितं भूतसंघैः । (६०।१)

एकीभूतं तपसां संनिधानं वयोतिगैः सुष्टुतम् इष्टवाग्भिः ॥ (६०।२)

जलं दिवं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ तथा वाय्वग्नी प्रतिमानं जगच्च । (६१।१)

नालं द्रष्टुं यम् अजं भिन्नवृत्ता ब्रह्मद्विषघ्नम् अमृतस्य योनिम् ॥ (६१।२)

यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः क्षीणे पापे मनसा ये विशोकाः । (६२।१)

स तन्निष्ठस्तपसा धर्मम् ईड्यं तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श । (६२।२)

दृष्ट्वा चैनं वाङ्मनोबुद्धिदेहैः संहृष्टात्मा मुमुदे देवदेवम् ॥ (६२।३)

अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम् । (६३।१)

ततो नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसंभवम् ॥ (६३।२)

वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम् । (६४।१)

अजम् ईशानम् अव्यग्रं कारणात्मानम् अच्युतम् ॥ (६४।२)

अभिवाद्याथ रुद्राय सद्यो ऽन्धकनिपातिने । (६५।१)

पद्माक्षस्तं विरूपाक्षम् अभितुष्टाव भक्तिमान् ॥ (६५।२)

त्वत् सम्भूता भूतकृतो वरेण्य गोप्तारो ऽद्य भुवनं पूर्वदेवाः । (६६।१)

आविश्येमां धरणीं ये ऽभ्यरक्षन् पुरा पुराणां तव देव सृष्टिम् ॥ (६६।२)

सुरासुरान्नागरक्षःपिशाचान् नरान् सुपर्णान् अथ गन्धर्वयक्षान् । (६७।१)

पृथग्विधान् भूतसंघांश्च विश्वांस् त्वत्सम्भूतान् विद्म सर्वांस्तथैव । (६७।२)

ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं मैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम् ॥ (६७।३)

रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी । (६८।१)

कामो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च त्वत्सम्भूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम् ॥ (६८।२)

अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं ताभिश्चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः । (६९।१)

एवं विद्वान् प्रभवं चाप्ययं च हित्वा भूतानां तत्र सायुज्यम् एति ॥ (६९।२)

दिव्यावृतौ मानसौ द्वौ सुपर्णाव् अवाक्शाखः पिप्पलः सप्त गोपाः । (७०।१)

दशाप्यन्ये ये पुरं धारयन्ति त्वया सृष्टास्ते हि तेभ्यः परस्त्वम् । (७०।२)

भूतं भव्यं भविता चाप्यधृष्यं त्वत्सम्भूता भुवनानीह विश्वा ॥ (७०।३)

भक्तं च मां भजमानं भजस्व मा रीरिषो माम् अहिताहितेन । (७१।१)

आत्मानं त्वाम् आत्मनो ऽनन्यभावो विद्वान् एवं गच्छति ब्रह्म शुक्रम् ॥ (७१।२)

अस्तौषं त्वां तव संमानम् इच्छन् विचिन्वन् वै सवृषं देववर्य । (७२।१)

सुदुर्लभान् देहि वरान्ममेष्टान् अभिष्टुतः प्रतिकार्षीश्च मा माम् ॥ (७२।२)

तस्मै वरान् अचिन्त्यात्मा नीलकण्ठः पिनाकधृक् । (७३।१)

अर्हते देवमुख्याय प्रायच्छद् ऋषिसंस्तुतः ॥ (७३।२)

नीलकण्ठ उवाच । (७४।१)

मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु । (७४।२)

अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि ॥ (७४।३)

न च त्वा प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः । (७५।१)

न पिशाचा न गन्धर्वा न नरा न च राक्षसाः ॥ (७५।२)

न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाः । (७६।१)

न कश्चित् त्वां च देवो ऽपि समरेषु विजेष्यति ॥ (७६।२)

न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वायुना । (७७।१)

नार्द्रेण न च शुष्केण त्रसेन स्थावरेण वा ॥ (७७।२)

कश्चित् तव रुजं कर्ता मत्प्रसादात् कथंचन । (७८।१)

अपि चेत् समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः ॥ (७८।२)

व्यास उवाच । (७९।१)

एवम् एते वरा लब्धाः पुरस्ताद् विद्धि शौरिणा । (७९।२)

स एष देवश्चरति मायया मोहयञ् जगत् ॥ (७९।३)

तस्यैव तपसा जातं नरं नाम महामुनिम् । (८०।१)

तुल्यम् एतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा ॥ (८०।२)

तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचिताव् ऋषी । (८१।१)

लोकयात्राविधानार्थं संजायेते युगे युगे ॥ (८१।२)

तथैव कर्मणः कृत्स्नं महतस्तपसो ऽपि च । (८२।१)

तेजोमन्युश्च विद्वंस्त्वं जातो रौद्रो महामते ॥ (८२।२)

स भवान् देववत् प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत् । (८३।१)

अवाकर्षस्त्वम् आत्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सया ॥ (८३।२)

शुभम् और्वं नवं कृत्वा महापुरुषविग्रहम् । (८४।१)

ईजिवांस्त्वं जपैर् होमैर् उपहारैश्च मानद ॥ (८४।२)

स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेवो ऽप्यतूतुषत् । (८५।१)

पुष्कलांश्च वरान् प्रादात् तव विद्वन् हृदि स्थितान् ॥ (८५।२)

जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः । (८६।१)

ताभ्यां लिङ्गे ऽर्चितो देवस्त्वयार्चायां युगे युगे ॥ (८६।२)

सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे यो ऽर्चयति प्रभुम् । (८७।१)

आत्मयोगाश्च तस्मिन् वै शास्त्रयोगाश्च शाश्वताः ॥ (८७।२)

एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षयः । (८८।१)

प्रार्थयन्ति परं लोके स्थानम् एव च शाश्वतम् ॥ (८८।२)

स एष रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसंभवः । (८९।१)

कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैष सनातनः ॥ (८९।२)

सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गे ऽर्चयति यः प्रभुम् । (९०।१)

तस्मिन् अभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः ॥ (९०।२)

संजय उवाच । (९१।१)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः । (९१।२)

नमश्चकार रुद्राय बहु मेने च केशवम् ॥ (९१।३)

हृष्टलोमा च वश्यात्मा नमस्कृत्य महर्षये । (९२।१)

वरूथिनीम् अभिप्रेत्य अवहारम् अकारयत् ॥ (९२।२)

ततः प्रत्यवहारो ऽभूत् पाण्डवानां विशां पते । (९३।१)

कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते ॥ (९३।२)

युद्धं कृत्वा दिनान् पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम् । (९४।१)

ब्रह्मलोकं गतो राजन् ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ (९४।२)