MBh, 7, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो ऽर्जुनस्य भवनं प्रविश्याप्रतिमं विभुः । (१।२)
tato 'rjunasya bhavanaṃ praviśyāpratimaṃ vibhuḥ |
स्पृष्ट्वाम्भः पुण्डरीकाक्षः स्थण्डिले शुभलक्षणे । (१।३)
spṛṣṭvāmbhaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sthaṇḍile śubhalakṣaṇe |
संतस्तार शुभां शय्यां दर्भैर् वैडूर्यसंनिभैः ॥ (१।४)
saṃtastāra śubhāṃ śayyāṃ darbhair vaiḍūryasaṃnibhaiḥ ||
ततो माल्येन विधिवल् लाजैर् गन्धैः सुमङ्गलैः । (२।१)
tato mālyena vidhival lājair gandhaiḥ sumaṅgalaiḥ |
ततः स्पृष्टोदकं पार्थं विनीताः परिचारकाः । (३।१)
tataḥ spṛṣṭodakaṃ pārthaṃ vinītāḥ paricārakāḥ |
दर्शयां नैत्यकं चक्रुर् नैशं त्रैयम्बकं बलिम् ॥ (३।२)
darśayāṃ naityakaṃ cakrur naiśaṃ traiyambakaṃ balim ||
ततः प्रीतमनाः पार्थो गन्धैर् माल्यैश्च माधवम् । (४।१)
tataḥ prītamanāḥ pārtho gandhair mālyaiśca mādhavam |
अलंकृत्योपहारं तं नैशम् अस्मै न्यवेदयत् ॥ (४।२)
alaṃkṛtyopahāraṃ taṃ naiśam asmai nyavedayat ||
स्मयमानस्तु गोविन्दः फल्गुनं प्रत्यभाषत । (५।१)
smayamānastu govindaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata |
सुप्यतां पार्थ भद्रं ते कल्याणाय व्रजाम्यहम् ॥ (५।२)
supyatāṃ pārtha bhadraṃ te kalyāṇāya vrajāmyaham ||
स्थापयित्वा ततो द्वाःस्थान् गोप्तॄंश्चात्तायुधान्नरान् । (६।१)
sthāpayitvā tato dvāḥsthān goptṝṃścāttāyudhānnarān |
शिश्ये च शयने शुभ्रे बहुकृत्यं विचिन्तयन् ॥ (६।३)
śiśye ca śayane śubhre bahukṛtyaṃ vicintayan ||
न पाण्डवानां शिबिरे कश्चित् सुष्वाप तां निशाम् । (७।१)
na pāṇḍavānāṃ śibire kaścit suṣvāpa tāṃ niśām |
प्रतिज्ञां सफलां कुर्याद् इति ते समचिन्तयन् ॥ (९।२)
pratijñāṃ saphalāṃ kuryād iti te samacintayan ||
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्वं तस्मै निवेदितम् ॥ (११।२)
dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sarvaṃ tasmai niveditam ||
स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनर् एतु धनंजयः । (१२।१)
sa hatvā saindhavaṃ saṃkhye punar etu dhanaṃjayaḥ |
जित्वा रिपुगणांश्चैव पारयत्वर्जुनो व्रतम् ॥ (१२।२)
jitvā ripugaṇāṃścaiva pārayatvarjuno vratam ||
अहत्वा सिन्धुराजं हि धूमकेतुं प्रवेक्ष्यति । (१३।१)
ahatvā sindhurājaṃ hi dhūmaketuṃ pravekṣyati |
न ह्येतद् अनृतं कर्तुम् अर्हः पार्थो धनंजयः ॥ (१३।२)
na hyetad anṛtaṃ kartum arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ ||
धर्मपुत्रः कथं राजा भविष्यति मृते ऽर्जुने । (१४।१)
dharmaputraḥ kathaṃ rājā bhaviṣyati mṛte 'rjune |
तस्मिन् हि विजयः कृत्स्नः पाण्डवेन समाहितः ॥ (१४।२)
tasmin hi vijayaḥ kṛtsnaḥ pāṇḍavena samāhitaḥ ||
यदि नः सुकृतं किंचिद् यदि दत्तं हुतं यदि । (१५।१)
yadi naḥ sukṛtaṃ kiṃcid yadi dattaṃ hutaṃ yadi |
कृच्छ्रेण महता राजन् रजनी व्यत्यवर्तत ॥ (१६।२)
kṛcchreṇa mahatā rājan rajanī vyatyavartata ||
तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतिबुद्धो जनार्दनः । (१७।१)
tasyāṃ rajanyāṃ madhye tu pratibuddho janārdanaḥ |
स्मृत्वा प्रतिज्ञां पार्थस्य दारुकं प्रत्यभाषत ॥ (१७।२)
smṛtvā pratijñāṃ pārthasya dārukaṃ pratyabhāṣata ||
तत् तु दुर्योधनः श्रुत्वा मन्त्रिभिर् मन्त्रयिष्यति । (१९।१)
tat tu duryodhanaḥ śrutvā mantribhir mantrayiṣyati |
यथा जयद्रथं पार्थो न हन्याद् इति संयुगे ॥ (१९।२)
yathā jayadrathaṃ pārtho na hanyād iti saṃyuge ||
अक्षौहिण्यो हि ताः सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम् । (२०।१)
akṣauhiṇyo hi tāḥ sarvā rakṣiṣyanti jayadratham |
द्रोणश्च सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारगः ॥ (२०।२)
droṇaśca saha putreṇa sarvāstravidhipāragaḥ ||
सो ऽपि तं नोत्सहेताजौ हन्तुं द्रोणेन रक्षितम् ॥ (२१।२)
so 'pi taṃ notsahetājau hantuṃ droṇena rakṣitam ||
सो ऽहं श्वस्तत् करिष्यामि यथा कुन्तीसुतो ऽर्जुनः । (२२।१)
so 'haṃ śvastat kariṣyāmi yathā kuntīsuto 'rjunaḥ |
अप्राप्ते ऽस्तं दिनकरे हनिष्यति जयद्रथम् ॥ (२२।२)
aprāpte 'staṃ dinakare haniṣyati jayadratham ||
न हि दारा न मित्राणि ज्ञातयो न च बान्धवाः । (२३।१)
na hi dārā na mitrāṇi jñātayo na ca bāndhavāḥ |
कश्चिन्नान्यः प्रियतरः कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात् ॥ (२३।२)
kaścinnānyaḥ priyataraḥ kuntīputrānmamārjunāt ||
उदीक्षितुं न शक्तो ऽहं भविता न च तत् तथा ॥ (२४।२)
udīkṣituṃ na śakto 'haṃ bhavitā na ca tat tathā ||
अहं ध्वजिन्यः शत्रूणां सहयाः सरथद्विपाः । (२५।१)
ahaṃ dhvajinyaḥ śatrūṇāṃ sahayāḥ sarathadvipāḥ |
अर्जुनार्थे हनिष्यामि सकर्णाः ससुयोधनाः ॥ (२५।२)
arjunārthe haniṣyāmi sakarṇāḥ sasuyodhanāḥ ||
श्वो निरीक्षन्तु मे वीर्यं त्रयो लोका महाहवे । (२६।१)
śvo nirīkṣantu me vīryaṃ trayo lokā mahāhave |
साश्वद्विपरथान्याजौ विद्रविष्यन्ति दारुक ॥ (२७।२)
sāśvadviparathānyājau vidraviṣyanti dāruka ||
श्वस्तां चक्रप्रमथितां द्रक्ष्यसे नृपवाहिनीम् । (२८।१)
śvastāṃ cakrapramathitāṃ drakṣyase nṛpavāhinīm |
मया क्रुद्धेन समरे पाण्डवार्थे निपातिताम् ॥ (२८।२)
mayā kruddhena samare pāṇḍavārthe nipātitām ||
श्वः सदेवाः सगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । (२९।१)
śvaḥ sadevāḥ sagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ |
ज्ञास्यन्ति लोकाः सर्वे मां सुहृदं सव्यसाचिनः ॥ (२९।२)
jñāsyanti lokāḥ sarve māṃ suhṛdaṃ savyasācinaḥ ||
यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्तम् अनु स माम् अनु । (३०।१)
yastaṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yastam anu sa mām anu |
इति संकल्प्यतां बुद्ध्या शरीरार्धं ममार्जुनः ॥ (३०।२)
iti saṃkalpyatāṃ buddhyā śarīrārdhaṃ mamārjunaḥ ||
यथा त्वम् अप्रभातायाम् अस्यां निशि रथोत्तमम् । (३१।१)
yathā tvam aprabhātāyām asyāṃ niśi rathottamam |
कल्पयित्वा यथाशास्त्रम् आदाय व्रतसंयतः ॥ (३१।२)
kalpayitvā yathāśāstram ādāya vratasaṃyataḥ ||
गदां कौमोदकीं दिव्यां शक्तिं चक्रं धनुः शरान् । (३२।१)
gadāṃ kaumodakīṃ divyāṃ śaktiṃ cakraṃ dhanuḥ śarān |
स्थानं हि कल्पयित्वा च रथोपस्थे ध्वजस्य मे । (३३।१)
sthānaṃ hi kalpayitvā ca rathopasthe dhvajasya me |
छत्रं जाम्बूनदैर् जालैर् अर्कज्वलनसंनिभैः । (३४।१)
chatraṃ jāmbūnadair jālair arkajvalanasaṃnibhaiḥ |
विश्वकर्मकृतैर् दिव्यैर् अश्वान् अपि च भूषितान् ॥ (३४।२)
viśvakarmakṛtair divyair aśvān api ca bhūṣitān ||
बलाहकं मेघपुष्पं सैन्यं सुग्रीवम् एव च । (३५।१)
balāhakaṃ meghapuṣpaṃ sainyaṃ sugrīvam eva ca |
युक्त्वा वाजिवरान् यत्तः कवची तिष्ठ दारुक ॥ (३५।२)
yuktvā vājivarān yattaḥ kavacī tiṣṭha dāruka ||
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषम् आर्षभेणैव पूरितम् । (३६।१)
pāñcajanyasya nirghoṣam ārṣabheṇaiva pūritam |
श्रुत्वा तु भैरवं नादम् उपयाया जवेन माम् ॥ (३६।२)
śrutvā tu bhairavaṃ nādam upayāyā javena mām ||
भ्रातुः पितृष्वसेयस्य व्यपनेष्यामि दारुक ॥ (३७।२)
bhrātuḥ pitṛṣvaseyasya vyapaneṣyāmi dāruka ||
सर्वोपायैर् यतिष्यामि यथा बीभत्सुर् आहवे । (३८।१)
sarvopāyair yatiṣyāmi yathā bībhatsur āhave |
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम् ॥ (३८।२)
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ haniṣyati jayadratham ||
यस्य यस्य च बीभत्सुर् वधे यत्नं करिष्यति । (३९।१)
yasya yasya ca bībhatsur vadhe yatnaṃ kariṣyati |
आशंसे सारथे तत्र भवितास्य ध्रुवो जयः ॥ (३९।२)
āśaṃse sārathe tatra bhavitāsya dhruvo jayaḥ ||
यस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सारथ्यम् उपजग्मिवान् ॥ (४०।३)
yasya tvaṃ puruṣavyāghra sārathyam upajagmivān ||
सुप्रभाताम् इमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि ॥ (४१।२)
suprabhātām imāṃ rātriṃ jayāya vijayasya hi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.