महाभारतMahābhārata

MBh, 7, 56

1034 of 1995 · 86 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

संजय उवाच । (१।१)

saṃjaya uvāca

1.2१.२

ततो ऽर्जुनस्य भवनं प्रविश्याप्रतिमं विभुः । (१।२)

tato 'rjunasya bhavanaṃ praviśyāpratimaṃ vibhuḥ |

1.3१.३

स्पृष्ट्वाम्भः पुण्डरीकाक्षः स्थण्डिले शुभलक्षणे । (१।३)

spṛṣṭvāmbhaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sthaṇḍile śubhalakṣaṇe |

1.4१.४

संतस्तार शुभां शय्यां दर्भैर् वैडूर्यसंनिभैः ॥ (१।४)

saṃtastāra śubhāṃ śayyāṃ darbhair vaiḍūryasaṃnibhaiḥ ||

2.1२.१

ततो माल्येन विधिवल् लाजैर् गन्धैः सुमङ्गलैः । (२।१)

tato mālyena vidhival lājair gandhaiḥ sumaṅgalaiḥ |

2.2२.२

अलंचकार तां शय्यां परिवार्यायुधोत्तमैः ॥ (२।२)

alaṃcakāra tāṃ śayyāṃ parivāryāyudhottamaiḥ ||

3.1३.१

ततः स्पृष्टोदकं पार्थं विनीताः परिचारकाः । (३।१)

tataḥ spṛṣṭodakaṃ pārthaṃ vinītāḥ paricārakāḥ |

3.2३.२

दर्शयां नैत्यकं चक्रुर् नैशं त्रैयम्बकं बलिम् ॥ (३।२)

darśayāṃ naityakaṃ cakrur naiśaṃ traiyambakaṃ balim ||

4.1४.१

ततः प्रीतमनाः पार्थो गन्धैर् माल्यैश्च माधवम् । (४।१)

tataḥ prītamanāḥ pārtho gandhair mālyaiśca mādhavam |

4.2४.२

अलंकृत्योपहारं तं नैशम् अस्मै न्यवेदयत् ॥ (४।२)

alaṃkṛtyopahāraṃ taṃ naiśam asmai nyavedayat ||

5.1५.१

स्मयमानस्तु गोविन्दः फल्गुनं प्रत्यभाषत । (५।१)

smayamānastu govindaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata |

5.2५.२

सुप्यतां पार्थ भद्रं ते कल्याणाय व्रजाम्यहम् ॥ (५।२)

supyatāṃ pārtha bhadraṃ te kalyāṇāya vrajāmyaham ||

6.1६.१

स्थापयित्वा ततो द्वाःस्थान् गोप्तॄंश्चात्तायुधान्नरान् । (६।१)

sthāpayitvā tato dvāḥsthān goptṝṃścāttāyudhānnarān |

6.2६.२

दारुकानुगतः श्रीमान् विवेश शिबिरं स्वकम् । (६।२)

dārukānugataḥ śrīmān viveśa śibiraṃ svakam |

6.3६.३

शिश्ये च शयने शुभ्रे बहुकृत्यं विचिन्तयन् ॥ (६।३)

śiśye ca śayane śubhre bahukṛtyaṃ vicintayan ||

7.1७.१

न पाण्डवानां शिबिरे कश्चित् सुष्वाप तां निशाम् । (७।१)

na pāṇḍavānāṃ śibire kaścit suṣvāpa tāṃ niśām |

7.2७.२

प्रजागरः सर्वजनम् आविवेश विशां पते ॥ (७।२)

prajāgaraḥ sarvajanam āviveśa viśāṃ pate ||

8.1८.१

पुत्रशोकाभिभूतेन प्रतिज्ञातो महात्मना । (८।१)

putraśokābhibhūtena pratijñāto mahātmanā |

8.2८.२

सहसा सिन्धुराजस्य वधो गाण्डीवधन्वना ॥ (८।२)

sahasā sindhurājasya vadho gāṇḍīvadhanvanā ||

9.1९.१

तत् कथं नु महाबाहुर् वासविः परवीरहा । (९।१)

tat kathaṃ nu mahābāhur vāsaviḥ paravīrahā |

9.2९.२

प्रतिज्ञां सफलां कुर्याद् इति ते समचिन्तयन् ॥ (९।२)

pratijñāṃ saphalāṃ kuryād iti te samacintayan ||

10.1१०.१

कष्टं हीदं व्यवसितं पाण्डवेन महात्मना । (१०।१)

kaṣṭaṃ hīdaṃ vyavasitaṃ pāṇḍavena mahātmanā |

10.2१०.२

पुत्रशोकाभितप्तेन प्रतिज्ञा महती कृता ॥ (१०।२)

putraśokābhitaptena pratijñā mahatī kṛtā ||

11.1११.१

भ्रातरश्चापि विक्रान्ता बहुलानि बलानि च । (११।१)

bhrātaraścāpi vikrāntā bahulāni balāni ca |

11.2११.२

धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्वं तस्मै निवेदितम् ॥ (११।२)

dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sarvaṃ tasmai niveditam ||

12.1१२.१

स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनर् एतु धनंजयः । (१२।१)

sa hatvā saindhavaṃ saṃkhye punar etu dhanaṃjayaḥ |

12.2१२.२

जित्वा रिपुगणांश्चैव पारयत्वर्जुनो व्रतम् ॥ (१२।२)

jitvā ripugaṇāṃścaiva pārayatvarjuno vratam ||

13.1१३.१

अहत्वा सिन्धुराजं हि धूमकेतुं प्रवेक्ष्यति । (१३।१)

ahatvā sindhurājaṃ hi dhūmaketuṃ pravekṣyati |

13.2१३.२

न ह्येतद् अनृतं कर्तुम् अर्हः पार्थो धनंजयः ॥ (१३।२)

na hyetad anṛtaṃ kartum arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ ||

14.1१४.१

धर्मपुत्रः कथं राजा भविष्यति मृते ऽर्जुने । (१४।१)

dharmaputraḥ kathaṃ rājā bhaviṣyati mṛte 'rjune |

14.2१४.२

तस्मिन् हि विजयः कृत्स्नः पाण्डवेन समाहितः ॥ (१४।२)

tasmin hi vijayaḥ kṛtsnaḥ pāṇḍavena samāhitaḥ ||

15.1१५.१

यदि नः सुकृतं किंचिद् यदि दत्तं हुतं यदि । (१५।१)

yadi naḥ sukṛtaṃ kiṃcid yadi dattaṃ hutaṃ yadi |

15.2१५.२

फलेन तस्य सर्वस्य सव्यसाची जयत्वरीन् ॥ (१५।२)

phalena tasya sarvasya savyasācī jayatvarīn ||

16.1१६.१

एवं कथयतां तेषां जयम् आशंसतां प्रभो । (१६।१)

evaṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayam āśaṃsatāṃ prabho |

16.2१६.२

कृच्छ्रेण महता राजन् रजनी व्यत्यवर्तत ॥ (१६।२)

kṛcchreṇa mahatā rājan rajanī vyatyavartata ||

17.1१७.१

तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतिबुद्धो जनार्दनः । (१७।१)

tasyāṃ rajanyāṃ madhye tu pratibuddho janārdanaḥ |

17.2१७.२

स्मृत्वा प्रतिज्ञां पार्थस्य दारुकं प्रत्यभाषत ॥ (१७।२)

smṛtvā pratijñāṃ pārthasya dārukaṃ pratyabhāṣata ||

18.1१८.१

अर्जुनेन प्रतिज्ञातम् आर्तेन हतबन्धुना । (१८।१)

arjunena pratijñātam ārtena hatabandhunā |

18.2१८.२

जयद्रथं हनिष्यामि श्वोभूत इति दारुक ॥ (१८।२)

jayadrathaṃ haniṣyāmi śvobhūta iti dāruka ||

19.1१९.१

तत् तु दुर्योधनः श्रुत्वा मन्त्रिभिर् मन्त्रयिष्यति । (१९।१)

tat tu duryodhanaḥ śrutvā mantribhir mantrayiṣyati |

19.2१९.२

यथा जयद्रथं पार्थो न हन्याद् इति संयुगे ॥ (१९।२)

yathā jayadrathaṃ pārtho na hanyād iti saṃyuge ||

20.1२०.१

अक्षौहिण्यो हि ताः सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम् । (२०।१)

akṣauhiṇyo hi tāḥ sarvā rakṣiṣyanti jayadratham |

20.2२०.२

द्रोणश्च सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारगः ॥ (२०।२)

droṇaśca saha putreṇa sarvāstravidhipāragaḥ ||

21.1२१.१

एको वीरः सहस्राक्षो दैत्यदानवमर्दिता । (२१।१)

eko vīraḥ sahasrākṣo daityadānavamarditā |

21.2२१.२

सो ऽपि तं नोत्सहेताजौ हन्तुं द्रोणेन रक्षितम् ॥ (२१।२)

so 'pi taṃ notsahetājau hantuṃ droṇena rakṣitam ||

22.1२२.१

सो ऽहं श्वस्तत् करिष्यामि यथा कुन्तीसुतो ऽर्जुनः । (२२।१)

so 'haṃ śvastat kariṣyāmi yathā kuntīsuto 'rjunaḥ |

22.2२२.२

अप्राप्ते ऽस्तं दिनकरे हनिष्यति जयद्रथम् ॥ (२२।२)

aprāpte 'staṃ dinakare haniṣyati jayadratham ||

23.1२३.१

न हि दारा न मित्राणि ज्ञातयो न च बान्धवाः । (२३।१)

na hi dārā na mitrāṇi jñātayo na ca bāndhavāḥ |

23.2२३.२

कश्चिन्नान्यः प्रियतरः कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात् ॥ (२३।२)

kaścinnānyaḥ priyataraḥ kuntīputrānmamārjunāt ||

24.1२४.१

अनर्जुनम् इमं लोकं मुहूर्तम् अपि दारुक । (२४।१)

anarjunam imaṃ lokaṃ muhūrtam api dāruka |

24.2२४.२

उदीक्षितुं न शक्तो ऽहं भविता न च तत् तथा ॥ (२४।२)

udīkṣituṃ na śakto 'haṃ bhavitā na ca tat tathā ||

25.1२५.१

अहं ध्वजिन्यः शत्रूणां सहयाः सरथद्विपाः । (२५।१)

ahaṃ dhvajinyaḥ śatrūṇāṃ sahayāḥ sarathadvipāḥ |

25.2२५.२

अर्जुनार्थे हनिष्यामि सकर्णाः ससुयोधनाः ॥ (२५।२)

arjunārthe haniṣyāmi sakarṇāḥ sasuyodhanāḥ ||

26.1२६.१

श्वो निरीक्षन्तु मे वीर्यं त्रयो लोका महाहवे । (२६।१)

śvo nirīkṣantu me vīryaṃ trayo lokā mahāhave |

26.2२६.२

धनंजयार्थं समरे पराक्रान्तस्य दारुक ॥ (२६।२)

dhanaṃjayārthaṃ samare parākrāntasya dāruka ||

27.1२७.१

श्वो नरेन्द्रसहस्राणि राजपुत्रशतानि च । (२७।१)

śvo narendrasahasrāṇi rājaputraśatāni ca |

27.2२७.२

साश्वद्विपरथान्याजौ विद्रविष्यन्ति दारुक ॥ (२७।२)

sāśvadviparathānyājau vidraviṣyanti dāruka ||

28.1२८.१

श्वस्तां चक्रप्रमथितां द्रक्ष्यसे नृपवाहिनीम् । (२८।१)

śvastāṃ cakrapramathitāṃ drakṣyase nṛpavāhinīm |

28.2२८.२

मया क्रुद्धेन समरे पाण्डवार्थे निपातिताम् ॥ (२८।२)

mayā kruddhena samare pāṇḍavārthe nipātitām ||

29.1२९.१

श्वः सदेवाः सगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । (२९।१)

śvaḥ sadevāḥ sagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ |

29.2२९.२

ज्ञास्यन्ति लोकाः सर्वे मां सुहृदं सव्यसाचिनः ॥ (२९।२)

jñāsyanti lokāḥ sarve māṃ suhṛdaṃ savyasācinaḥ ||

30.1३०.१

यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्तम् अनु स माम् अनु । (३०।१)

yastaṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yastam anu sa mām anu |

30.2३०.२

इति संकल्प्यतां बुद्ध्या शरीरार्धं ममार्जुनः ॥ (३०।२)

iti saṃkalpyatāṃ buddhyā śarīrārdhaṃ mamārjunaḥ ||

31.1३१.१

यथा त्वम् अप्रभातायाम् अस्यां निशि रथोत्तमम् । (३१।१)

yathā tvam aprabhātāyām asyāṃ niśi rathottamam |

31.2३१.२

कल्पयित्वा यथाशास्त्रम् आदाय व्रतसंयतः ॥ (३१।२)

kalpayitvā yathāśāstram ādāya vratasaṃyataḥ ||

32.1३२.१

गदां कौमोदकीं दिव्यां शक्तिं चक्रं धनुः शरान् । (३२।१)

gadāṃ kaumodakīṃ divyāṃ śaktiṃ cakraṃ dhanuḥ śarān |

32.2३२.२

आरोप्य वै रथे सूत सर्वोपकरणानि च ॥ (३२।२)

āropya vai rathe sūta sarvopakaraṇāni ca ||

33.1३३.१

स्थानं हि कल्पयित्वा च रथोपस्थे ध्वजस्य मे । (३३।१)

sthānaṃ hi kalpayitvā ca rathopasthe dhvajasya me |

33.2३३.२

वैनतेयस्य वीरस्य समरे रथशोभिनः ॥ (३३।२)

vainateyasya vīrasya samare rathaśobhinaḥ ||

34.1३४.१

छत्रं जाम्बूनदैर् जालैर् अर्कज्वलनसंनिभैः । (३४।१)

chatraṃ jāmbūnadair jālair arkajvalanasaṃnibhaiḥ |

34.2३४.२

विश्वकर्मकृतैर् दिव्यैर् अश्वान् अपि च भूषितान् ॥ (३४।२)

viśvakarmakṛtair divyair aśvān api ca bhūṣitān ||

35.1३५.१

बलाहकं मेघपुष्पं सैन्यं सुग्रीवम् एव च । (३५।१)

balāhakaṃ meghapuṣpaṃ sainyaṃ sugrīvam eva ca |

35.2३५.२

युक्त्वा वाजिवरान् यत्तः कवची तिष्ठ दारुक ॥ (३५।२)

yuktvā vājivarān yattaḥ kavacī tiṣṭha dāruka ||

36.1३६.१

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषम् आर्षभेणैव पूरितम् । (३६।१)

pāñcajanyasya nirghoṣam ārṣabheṇaiva pūritam |

36.2३६.२

श्रुत्वा तु भैरवं नादम् उपयाया जवेन माम् ॥ (३६।२)

śrutvā tu bhairavaṃ nādam upayāyā javena mām ||

37.1३७.१

एकाह्नाहम् अमर्षं च सर्वदुःखानि चैव ह । (३७।१)

ekāhnāham amarṣaṃ ca sarvaduḥkhāni caiva ha |

37.2३७.२

भ्रातुः पितृष्वसेयस्य व्यपनेष्यामि दारुक ॥ (३७।२)

bhrātuḥ pitṛṣvaseyasya vyapaneṣyāmi dāruka ||

38.1३८.१

सर्वोपायैर् यतिष्यामि यथा बीभत्सुर् आहवे । (३८।१)

sarvopāyair yatiṣyāmi yathā bībhatsur āhave |

38.2३८.२

पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम् ॥ (३८।२)

paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ haniṣyati jayadratham ||

39.1३९.१

यस्य यस्य च बीभत्सुर् वधे यत्नं करिष्यति । (३९।१)

yasya yasya ca bībhatsur vadhe yatnaṃ kariṣyati |

39.2३९.२

आशंसे सारथे तत्र भवितास्य ध्रुवो जयः ॥ (३९।२)

āśaṃse sārathe tatra bhavitāsya dhruvo jayaḥ ||

40.1४०.१

दारुक उवाच । (४०।१)

dāruka uvāca

40.2४०.२

जय एव ध्रुवस्तस्य कुत एव पराजयः । (४०।२)

jaya eva dhruvastasya kuta eva parājayaḥ |

40.3४०.३

यस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सारथ्यम् उपजग्मिवान् ॥ (४०।३)

yasya tvaṃ puruṣavyāghra sārathyam upajagmivān ||

41.1४१.१

एवं चैतत् करिष्यामि यथा माम् अनुशाससि । (४१।१)

evaṃ caitat kariṣyāmi yathā mām anuśāsasi |

41.2४१.२

सुप्रभाताम् इमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि ॥ (४१।२)

suprabhātām imāṃ rātriṃ jayāya vijayasya hi ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 7, 56

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit