वासुदेव उवाच । (१।१)

अविनाशं संजय पाण्डवानाम् इच्छाम्यहं भूतिम् एषां प्रियं च । (१।२)

तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत सदाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम् ॥ (१।३)

कामो हि मे संजय नित्यम् एव नान्यद् ब्रूयां तान् प्रति शाम्यतेति । (२।१)

राज्ञश्च हि प्रियम् एतच्छृणोमि मन्ये चैतत् पाण्डवानां समर्थम् ॥ (२।२)

सुदुष्करश्चात्र शमो हि नूनं प्रदर्शितः संजय पाण्डवेन । (३।१)

यस्मिन् गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः कस्माद् एषां कलहो नात्र मूर्छेत् ॥ (३।२)

तत्त्वं धर्मं विचरन् संजयेह मत्तश्च जानासि युधिष्ठिराच्च । (४।१)

अथो कस्मात् संजय पाण्डवस्य उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म । (४।२)

यथाख्यातम् आवसतः कुटुम्बं पुराकल्पात् साधु विलोपम् आत्थ ॥ (४।३)

अस्मिन् विधौ वर्तमाने यथावद् उच्चावचा मतयो ब्राह्मणानाम् । (५।१)

कर्मणाहुः सिद्धिम् एके परत्र हित्वा कर्म विद्यया सिद्धिम् एके । (५।२)

नाभुञ्जानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्येद् विद्वान् अपीह विदितं ब्राह्मणानाम् ॥ (५।३)

या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म तासां फलं विद्यते नेतरासाम् । (६।१)

तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म पीत्वोदकं शाम्यति तृष्णयार्तः ॥ (६।२)

सो ऽयं विधिर् विहितः कर्मणैव तद् वर्तते संजय तत्र कर्म । (७।१)

तत्र यो ऽन्यत् कर्मणः साधु मन्येन्मोघं तस्य लपितं दुर्बलस्य ॥ (७।२)

कर्मणामी भान्ति देवाः परत्र कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा । (८।१)

अहोरात्रे विदधत् कर्मणैव अतन्द्रितो नित्यम् उदेति सूर्यः ॥ (८।२)

मासार्धमासान् अथ नक्षत्रयोगान् अतन्द्रितश्चन्द्रमा अभ्युपैति । (९।१)

अतन्द्रितो दहते जातवेदाः समिध्यमानः कर्म कुर्वन् प्रजाभ्यः ॥ (९।२)

अतन्द्रिता भारम् इमं महान्तं बिभर्ति देवी पृथिवी बलेन । (१०।१)

अतन्द्रिताः शीघ्रम् अपो वहन्ति संतर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः ॥ (१०।२)

अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः संनादयन्न् अन्तरिक्षं दिवं च । (११।१)

अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार श्रेष्ठत्वम् इच्छन् बलभिद् देवतानाम् ॥ (११।२)

हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि तेन शक्रः कर्मणा श्रैष्ठ्यम् आप । (१२।१)

सत्यं धर्मं पालयन्न् अप्रमत्तो दमं तितिक्षां समतां प्रियं च । (१२।२)

एतानि सर्वाण्युपसेवमानो देवराज्यं मघवान् प्राप मुख्यम् ॥ (१२।३)

बृहस्पतिर् ब्रह्मचर्यं चचार समाहितः संशितात्मा यथावत् । (१३।१)

हित्वा सुखं प्रतिरुध्येन्द्रियाणि तेन देवानाम् अगमद् गौरवं सः ॥ (१३।२)

नक्षत्राणि कर्मणामुत्र भान्ति रुद्रादित्या वसवो ऽथापि विश्वे । (१४।१)

यमो राजा वैश्रवणः कुबेरो गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च शुभ्राः । (१४।२)

ब्रह्मचर्यं वेदविद्याः क्रियाश्च निषेवमाणा मुनयो ऽमुत्र भान्ति ॥ (१४।३)

जानन्न् इमं सर्वलोकस्य धर्मं ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां च । (१५।१)

स कस्मात् त्वं जानतां ज्ञानवान् सन् व्यायच्छसे संजय कौरवार्थे ॥ (१५।२)

आम्नायेषु नित्यसंयोगम् अस्य तथाश्वमेधे राजसूये च विद्धि । (१६।१)

संयुज्यते धनुषा वर्मणा च हस्तत्राणै रथशस्त्रैश्च भूयः ॥ (१६।२)

ते चेद् इमे कौरवाणाम् उपायम् अधिगच्छेयुर् अवधेनैव पार्थाः । (१७।१)

धर्मत्राणं पुण्यम् एषां कृतं स्याद् आर्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य ॥ (१७।२)

ते चेत् पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना आपद्येरन् दिष्टवशेन मृत्युम् । (१८।१)

यथाशक्त्या पूरयन्तः स्वकर्म तद् अप्येषां निधनं स्यात् प्रशस्तम् ॥ (१८।२)

उताहो त्वं मन्यसे सर्वम् एव राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम् । (१९।१)

अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं तथैव ते वाचम् इमां शृणोमि ॥ (१९।२)

चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं विभागम् अवेक्ष्य त्वं संजय स्वं च कर्म । (२०।१)

निशम्याथो पाण्डवानां स्वकर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते ॥ (२०।२)

अधीयीत ब्राह्मणो ऽथो यजेत दद्याद् इयात् तीर्थमुख्यानि चैव । (२१।१)

अध्यापयेद् याजयेच्चापि याज्यान् प्रतिग्रहान् वा विदितान् प्रतीच्छेत् ॥ (२१।२)

तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तो ऽथ दत्त्वा । (२२।१)

यज्ञैर् इष्ट्वा सर्ववेदान् अधीत्य दारान् कृत्वा पुण्यकृद् आवसेद् गृहान् ॥ (२२।२)

वैश्यो ऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यैर् वित्तं चिन्वन् पालयन्न् अप्रमत्तः । (२३।१)

प्रियं कुर्वन् ब्राह्मणक्षत्रियाणां धर्मशीलः पुण्यकृद् आवसेद् गृहान् ॥ (२३।२)

परिचर्या वन्दनं ब्राह्मणानां नाधीयीत प्रतिषिद्धो ऽस्य यज्ञः । (२४।१)

नित्योत्थितो भूतये ऽतन्द्रितः स्याद् एष स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः ॥ (२४।२)

एतान् राजा पालयन्न् अप्रमत्तो नियोजयन् सर्ववर्णान् स्वधर्मे । (२५।१)

अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु नाधार्मिकान् अनुरुध्येत कामान् ॥ (२५।२)

श्रेयांस्तस्माद् यदि विद्येत कश्चिद् अभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः । (२६।१)

स तं दुष्टम् अनुशिष्यात् प्रजानन् न चेद् गृध्येद् इति तस्मिन्न साधु ॥ (२६।२)

यदा गृध्येत् परभूमिं नृशंसो विधिप्रकोपाद् बलम् आददानः । (२७।१)

ततो राज्ञां भविता युद्धम् एतत् तत्र जातं वर्म शस्त्रं धनुश्च । (२७।२)

इन्द्रेणेदं दस्युवधाय कर्म उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च ॥ (२७।३)

स्तेनो हरेद् यत्र धनं ह्यदृष्टः प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः । (२८।१)

उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ किं वै पृथक् त्वं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे । (२८।२)

यो ऽयं लोभान्मन्यते धर्मम् एतं यम् इच्छते मन्युवशानुगामी ॥ (२८।३)

भागः पुनः पाण्डवानां निविष्टस् तं नो ऽकस्माद् आददीरन् परे वै । (२९।१)

अस्मिन् पदे युध्यतां नो वधो ऽपि श्लाघ्यः पित्र्यः परराज्याद् विशिष्टः । (२९।२)

एतान् धर्मान् कौरवाणां पुराणान् आचक्षीथाः संजय राज्यमध्ये ॥ (२९।३)

ये ते मन्दा मृत्युवशाभिपन्नाः समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः । (३०।१)

इदं पुनः कर्म पापीय एव सभामध्ये पश्य वृत्तं कुरूणाम् ॥ (३०।२)

प्रियां भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम् । (३१।१)

यद् उपेक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः कामानुगेनोपरुद्धां रुदन्तीम् ॥ (३१।२)

तं चेत् तदा ते सकुमारवृद्धा अवारयिष्यन् कुरवः समेताः । (३२।१)

मम प्रियं धृतराष्ट्रो ऽकरिष्यत् पुत्राणां च कृतम् अस्याभविष्यत् ॥ (३२।२)

दुःशासनः प्रातिलोम्यान्निनाय सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम् । (३३।१)

सा तत्र नीता करुणान्यवोचन् नान्यं क्षत्तुर् नाथम् अदृष्ट कंचित् ॥ (३३।२)

कार्पण्याद् एव सहितास्तत्र राज्ञो नाशक्नुवन् प्रतिवक्तुं सभायाम् । (३४।१)

एकः क्षत्ता धर्म्यम् अर्थं ब्रुवाणो धर्मं बुद्ध्वा प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम् ॥ (३४।२)

अनुक्त्वा त्वं धर्मम् एवं सभायाम् अथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम् । (३५।१)

कृष्णा त्वेतत् कर्म चकार शुद्धं सुदुष्करं तद्धि सभां समेत्य । (३५।२)

येन कृच्छ्रात् पाण्डवान् उज्जहार तथात्मानं नौर् इव सागरौघात् ॥ (३५।३)

यत्राब्रवीत् सूतपुत्रः सभायां कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे । (३६।१)

न ते गतिर् विद्यते याज्ञसेनि प्रपद्येदानीं धार्तराष्ट्रस्य वेश्म । (३६।२)

पराजितास्ते पतयो न सन्ति पतिं चान्यं भामिनि त्वं वृणीष्व ॥ (३६।३)

यो बीभत्सोर् हृदये प्रौढ आसीद् अस्थिप्रच्छिन्मर्मघाती सुघोरः । (३७।१)

कर्णाच्छरो वाङ्मयस्तिग्मतेजाः प्रतिष्ठितो हृदये फल्गुनस्य ॥ (३७।२)

कृष्णाजिनानि परिधित्समानान् दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत् । (३८।१)

एते सर्वे षण्ढतिला विनष्टाः क्षयं गता नरकं दीर्घकालम् ॥ (३८।२)

गान्धारराजः शकुनिर् निकृत्या यद् अब्रवीद् द्यूतकाले स पार्थान् । (३९।१)

पराजितो नकुलः किं तवास्ति कृष्णया त्वं दीव्य वै याज्ञसेन्या ॥ (३९।२)

जानासि त्वं संजय सर्वम् एतद् द्यूते ऽवाच्यं वाक्यम् एवं यथोक्तम् । (४०।१)

स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं समाधातुं कार्यम् एतद् विपन्नम् ॥ (४०।२)

अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं शमं कुरूणाम् अथ चेच्चरेयम् । (४१।१)

पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ॥ (४१।२)

अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां धर्मारामाम् अर्थवतीम् अहिंस्राम् । (४२।१)

अवेक्षेरन् धार्तराष्ट्राः समक्षं मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ॥ (४२।२)

अतो ऽन्यथा रथिना फल्गुनेन भीमेन चैवाहवदंशितेन । (४३।१)

परासिक्तान् धार्तराष्ट्रांस्तु विद्धि प्रदह्यमानान् कर्मणा स्वेन मन्दान् ॥ (४३।२)

पराजितान् पाण्डवेयांस्तु वाचो रौद्ररूपा भाषते धार्तराष्ट्रः । (४४।१)

गदाहस्तो भीमसेनो ऽप्रमत्तो दुर्योधनं स्मारयित्वा हि काले ॥ (४४।२)

सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः । (४५।१)

दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे मूलं राजा धृतराष्ट्रो ऽमनीषी ॥ (४५।२)

युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धो ऽर्जुनो भीमसेनो ऽस्य शाखाः । (४६।१)

माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ (४६।२)

वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो व्याघ्रा वने संजय पाण्डवेयाः । (४७।१)

मा वनं छिन्द्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात् ॥ (४७।२)

निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम् । (४८।१)

तस्माद् व्याघ्रो वनं रक्षेद् वनं व्याघ्रं च पालयेत् ॥ (४८।२)

लताधर्मा धार्तराष्ट्राः शालाः संजय पाण्डवाः । (४९।१)

न लता वर्धते जातु अनाश्रित्य महाद्रुमम् ॥ (४९।२)

स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुम् अरिंदमाः । (५०।१)

यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत् करोतु नराधिपः ॥ (५०।२)

स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः । (५१।१)

योधाः समृद्धास्तद् विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम् ॥ (५१।२)