भीष्म उवाच । (१।१)

पुनर् एव तु तं शक्रः प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् । (१।२)

निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत ॥ (१।३)

यत् तद् यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः । (२।१)

लोकान् प्रतापयन् सर्वान् यास्यस्मान् अवितर्कयन् ॥ (२।२)

दृष्ट्वा सुकृपणां चेमाम् अवस्थाम् आत्मनो बले । (३।१)

ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि ॥ (३।२)

प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान् । (४।१)

विनिपातम् इमं चाद्य शोचस्याहो न शोचसि ॥ (४।२)

बलिर् उवाच । (५।१)

अनित्यम् उपलक्ष्येदं कालपर्यायम् आत्मनः । (५।२)

तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदम् अन्तवत् ॥ (५।३)

अन्तवन्त इमे देहा भूतानाम् अमराधिप । (६।१)

तेन शक्र न शोचामि नापराधाद् इदं मम ॥ (६।२)

जीवितं च शरीरं च प्रेत्य वै सह जायते । (७।१)

उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः ॥ (७।२)

तद् ईदृशम् इदं भावम् अवशः प्राप्य केवलम् । (८।१)

यद्येवम् अभिजानामि का व्यथा मे विजानतः ॥ (८।२)

भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसाम् इव सागरः । (९।१)

नैतत् सम्यग् विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रभृत् ॥ (९।२)

ये त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः । (१०।१)

ते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर् येषां प्रणश्यति ॥ (१०।२)

बुद्धिलाभे हि पुरुषः सर्वं नुदति किल्बिषम् । (११।१)

विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः सम्प्रसीदति ॥ (११।२)

ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः । (१२।१)

कृपणाः परितप्यन्ते ते ऽनर्थैः परिचोदिताः ॥ (१२।२)

अर्थसिद्धिम् अनर्थं च जीवितं मरणं तथा । (१३।१)

सुखदुःखफलं चैव न द्वेष्मि न च कामये ॥ (१३।२)

हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कंचन । (१४।१)

उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः ॥ (१४।२)

हत्वा जित्वा च मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते । (१५।१)

अकर्ता ह्येव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥ (१५।२)

को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ । (१६।१)

कृतं हि तत् कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः ॥ (१६।२)

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम् । (१७।१)

एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना ॥ (१७।२)

महाविद्यो ऽल्पविद्यश्च बलवान् दुर्बलश्च यः । (१८।१)

दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः ॥ (१८।२)

सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा । (१९।१)

तस्मिन् कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः ॥ (१९।२)

दग्धम् एवानुदहति हतम् एवानुहन्ति च । (२०।१)

नश्यते नष्टम् एवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः ॥ (२०।२)

नास्य द्वीपः कुतः पारं नावारः सम्प्रदृश्यते । (२१।१)

नान्तम् अस्य प्रपश्यामि विधेर् दिव्यस्य चिन्तयन् ॥ (२१।२)

यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत् । (२२।१)

स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते ॥ (२२।२)

तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे । (२३।१)

बिभ्रतं गार्दभं रूपम् आदिश्य परिगर्हसे ॥ (२३।२)

इच्छन्न् अहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधात्मनः । (२४।१)

विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वम् एव मे ॥ (२४।२)

कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति । (२५।१)

कालेन विधृतं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥ (२५।२)

पुरा सर्वं प्रव्यथते मयि क्रुद्धे पुरंदर । (२६।१)

अवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम् ॥ (२६।२)

त्वम् अप्येवम् अपेक्षस्व मात्मना विस्मयं गमः । (२७।१)

प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन ॥ (२७।२)

कौमारम् एव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा । (२८।१)

समवेक्षस्व मघवन् बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम् ॥ (२८।२)

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः । (२९।१)

आसन् सर्वे मम वशे तत् सर्वं वेत्थ वासव ॥ (२९।२)

नमस्तस्यै दिशे ऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः । (३०।१)

इति माम् अभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः ॥ (३०।२)

नाहं तद् अनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते । (३१।१)

एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे ॥ (३१।२)

दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान् । (३२।१)

दुःखं जीवन् सहामात्यो भवितव्यं हि तत् तथा ॥ (३२।२)

दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते । (३३।१)

सुखं जीवन् सहामात्यो भवितव्यं हि तत् तथा ॥ (३३।२)

कल्याणी रूपसम्पन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते । (३४।१)

अलक्षणा विरूपा च सुभगा शक्र दृश्यते ॥ (३४।२)

नैतद् अस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम् । (३५।१)

यत् त्वम् एवंगतो वज्रिन् यद् वाप्येवंगता वयम् ॥ (३५।२)

न कर्म तव नान्येषां कुतो मम शतक्रतो । (३६।१)

ऋद्धिर् वाप्यथ वा नर्द्धिः पर्यायकृतम् एव तत् ॥ (३६।२)

पश्यामि त्वा विराजन्तं देवराजम् अवस्थितम् । (३७।१)

श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जन्तं च ममोपरि ॥ (३७।२)

एतच्चैवं न चेत् कालो माम् आक्रम्य स्थितो भवेत् । (३८।१)

पातयेयम् अहं त्वाद्य सवज्रम् अपि मुष्टिना ॥ (३८।२)

न तु विक्रमकालो ऽयं क्षमाकालो ऽयम् आगतः । (३९।१)

कालः स्थापयते सर्वं कालः पचति वै तथा ॥ (३९।२)

मां चेद् अभ्यागतः कालो दानवेश्वरम् ऊर्जितम् । (४०।१)

गर्जन्तं प्रतपन्तं च कम् अन्यं नागमिष्यति ॥ (४०।२)

द्वादशानां हि भवताम् आदित्यानां महात्मनाम् । (४१।१)

तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज हृतानि मे ॥ (४१।२)

अहम् एवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासव । (४२।१)

तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहम् एव च ॥ (४२।२)

संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहम् अथाददे । (४३।१)

संयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुर् ईश्वरः ॥ (४३।२)

तद् अद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वम् अमराधिप । (४४।१)

कालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे ॥ (४४।२)

नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपते । (४५।१)

पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया ॥ (४५।२)

मासार्धमासवेश्मानम् अहोरात्राभिसंवृतम् । (४६।१)

ऋतुद्वारं वर्षमुखम् आहुर् वेदविदो जनाः ॥ (४६।२)

आहुः सर्वम् इदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषया । (४७।१)

अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा ॥ (४७।२)

गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत् तोयार्णवं यथा । (४८।१)

अनादिनिधनं चाहुर् अक्षरं परम् एव च ॥ (४८।२)

सत्त्वेषु लिङ्गम् आवेश्य नलिङ्गम् अपि तत् स्वयम् । (४९।१)

मन्यन्ते ध्रुवम् एवैनं ये नरास्तत्त्वदर्शिनः ॥ (४९।२)

भूतानां तु विपर्यासं मन्यते गतवान् इति । (५०।१)

न ह्येतावद् भवेद् गम्यं न यस्मात् प्रकृतेः परः ॥ (५०।२)

गतिं हि सर्वभूतानाम् अगत्वा क्व गमिष्यसि । (५१।१)

यो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्न् अपि न हीयते । (५१।२)

तम् इन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा ॥ (५१।३)

आहुश्चैनं केचिद् अग्निं केचिद् आहुः प्रजापतिम् । (५२।१)

ऋतुमासार्धमासांश्च दिवसांस्तु क्षणांस्तथा ॥ (५२।२)

पूर्वाह्णम् अपराह्णं च मध्याह्नम् अपि चापरे । (५३।१)

मुहूर्तम् अपि चैवाहुर् एकं सन्तम् अनेकधा । (५३।२)

तं कालम् अवजानीहि यस्य सर्वम् इदं वशे ॥ (५३।३)

बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासव । (५४।१)

बलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते ॥ (५४।२)

त्वाम् अप्यतिबलं शक्रं देवराजं बलोत्कटम् । (५५।१)

प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति ॥ (५५।२)

य इदं सर्वम् आदत्ते तस्माच्छक्र स्थिरो भव । (५६।१)

मया त्वया च पूर्वैश्च न स शक्यो ऽतिवर्तितुम् ॥ (५६।२)

याम् एतां प्राप्य जानीषे राजश्रियम् अनुत्तमाम् । (५७।१)

स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा ह्येकत्र तिष्ठति ॥ (५७।२)

स्थिता हीन्द्रसहस्रेषु त्वद् विशिष्टतमेष्वियम् । (५८।१)

मां च लोला परित्यज्य त्वाम् अगाद् विबुधाधिप ॥ (५८।२)

मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुम् अर्हसि । (५९।१)

त्वाम् अप्येवंगतं त्यक्त्वा क्षिप्रम् अन्यं गमिष्यति ॥ (५९।२)