महाभारतMahābhārata

MBh, 12, 46

1374 of 1995 · 72 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

yudhiṣṭhira uvāca

1.2१.२

किम् इदं परमाश्चर्यं ध्यायस्यमितविक्रम । (१।२)

kim idaṃ paramāścaryaṃ dhyāyasyamitavikrama |

1.3१.३

कच्चिल् लोकत्रयस्यास्य स्वस्ति लोकपरायण ॥ (१।३)

kaccil lokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa ||

2.1२.१

चतुर्थं ध्यानमार्गं त्वम् आलम्ब्य पुरुषोत्तम । (२।१)

caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvam ālambya puruṣottama |

2.2२.२

अपक्रान्तो यतो देव तेन मे विस्मितं मनः ॥ (२।२)

apakrānto yato deva tena me vismitaṃ manaḥ ||

3.1३.१

निगृहीतो हि वायुस्ते पञ्चकर्मा शरीरगः । (३।१)

nigṛhīto hi vāyuste pañcakarmā śarīragaḥ |

3.2३.२

इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि स्थापितानि ते ॥ (३।२)

indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te ||

4.1४.१

इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्धौ संवेशितानि ते । (४।१)

indriyāṇi manaścaiva buddhau saṃveśitāni te |

4.2४.२

सर्वश्चैव गणो देव क्षेत्रज्ञे ते निवेशितः ॥ (४।२)

sarvaścaiva gaṇo deva kṣetrajñe te niveśitaḥ ||

5.1५.१

नेङ्गन्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मनः । (५।१)

neṅganti tava romāṇi sthirā buddhistathā manaḥ |

5.2५.२

स्थाणुकुड्यशिलाभूतो निरीहश्चासि माधव ॥ (५।२)

sthāṇukuḍyaśilābhūto nirīhaścāsi mādhava ||

6.1६.१

यथा दीपो निवातस्थो निरिङ्गो ज्वलते ऽच्युत । (६।१)

yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate 'cyuta |

6.2६.२

तथासि भगवन् देव निश्चलो दृढनिश्चयः ॥ (६।२)

tathāsi bhagavan deva niścalo dṛḍhaniścayaḥ ||

7.1७.१

यदि श्रोतुम् इहार्हामि न रहस्यं च ते यदि । (७।१)

yadi śrotum ihārhāmi na rahasyaṃ ca te yadi |

7.2७.२

छिन्द्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते ॥ (७।२)

chinddhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate ||

8.1८.१

त्वं हि कर्ता विकर्ता च त्वं क्षरं चाक्षरं च हि । (८।१)

tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraṃ cākṣaraṃ ca hi |

8.2८.२

अनादिनिधनश्चाद्यस्त्वम् एव पुरुषोत्तम ॥ (८।२)

anādinidhanaścādyastvam eva puruṣottama ||

9.1९.१

त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च । (९।१)

tvatprapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca |

9.2९.२

ध्यानस्यास्य यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतां वर ॥ (९।२)

dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara ||

10.1१०.१

वैशंपायन उवाच । (१०।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

10.2१०.२

ततः स्वगोचरे न्यस्य मनो बुद्धीन्द्रियाणि च । (१०।२)

tataḥ svagocare nyasya mano buddhīndriyāṇi ca |

10.3१०.३

स्मितपूर्वम् उवाचेदं भगवान् वासवानुजः ॥ (१०।३)

smitapūrvam uvācedaṃ bhagavān vāsavānujaḥ ||

11.1११.१

शरतल्पगतो भीष्मः शाम्यन्न् इव हुताशनः । (११।१)

śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyann iva hutāśanaḥ |

11.2११.२

मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ (११।२)

māṃ dhyāti puruṣavyāghrastato me tadgataṃ manaḥ ||

12.1१२.१

यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः । (१२।१)

yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ |

12.2१२.२

न सहेद् देवराजो ऽपि तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१२।२)

na sahed devarājo 'pi tam asmi manasā gataḥ ||

13.1१३.१

येनाभिद्रुत्य तरसा समस्तं राजमण्डलम् । (१३।१)

yenābhidrutya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalam |

13.2१३.२

ऊढास्तिस्रः पुरा कन्यास्तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१३।२)

ūḍhāstisraḥ purā kanyāstam asmi manasā gataḥ ||

14.1१४.१

त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम् । (१४।१)

trayoviṃśatirātraṃ yo yodhayāmāsa bhārgavam |

14.2१४.२

न च रामेण निस्तीर्णस्तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१४।२)

na ca rāmeṇa nistīrṇastam asmi manasā gataḥ ||

15.1१५.१

यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास पार्थिवम् । (१५।१)

yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayāmāsa pārthivam |

15.2१५.२

वसिष्ठशिष्यं तं तात मनसास्मि गतो नृप ॥ (१५।२)

vasiṣṭhaśiṣyaṃ taṃ tāta manasāsmi gato nṛpa ||

16.1१६.१

दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान् । (१६।१)

divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān |

16.2१६.२

साङ्गांश्च चतुरो वेदांस्तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१६।२)

sāṅgāṃśca caturo vedāṃstam asmi manasā gataḥ ||

17.1१७.१

रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव । (१७।१)

rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava |

17.2१७.२

आधारं सर्वविद्यानां तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१७।२)

ādhāraṃ sarvavidyānāṃ tam asmi manasā gataḥ ||

18.1१८.१

एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया । (१८।१)

ekīkṛtyendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā |

18.2१८.२

शरणं माम् उपागच्छत् ततो मे तद्गतं मनः ॥ (१८।२)

śaraṇaṃ mām upāgacchat tato me tadgataṃ manaḥ ||

19.1१९.१

स हि भूतं च भव्यं च भवच्च पुरुषर्षभ । (१९।१)

sa hi bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca bhavacca puruṣarṣabha |

19.2१९.२

वेत्ति धर्मभृतां श्रेष्ठस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ (१९।२)

vetti dharmabhṛtāṃ śreṣṭhastato me tadgataṃ manaḥ ||

20.1२०.१

तस्मिन् हि पुरुषव्याघ्रे कर्मभिः स्वैर् दिवं गते । (२०।१)

tasmin hi puruṣavyāghre karmabhiḥ svair divaṃ gate |

20.2२०.२

भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी ॥ (२०।२)

bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī ||

21.1२१.१

तद् युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम् । (२१।१)

tad yudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |

21.2२१.२

अभिगम्योपसंगृह्य पृच्छ यत् ते मनोगतम् ॥ (२१।२)

abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yat te manogatam ||

22.1२२.१

चातुर्वेद्यं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यम् एव च । (२२।१)

cāturvedyaṃ cāturhotraṃ cāturāśramyam eva ca |

22.2२२.२

चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं च पृच्छैनं पृथिवीपते ॥ (२२।२)

cāturvarṇyasya dharmaṃ ca pṛcchainaṃ pṛthivīpate ||

23.1२३.१

तस्मिन् अस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे । (२३।१)

tasmin astamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |

23.2२३.२

ज्ञानान्यल्पीभविष्यन्ति तस्मात् त्वां चोदयाम्यहम् ॥ (२३।२)

jñānānyalpībhaviṣyanti tasmāt tvāṃ codayāmyaham ||

24.1२४.१

तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनम् उत्तमम् । (२४।१)

tacchrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanam uttamam |

24.2२४.२

साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञो जनार्दनम् उवाच ह ॥ (२४।२)

sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanam uvāca ha ||

25.1२५.१

यद् भवान् आह भीष्मस्य प्रभावं प्रति माधव । (२५।१)

yad bhavān āha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava |

25.2२५.२

तथा तन्नात्र संदेहो विद्यते मम मानद ॥ (२५।२)

tathā tannātra saṃdeho vidyate mama mānada ||

26.1२६.१

महाभाग्यं हि भीष्मस्य प्रभावश्च महात्मनः । (२६।१)

mahābhāgyaṃ hi bhīṣmasya prabhāvaśca mahātmanaḥ |

26.2२६.२

श्रुतं मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ (२६।२)

śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām ||

27.1२७.१

भवांश्च कर्ता लोकानां यद् ब्रवीत्यरिसूदन । (२७।१)

bhavāṃśca kartā lokānāṃ yad bravītyarisūdana |

27.2२७.२

तथा तद् अनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन ॥ (२७।२)

tathā tad anabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana ||

28.1२८.१

यतस्त्वनुग्रहकृता बुद्धिस्ते मयि माधव । (२८।१)

yatastvanugrahakṛtā buddhiste mayi mādhava |

28.2२८.२

त्वाम् अग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं पश्यामहे वयम् ॥ (२८।२)

tvām agrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ paśyāmahe vayam ||

29.1२९.१

आवृत्ते भगवत्यर्के स हि लोकान् गमिष्यति । (२९।१)

āvṛtte bhagavatyarke sa hi lokān gamiṣyati |

29.2२९.२

त्वद्दर्शनं महाबाहो तस्माद् अर्हति कौरवः ॥ (२९।२)

tvaddarśanaṃ mahābāho tasmād arhati kauravaḥ ||

30.1३०.१

तव ह्याद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च । (३०।१)

tava hyādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca |

30.2३०.२

दर्शनं तस्य लाभः स्यात् त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥ (३०।२)

darśanaṃ tasya lābhaḥ syāt tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ ||

31.1३१.१

श्रुत्वैतद् धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः । (३१।१)

śrutvaitad dharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ |

31.2३१.२

पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यताम् इति ॥ (३१।२)

pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatām iti ||

32.1३२.१

सात्यकिस्तूपनिष्क्रम्य केशवस्य समीपतः । (३२।१)

sātyakistūpaniṣkramya keśavasya samīpataḥ |

32.2३२.२

दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत ॥ (३२।२)

dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ityuta ||

33.1३३.१

स सात्यकेर् आशु वचो निशम्य रथोत्तमं काञ्चनभूषिताङ्गम् । (३३।१)

sa sātyaker āśu vaco niśamya rathottamaṃ kāñcanabhūṣitāṅgam |

33.2३३.२

मसारगल्वर्कमयैर् विभङ्गैर् विभूषितं हेमपिनद्धचक्रम् ॥ (३३।२)

masāragalvarkamayair vibhaṅgair vibhūṣitaṃ hemapinaddhacakram ||

34.1३४.१

दिवाकरांशुप्रभम् आशुगामिनं विचित्रनानामणिरत्नभूषितम् । (३४।१)

divākarāṃśuprabham āśugāminaṃ vicitranānāmaṇiratnabhūṣitam |

34.2३४.२

नवोदितं सूर्यम् इव प्रतापिनं विचित्रतार्क्ष्यध्वजिनं पताकिनम् ॥ (३४।२)

navoditaṃ sūryam iva pratāpinaṃ vicitratārkṣyadhvajinaṃ patākinam ||

35.1३५.१

सुग्रीवसैन्यप्रमुखैर् वराश्वैर् मनोजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः । (३५।१)

sugrīvasainyapramukhair varāśvair manojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ |

35.2३५.२

सुयुक्तम् आवेदयद् अच्युताय कृताञ्जलिर् दारुको राजसिंह ॥ (३५।२)

suyuktam āvedayad acyutāya kṛtāñjalir dāruko rājasiṃha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 12, 46

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit