MBh, 12, 46
Select a line for its word-by-word analysis.
चतुर्थं ध्यानमार्गं त्वम् आलम्ब्य पुरुषोत्तम । (२।१)
caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvam ālambya puruṣottama |
सर्वश्चैव गणो देव क्षेत्रज्ञे ते निवेशितः ॥ (४।२)
sarvaścaiva gaṇo deva kṣetrajñe te niveśitaḥ ||
नेङ्गन्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मनः । (५।१)
neṅganti tava romāṇi sthirā buddhistathā manaḥ |
यथा दीपो निवातस्थो निरिङ्गो ज्वलते ऽच्युत । (६।१)
yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate 'cyuta |
छिन्द्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते ॥ (७।२)
chinddhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate ||
त्वं हि कर्ता विकर्ता च त्वं क्षरं चाक्षरं च हि । (८।१)
tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraṃ cākṣaraṃ ca hi |
ध्यानस्यास्य यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतां वर ॥ (९।२)
dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara ||
ततः स्वगोचरे न्यस्य मनो बुद्धीन्द्रियाणि च । (१०।२)
tataḥ svagocare nyasya mano buddhīndriyāṇi ca |
मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ (११।२)
māṃ dhyāti puruṣavyāghrastato me tadgataṃ manaḥ ||
यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः । (१२।१)
yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ |
न सहेद् देवराजो ऽपि तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१२।२)
na sahed devarājo 'pi tam asmi manasā gataḥ ||
ऊढास्तिस्रः पुरा कन्यास्तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१३।२)
ūḍhāstisraḥ purā kanyāstam asmi manasā gataḥ ||
त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम् । (१४।१)
trayoviṃśatirātraṃ yo yodhayāmāsa bhārgavam |
न च रामेण निस्तीर्णस्तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१४।२)
na ca rāmeṇa nistīrṇastam asmi manasā gataḥ ||
यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास पार्थिवम् । (१५।१)
yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayāmāsa pārthivam |
दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान् । (१६।१)
divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān |
साङ्गांश्च चतुरो वेदांस्तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१६।२)
sāṅgāṃśca caturo vedāṃstam asmi manasā gataḥ ||
रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव । (१७।१)
rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava |
आधारं सर्वविद्यानां तम् अस्मि मनसा गतः ॥ (१७।२)
ādhāraṃ sarvavidyānāṃ tam asmi manasā gataḥ ||
एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया । (१८।१)
ekīkṛtyendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā |
शरणं माम् उपागच्छत् ततो मे तद्गतं मनः ॥ (१८।२)
śaraṇaṃ mām upāgacchat tato me tadgataṃ manaḥ ||
स हि भूतं च भव्यं च भवच्च पुरुषर्षभ । (१९।१)
sa hi bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca bhavacca puruṣarṣabha |
वेत्ति धर्मभृतां श्रेष्ठस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ (१९।२)
vetti dharmabhṛtāṃ śreṣṭhastato me tadgataṃ manaḥ ||
तस्मिन् हि पुरुषव्याघ्रे कर्मभिः स्वैर् दिवं गते । (२०।१)
tasmin hi puruṣavyāghre karmabhiḥ svair divaṃ gate |
भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी ॥ (२०।२)
bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī ||
तद् युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम् । (२१।१)
tad yudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
अभिगम्योपसंगृह्य पृच्छ यत् ते मनोगतम् ॥ (२१।२)
abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yat te manogatam ||
चातुर्वेद्यं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यम् एव च । (२२।१)
cāturvedyaṃ cāturhotraṃ cāturāśramyam eva ca |
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं च पृच्छैनं पृथिवीपते ॥ (२२।२)
cāturvarṇyasya dharmaṃ ca pṛcchainaṃ pṛthivīpate ||
तस्मिन् अस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे । (२३।१)
tasmin astamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
ज्ञानान्यल्पीभविष्यन्ति तस्मात् त्वां चोदयाम्यहम् ॥ (२३।२)
jñānānyalpībhaviṣyanti tasmāt tvāṃ codayāmyaham ||
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनम् उत्तमम् । (२४।१)
tacchrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanam uttamam |
साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञो जनार्दनम् उवाच ह ॥ (२४।२)
sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanam uvāca ha ||
यद् भवान् आह भीष्मस्य प्रभावं प्रति माधव । (२५।१)
yad bhavān āha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava |
महाभाग्यं हि भीष्मस्य प्रभावश्च महात्मनः । (२६।१)
mahābhāgyaṃ hi bhīṣmasya prabhāvaśca mahātmanaḥ |
श्रुतं मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ (२६।२)
śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām ||
भवांश्च कर्ता लोकानां यद् ब्रवीत्यरिसूदन । (२७।१)
bhavāṃśca kartā lokānāṃ yad bravītyarisūdana |
त्वाम् अग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं पश्यामहे वयम् ॥ (२८।२)
tvām agrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ paśyāmahe vayam ||
आवृत्ते भगवत्यर्के स हि लोकान् गमिष्यति । (२९।१)
āvṛtte bhagavatyarke sa hi lokān gamiṣyati |
त्वद्दर्शनं महाबाहो तस्माद् अर्हति कौरवः ॥ (२९।२)
tvaddarśanaṃ mahābāho tasmād arhati kauravaḥ ||
तव ह्याद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च । (३०।१)
tava hyādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca |
दर्शनं तस्य लाभः स्यात् त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥ (३०।२)
darśanaṃ tasya lābhaḥ syāt tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ ||
श्रुत्वैतद् धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः । (३१।१)
śrutvaitad dharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ |
पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यताम् इति ॥ (३१।२)
pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatām iti ||
दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत ॥ (३२।२)
dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ityuta ||
स सात्यकेर् आशु वचो निशम्य रथोत्तमं काञ्चनभूषिताङ्गम् । (३३।१)
sa sātyaker āśu vaco niśamya rathottamaṃ kāñcanabhūṣitāṅgam |
मसारगल्वर्कमयैर् विभङ्गैर् विभूषितं हेमपिनद्धचक्रम् ॥ (३३।२)
masāragalvarkamayair vibhaṅgair vibhūṣitaṃ hemapinaddhacakram ||
दिवाकरांशुप्रभम् आशुगामिनं विचित्रनानामणिरत्नभूषितम् । (३४।१)
divākarāṃśuprabham āśugāminaṃ vicitranānāmaṇiratnabhūṣitam |
नवोदितं सूर्यम् इव प्रतापिनं विचित्रतार्क्ष्यध्वजिनं पताकिनम् ॥ (३४।२)
navoditaṃ sūryam iva pratāpinaṃ vicitratārkṣyadhvajinaṃ patākinam ||
सुग्रीवसैन्यप्रमुखैर् वराश्वैर् मनोजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः । (३५।१)
sugrīvasainyapramukhair varāśvair manojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ |
सुयुक्तम् आवेदयद् अच्युताय कृताञ्जलिर् दारुको राजसिंह ॥ (३५।२)
suyuktam āvedayad acyutāya kṛtāñjalir dāruko rājasiṃha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.