वैशंपायन उवाच । (१।१)

ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशास्ततायुधकलापिनः । (१।२)

बद्धगोधाङ्गुलित्राणाः कालिन्दीम् अभितो ययुः ॥ (१।३)

ततस्ते दक्षिणं तीरम् अन्वगच्छन् पदातयः । (२।१)

सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश्च मारयन्ति च सर्वशः । (२।२)

निवृत्तवनवासा वै स्वराष्ट्रं प्रेप्सवस्तदा । (२।३)

ततः प्रत्यक् प्रयातास्ते संक्रामन्तो वनाद् वनम् । (२।४)

वसन्तो गिरिदुर्गेषु वनदुर्गेषु धन्विनः । (२।५)

पल्वलेषु च रम्येषु नदीनां संगमेषु च । (२।६)

द्रुमान् नानाविधाकारान् नानाविधलताकुलान् । (२।७)

कुसुमाढ्यान्मनःकान्ताञ्शुभगन्धमनोरमान् । (२।८)

चम्पकान् बकुलांश्चैव पुंनागान् केतकीस्तथा । (२।९)

पारिभद्रान् करञ्जांश्च अन्यांश्च विविधान् द्रुमान् । (२।१०)

पार्था निरीक्षमाणाश्च तान् द्रुमान् पुष्पमालिनः । (२।११)

जिघ्रन्तः पुष्पगन्धांश्च सुसुगन्धान्मनोरमान् ॥ (२।१२)

विध्यन्तो मृगजातानि महेष्वासा महाबलाः । (३।१)

उत्तरेण दशार्णांस्ते पाञ्चालान् दक्षिणेन तु । (३।२)

उषित्वा द्वादश समा वने परपुरंजयाः ॥ (३।३)

अन्तरेण यकृल्लोमाञ् शूरसेनांश्च पाण्डवाः । (४।१)

लुब्धा ब्रुवाणा मत्स्यस्य विषयं प्राविशन् वनात् । (४।२)

धन्विनो बद्धनिस्त्रिंशा विवर्णाः श्मश्रुधारिणः । (४।३)

गवाढ्यम् अर्थसम्पन्नं हृष्टपुष्टजनावृतम् । (४।४)

तत्र धौम्यं महात्मानं पाण्डवेया व्यसर्जयन् । (४।५)

अग्निहोत्रं परिचरन् सो ऽबुद्धो ऽवसद् आश्रमे । (४।६)

ततस्तेषु प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु । (४।७)

इन्द्रसेनमुखाश्चैव यथोक्तं प्राप्य निर्वृताः । (४।८)

रथान् अश्वांश्च रक्षन्तः सुखम् ऊषुः सुसंवृताः ॥ (४।९)

ततो जनपदं प्राप्य कृष्णा राजानम् अब्रवीत् । (५।१)

पश्यैकपद्यो दृश्यन्ते क्षेत्राणि विविधानि च । (५।२)

वृक्षांश्चोपवनोपेतान् ग्रामाणां नगरस्य च ॥ (५।३)

व्यक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति । (६।१)

वसामेह परां रात्रिं बलवान्मे परिश्रमः । (६।२)

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः प्राह राजा युधिष्ठिरः । (६।३)

युधिष्ठिरः । (६।४)

इमां कमलपत्राक्षीं द्रौपदीं माद्रिनन्दन । (६।५)

बाहुभ्यां परिगृह्यैनां मुहूर्तं नकुल व्रज । (६।६)

नेतो दूरे विराटस्य नगरं भरतर्षभ । (६।७)

राजधान्यां निवत्स्यामः सुमुक्तम् इव नो वनम् । (६।८)

नकुलः । (६।९)

पूर्वाह्णे मृगयां गत्वा वने विद्धा महामृगाः । (६।१०)

अटवी च मया दूरं सृता मृगवधेप्सुना । (६।११)

विषमा ह्यतिदुर्गा च वेगवत् परिधावता । (६।१२)

सो ऽहं घर्माभितप्तो वै नैनाम् आदातुम् उत्सहे । (६।१३)

युधिष्ठिरः । (६।१४)

सहदेव त्वम् आदाय मुहूर्तं द्रौपदीं नय । (६।१५)

सहदेवः । (६।१६)

राजधान्यां निवत्स्यामः सुमुक्तम् इव नो वनम् । (६।१७)

अहम् अप्यस्मि तृषितः क्षुधयाभिप्रपीडितः । (६।१८)

श्रान्तो घर्माभितप्तो वै नैनाम् आदातुम् उत्सहे ॥ (६।१९)

युधिष्ठिर उवाच । (७।१)

धनंजय समुद्यम्य पाञ्चालीं वह भारत । (७।२)

एहि वीर विशालाक्ष वीरसिंह इवार्जुन । (७।३)

इमां कमलपत्राक्षीं द्रौपदीं द्रुपदात्मजाम् । (७।४)

परिगृह्य मुहूर्तं त्वं बाहुभ्यां कुशलं व्रज । (७।५)

राजधान्यां निवत्स्यामो विमुक्ताश्च वनादितः ॥ (७।६)

वैशंपायन उवाच । (८।१)

गुरोर् वचनम् आज्ञाय सम्प्रहृष्टो धनंजयः । (८।२)

ताम् आदायार्जुनस्तूर्णं द्रौपदीं गजराड् इव । (८।३)

प्रवव्राज महाबाहुर् अर्जुनः प्रियदर्शनः । (८।४)

जटिलो वल्कलधरः शरतूणधनुर्धरः । (८।५)

स्कन्धे कृत्वा वरारोहां बालाम् आयतलोचनाम् । (८।६)

सम्प्राप्य नगराभ्याशम् अवतारयद् अर्जुनः ॥ (८।७)

स राजधानीं सम्प्राप्य कौन्तेयो ऽर्जुनम् अब्रवीत् । (९।१)

क्वायुधानि समासज्य प्रवेक्ष्यामः पुरं वयम् । (९।२)

इमानि पुरुषव्याघ्र आयुधानि परंतप । (९।३)

कस्मिन्न्यासयितव्यानि गुप्तिश्चैषां कथं भवेत् ॥ (९।४)

सायुधाश्च वयं तात प्रवेक्ष्यामः पुरं यदि । (१०।१)

समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामो न संशयः । (१०।२)

गाण्डीवं च महद् गाढं लोके च विदितं नृणाम् । (१०।३)

तच्चेद् आयुधम् आदाय गच्छामो नगरं वयम् । (१०।४)

क्षिप्रम् अस्मान् विजानीयुर् मनुष्या नात्र संशयः । (१०।५)

कथं नाविष्कृताः स्यामो धार्तराष्ट्रस्य मारिष । (१०।६)

आशङ्कां च करिष्यामो जनस्यास्य न संशयः ॥ (१०।७)

ततो द्वादश वर्षाणि प्रवेष्टव्यं वनं पुनः । (११।१)

एकस्मिन्न् अपि विज्ञाते प्रतिज्ञातं हि नस्तथा । (११।२)

तस्माच्छस्त्राणि सर्वाणि प्रच्छाद्यान्यत्र यत्र वा । (११।३)

वैशंपायनः । (११।४)

प्रविशेम पुरं श्रेष्ठं तथा सम्यक् कृतं भवेत् । (११।५)

अजातशत्रोर् वचनं श्रुत्वा चैव महायशाः । (११।६)

उवाच धर्मपुत्रं तम् अर्जुनः परवीरहा ॥ (११।७)

अर्जुन उवाच । (१२।१)

इयं कूटे मनुष्येन्द्र गहना महती शमी । (१२।२)

भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः ॥ (१२।३)

न चापि विद्यते कश्चिन्मनुष्य इह पार्थिव । (१३।१)

यो ऽस्मान्निदधतो द्रष्टा भवेच्छस्त्राणि पार्थिव । (१३।२)

धनुर्भिः पुरुषं कृत्वा चर्मकेशास्थिसंवृतम् । (१३।३)

उद्बन्धनम् इव कृत्वा च धनुर् ज्यापाशसंवृतम् । (१३।४)

एवं परिहरिष्यन्ति मनुष्या वनचारिणः । (१३।५)

अत्रैवं नावबुध्यन्ते मनुष्याः केचिद् आयुधम् । (१३।६)

उत्पथे हि वने जाता मृगव्यालनिषेविते । (१३।७)

विपुलाकीर्णशाखा च वायसैर् उपसेविता । (१३।८)

स्नेहानुबद्धां पश्यामि दुरारोहाम् इमां शमीम् । (१३।९)

समीपे च श्मशानस्य गहनस्य विशेषतः ॥ (१३।१०)

समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं प्रति । (१४।१)

एवम् अत्र यथाजोषं विहरिष्याम भारत । (१४।२)

एषा शमी पापहरा सदैव यात्रोत्सवानां विजयाय हेतुः । (१४।३)

अत्रायुधानां कृतसंनिवेशे कृतार्थकामा जयमङ्गलं च । (१४।४)

प्रदक्षिणीकृत्य शमीलतां ते प्रणम्य चानर्चुर् अथ प्रवीराः । (१४।५)

मृत्पिण्डम् आदाय निजाञ्चलेन सूतिं चकार प्रथमं किरीटी । (१४।६)

शमी शमयते पापं शमी शमयते रिपून् । (१४।७)

शमी शमयते रोगाञ्छमी सर्वार्थसाधना । (१४।८)

रामः सीतां समादाय त्वत्प्रसादाच्छमीतले । (१४।९)

कृतकृत्यः पुरे प्राप्तः प्रसादात् ते तथास्तु मे ॥ (१४।१०)

वैशंपायन उवाच । (१५।१)

एवम् उक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । (१५।२)

प्रचक्रमे निधानाय शस्त्राणां भरतर्षभ । (१५।३)

तानि सर्वाणि संनह्य पञ्च पञ्चाचलोपमाः । (१५।४)

आयुधानि कलापांश्च निस्त्रिंशांश्चातुलप्रभान् । (१५।५)

ततो युधिष्ठिरो राजा सहदेवम् उवाच ह । (१५।६)

आरुह्येमां शमीं वीर निधत्स्वेहायुधानि नः । (१५।७)

इति संदिश्य तं पार्थः पुनर् एव धनंजयम् । (१५।८)

अब्रवीद् आयुधानीह निधातुं भरतर्षभ ॥ (१५।९)

येन देवान्मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथो ऽजयत् । (१६।१)

पिशाचोरगराक्षसान् [॥। औ५ ज़ेइछेन्झ्] । (१६।२)

निवातकवचांश्चापि पौलोमांश्च परंतपः । (१६।३)

कालकेयांश्च दुर्धर्षान् । (१६।४)

स्फीताञ्जनपदांश्चान्यान् अजयत् कुरुनन्दनः ॥ (१६।५)

तद् उदारं महाघोषं सपत्नगणसूदनम् । (१७।१)

अपज्यम् अकरोत् पार्थो गाण्डीवम् अभयंकरम् ॥ (१७।२)

येन वीरः कुरुक्षेत्रम् अभ्यरक्षत् परंतपः । (१८।१)

जृम्भिते च धनुष्यस्त्रं न्यासार्थं नृपसत्तमः । (१८।२)

धर्मपुत्रो महातेजाः सर्वलोकवशीकरम् । (१८।३)

भुजंगभोगसदृशं मणिकाञ्चनभूषितम् । (१८।४)

वित्रासनं दानवानां राक्षसानां च नित्यशः । (१८।५)

अमुञ्चद् धनुषस्तस्य ज्याम् अक्षय्यां युधिष्ठिरः ॥ (१८।६)

पाञ्चालान् येन संग्रामे भीमसेनो ऽजयत् प्रभुः । (१९।१)

प्रत्यषेधद् बहून् एकः सपत्नांश्चैव दिग्जये ॥ (१९।२)

निशम्य यस्य विस्फारं व्यद्रवन्त रणे परे । (२०।१)

पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फोटम् अशनेर् इव ॥ (२०।२)

सैन्धवं येन राजानं परामृषत चानघ । (२१।१)

येन क्रोधवशाञ् जघ्ने पर्वते गन्धमादने । (२१।२)

दिव्यं सौगन्धिकं पुष्पं येनाजैषीत् स पाण्डवः । (२१।३)

त्रिगर्तान् येन संग्रामे जित्वा त्रैगर्तम् आनयत् । (२१।४)

इन्द्रायुधसमस्पर्शं वज्रहाटकभूषितम् । (२१।५)

ज्यापाशं धनुषस्तस्य भीमसेनो ऽवतारयत् । (२१।६)

नकुलं पुनर् आहूय धर्मराजो युधिष्ठिरः । (२१।७)

उवाच येन संग्रामे सर्वशत्रूञ् जिघांससि । (२१।८)

सुराष्ट्राञ् जितवान् येन शार्ङ्गगाण्डीवसंनिभम् । (२१।९)

सुवर्णविकृतं सारम् इन्द्रायुधनिभं वरम् । (२१।१०)

तवानुरूपं सुदृढं चापम् एतद् अलंकृतम् । (२१।११)

तत् स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुर् आहर । (२१।१२)

सहदेवं च सम्प्रेक्ष्य पुनर् धर्मसुतो ऽब्रवीत् । (२१।१३)

कलिङ्गान् दाक्षिणात्यांश्च मागधांश्चारिमर्दन । (२१।१४)

येनैव शत्रून् समरे अधाक्षीर् अरिमर्दन । (२१।१५)

तत् स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुर् आहर । (२१।१६)

अजयद् दक्षिणाम् आशां धनुषा येन पाण्डवः । (२१।१७)

तद् असज्यं धनुश्चक्रे नकुलो धनुर् आत्मनः । (२१।१८)

कलिङ्गान् दाक्षिणात्यांश्च येनाजयद् अरिंदमः ॥ (२१।१९)

अजयत् पश्चिमाम् आशां धनुषा येन पाण्डवः । (२२।१)

माद्रीपुत्रो महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता । (२२।२)

तस्य मौर्वीम् अपाकर्षच्छूरः संक्रन्दनो युधि । (२२।३)

कुले नास्ति समो रूपे यस्येति नकुलः स्मृतः । (२२।४)

तेन तस्याभवन्नाम नकुलेति धनंजय ॥ (२२।५)

दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत् प्रभुः । (२३।१)

यस्माल् लघुतरो नास्ति किंचिद् योद्धासि चर्मणि । (२३।२)

अपज्यम् अकरोद् वीरः सहदेवस्तदायुधम् ॥ (२३।३)

खड्गांश्च पीतान् दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान् । (२४।१)

विपाठान् क्षुरधारांश्च धनुर्भिर् निदधुः सह । (२४।२)

वैशंपायन उवाच । (२४।३)

अथान्वशात् स नकुलं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (२४।४)

आरुह्येमां शमीं वीर धनूंष्येतानि निक्षिप । (२४।५)

आयुधानि कलापांश्च गदाश्च विपुलास्तथा । (२४।६)

तानि सर्वाणि संनह्य वासोभिः परिवेष्ट्य च । (२४।७)

आरुह्य यावद् एतानि निधातुं विहगैर् वृताम् । (२४।८)

वैशंपायनः । (२४।९)

शमीम् आरुह्य महतीं निक्षिपाम्यायुधानि नः । (२४।१०)

स हि धर्मेण धर्मात्मा तदा घोरतरे वने । (२४।११)

अरणीपर्वणः काले वरदत्तः परंतपः । (२४।१२)

तान्यायुधान्युपादाय कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (२४।१३)

स वचः पुरुषव्याघ्रः प्रोवाच मधुराक्षरम् । (२४।१४)

युधिष्ठिरः । (२४।१५)

युधिष्ठिरः शुचिर् भूत्वा मनसाभिप्रणम्य च । (२४।१६)

ब्रह्माणम् इन्द्रं वरदं कुबेरं वरुणानिलौ । (२४।१७)

रुद्रं यमं च विष्णुं च सोमार्कौ धर्मम् एव च । (२४।१८)

पृथिवीम् अन्तरिक्षं च दिशश्चोपदिशस्तथा । (२४।१९)

वसूंश्च मरुतश्चैव ज्वलनं चातितेजसम् । (२४।२०)

दिवाचरा रात्रिचराणि चापि । (२४।२१)

यानीह भूतान्यनुकीर्तितानि । (२४।२२)

तेभ्यो नमस्कृत्य च सुव्रतेभ्यः । (२४।२३)

प्रणम्य तेषां शरणं गतो ऽहम् । (२४।२४)

सर्वायुधानीह महाबलानि । (२४।२५)

न्यासं महादेवसमीपतो वै । (२४।२६)

न्यस्याम्यहं वायुसमीपतश्च । (२४।२७)

वनस्पतीनां च सपर्वतानाम् । (२४।२८)

एष न्यासो मया दत्तः सूर्यसोमानिलान्तिके । (२४।२९)

मह्यं पार्थाय वा देयं पूर्णे वर्षे त्रयोदशे । (२४।३०)

नेदं भीमे प्रदातव्यम् अयं क्रुद्धो वृकोदरः । (२४।३१)

अमर्षान्नित्यसंरब्धो धृतराष्ट्रसुतान् प्रति । (२४।३२)

अपूर्णकाले प्रहरेत् क्रोधसंजातमत्सरः । (२४।३३)

पुनः प्रवेशो नः स्यात् तु वनवासाय सर्वथा । (२४।३४)

समये परिपूर्णे तु धार्तराष्ट्रान्निहन्महे । (२४।३५)

एष चार्थश्च धर्मश्च कामः कीर्तिः कुलं यशः । (२४।३६)

वैशंपायनः । (२४।३७)

ममायत्तम् इदं सर्वं जीवितं च न संशयः । (२४।३८)

सो ऽवतीर्य महाप्राज्ञः पाण्डवः सत्यविक्रमः । (२४।३९)

भीमं कण्ठे परिष्वज्य चानुनीय नराधिपः । (२४।४०)

दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम् । (२४।४१)

नगरं गन्तुम् आयाताः सर्वे ते भ्रातरः सह ॥ (२४।४२)

ताम् उपारुह्य नकुलो धनूंषि निदधत् स्वयम् । (२५।१)

गाण्डीवं चापरं तत्र चतुर्भिर् निदधे सह । (२५।२)

यानि तस्यावकाशानि दृढरूपाण्यमन्यत ॥ (२५।३)

यत्र चापश्यत स वै तिरो वर्षाणि वर्षति । (२६।१)

तत्र तानि दृढैः पाशैः सुगाढं पर्यबन्धत ॥ (२६।२)

शरीरं च मृतस्यैकं समबध्नन्त पाण्डवाः । (२७।१)

विवर्जयिष्यन्ति नरा दूराद् एव शमीम् इमाम् । (२७।२)

आबद्धं शवम् अत्रेति गन्धम् आघ्राय पूतिकम् ॥ (२७।३)

अशीतिशतवर्षेयं माता न इति वादिनः । (२८।१)

यया जाता स्म वृद्धा स्म इति वै व्याहरन्ति ते । (२८।२)

कुलधर्मो ऽयम् अस्माकं पूर्वैर् आचरितो ऽपि च । (२८।३)

समासज्जाना वृक्षे ऽस्मिन्न् इति वै व्याहरन्ति ते । (२८।४)

तस्माद् वृक्षाद् अपाक्रम्य व्याहरन्तस्ततस्ततः ॥ (२८।५)