युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अध्यात्मं नाम यद् इदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । (१।२)

यद् अध्यात्मं यतश्चैतत् तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अध्यात्मम् इति मां पार्थ यद् एतद् अनुपृच्छसि । (२।२)

तद् व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतरं सुखम् ॥ (२।३)

यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति । (३।१)

फललाभश्च सद्यः स्यात् सर्वभूतहितं च तत् ॥ (३।२)

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम् । (४।१)

महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ (४।२)

ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः । (५।१)

महाभूतानि भूतेषु सागरस्योर्मयो यथा ॥ (५।२)

प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । (६।१)

तद्वद् भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ (६।२)

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । (७।१)

अकरोत् तेषु वैषम्यं तत् तु जीवो ऽनु पश्यति ॥ (७।२)

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशयोनिजम् । (८।१)

वायोस्त्वक्स्पर्शचेष्टाश्च वाग् इत्येतच्चतुष्टयम् ॥ (८।२)

रूपं चक्षुस्तथा पक्तिस्त्रिविधं तेज उच्यते । (९।१)

रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ (९।२)

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास्त्रयः । (१०।१)

महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं तु मन उच्यते ॥ (१०।२)

इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत । (११।१)

सप्तमी बुद्धिर् इत्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनर् अष्टमः ॥ (११।२)

चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः । (१२।१)

बुद्धिर् अध्यवसायाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत् स्थितः ॥ (१२।२)

ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यद् अर्वाग् ऊर्ध्वं च पश्यति । (१३।१)

एतेन सर्वम् एवेदं विद्ध्यभिव्याप्तम् अन्तरम् ॥ (१३।२)

पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः । (१४।१)

तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि भावांस्तदाश्रयान् ॥ (१४।२)

एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानाम् आगतिं गतिम् । (१५।१)

समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शमम् उत्तमम् ॥ (१५।२)

गुणान्नेनीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्यपि । (१६।१)

मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ (१६।२)

इति तन्मयम् एवैतत् सर्वं स्थावरजङ्गमम् । (१७।१)

प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ (१७।२)

येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रम् उच्यते । (१८।१)

जिघ्रति घ्राणम् इत्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ (१८।२)

त्वचा स्पृशति च स्पर्शान् बुद्धिर् विक्रियते ऽसकृत् । (१९।१)

येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद् भवति तन्मनः ॥ (१९।२)

अधिष्ठानानि बुद्धेर् हि पृथग् अर्थानि पञ्चधा । (२०।१)

पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्यो ऽधितिष्ठति ॥ (२०।२)

पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते । (२१।१)

कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अनुशोचति ॥ (२१।२)

न सुखेन न दुःखेन कदाचिद् अपि वर्तते । (२२।१)

एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ (२२।२)

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीन् एतान्नातिवर्तते । (२३।१)

सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् ॥ (२३।२)

अतिभावगता बुद्धिर् भावे मनसि वर्तते । (२४।१)

प्रवर्तमानं हि रजस्तद्भावम् अनुवर्तते ॥ (२४।२)

इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रदर्शयति सा सदा । (२५।१)

प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमो मोहश्च ते त्रयः ॥ (२५।२)

ये ये च भावा लोके ऽस्मिन् सर्वेष्वेतेषु ते त्रिषु । (२६।१)

इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ॥ (२६।२)

इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता । (२७।१)

सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ॥ (२७।२)

त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते । (२८।१)

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ॥ (२८।२)

सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः । (२९।१)

तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो ऽव्यावहारिकौ ॥ (२९।२)

तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । (३०।१)

वर्तते सात्त्विको भाव इत्यवेक्षेत तत् तदा ॥ (३०।२)

अथ यद् दुःखसंयुक्तम् अतुष्टिकरम् आत्मनः । (३१।१)

प्रवृत्तं रज इत्येव तन्नसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ (३१।२)

अथ यन्मोहसंयुक्तम् अव्यक्तम् इव यद् भवेत् । (३२।१)

अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस्तद् उपधारयेत् ॥ (३२।२)

प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दः सुखं संशान्तचित्तता । (३३।१)

कथंचिद् अभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः ॥ (३३।२)

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा । (३४।१)

लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ (३४।२)

अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता । (३५।१)

कथंचिद् अभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ (३५।२)

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् । (३६।१)

मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ (३६।२)

सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर् एतद् अन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः । (३७।१)

सृजते तु गुणान् एक एको न सृजते गुणान् ॥ (३७।२)

मशकोदुम्बरौ चापि सम्प्रयुक्तौ यथा सदा । (३८।१)

अन्योन्यम् अन्यौ च यथा संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ (३८।२)

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा । (३९।१)

यथा मत्स्यो जलं चैव सम्प्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ (३९।२)

न गुणा विदुर् आत्मानं स गुणान् वेत्ति सर्वशः । (४०।१)

परिद्रष्टा गुणानां च संस्रष्टा मन्यते सदा ॥ (४०।२)

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः । (४१।१)

निर्विचेष्टैर् अजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ (४१।२)

सृजते हि गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति । (४२।१)

संप्रयोगस्तयोर् एष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर् ध्रुवः ॥ (४२।२)

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन । (४३।१)

सत्त्वं मनः संसृजति न गुणान् वै कदाचन ॥ (४३।२)

रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ् नियच्छति । (४४।१)

तदा प्रकाशते ऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्न् इव ॥ (४४।२)

त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यम् आत्मरतिर् मुनिः । (४५।१)

सर्वभूतात्मभूतः स्यात् स गच्छेत् परमां गतिम् ॥ (४५।२)

यथा वारिचरः पक्षी लिप्यमानो न लिप्यते । (४६।१)

एवम् एव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ (४६।२)

एवंस्वभावम् एवैतत् स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः । (४७।१)

अशोचन्न् अप्रहृष्यंश्च चरेद् विगतमत्सरः ॥ (४७।२)

स्वभावसिद्ध्या संसिद्धान् स नित्यं सृजते गुणान् । (४८।१)

ऊर्णनाभिर् यथा स्रष्टा विज्ञेयास्तन्तुवद् गुणाः ॥ (४८।२)

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर् नोपलभ्यते । (४९।१)

प्रत्यक्षेण परोक्षं तद् अनुमानेन सिध्यति ॥ (४९।२)

एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिर् इति चापरे । (५०।१)

उभयं सम्प्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति ॥ (५०।२)

इतीमं हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् । (५१।१)

विमुच्य सुखम् आसीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ (५१।२)

मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः । (५२।१)

अवगाह्य सुविद्वंसो विद्धि ज्ञानम् इदं तथा ॥ (५२।२)

महानदीं हि पारज्ञस्तप्यते न तरन् यथा । (५३।१)

एवं ये विदुर् अध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानम् उत्तमम् ॥ (५३।२)

एतां बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानाम् आगतिं गतिम् । (५४।१)

अवेक्ष्य च शनैर् बुद्ध्या लभते शं परं ततः ॥ (५४।२)

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्राग्ज्योतिः स विमुच्यते । (५५।१)

अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ (५५।२)

न चात्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियेषु विभागशः । (५६।१)

तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्जयेष्वकृतात्मभिः ॥ (५६।२)

एतद् बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किम् अन्यद् बुद्धलक्षणम् । (५७।१)

विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ (५७।२)

न भवति विदुषां ततो भयं यद् अविदुषां सुमहद् भयं भवेत् । (५८।१)

न हि गतिर् अधिकास्ति कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ (५८।२)

यत् करोत्यनभिसंधिपूर्वकं तच्च निर्णुदति यत् पुरा कृतम् । (५९।१)

नाप्रियं तद् उभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥ (५९।२)

लोक आतुरजनान् विराविणस् तत् तद् एव बहु पश्य शोचतः । (६०।१)

तत्र पश्य कुशलान् अशोचतो ये विदुस्तद् उभयं पदं सदा ॥ (६०।२)