महाभारतMahābhārata

MBh, 5, 92

756 of 1995 · 107 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

तथा कथयतोर् एव तयोर् बुद्धिमतोस्तदा । (१।२)

tathā kathayator eva tayor buddhimatostadā |

1.3१.३

शिवा नक्षत्रसम्पन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी ॥ (१।३)

śivā nakṣatrasampannā sā vyatīyāya śarvarī ||

2.1२.१

धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः । (२।१)

dharmārthakāmayuktāśca vicitrārthapadākṣarāḥ |

2.2२.२

शृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः ॥ (२।२)

śṛṇvato vividhā vāco vidurasya mahātmanaḥ ||

3.1३.१

कथाभिर् अनुरूपाभिः कृष्णस्यामिततेजसः । (३।१)

kathābhir anurūpābhiḥ kṛṣṇasyāmitatejasaḥ |

3.2३.२

अकामस्येव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी ॥ (३।२)

akāmasyeva kṛṣṇasya sā vyatīyāya śarvarī ||

4.1४.१

ततस्तु स्वरसम्पन्ना बहवः सूतमागधाः । (४।१)

tatastu svarasampannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ |

4.2४.२

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन् ॥ (४।२)

śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ keśavaṃ pratyabodhayan ||

5.1५.१

तत उत्थाय दाशार्ह ऋषभः सर्वसात्वताम् । (५।१)

tata utthāya dāśārha ṛṣabhaḥ sarvasātvatām |

5.2५.२

सर्वम् आवश्यकं चक्रे प्रातःकार्यं जनार्दनः ॥ (५।२)

sarvam āvaśyakaṃ cakre prātaḥkāryaṃ janārdanaḥ ||

6.1६.१

कृतोदकार्यजप्यः स हुताग्निः समलंकृतः । (६।१)

kṛtodakāryajapyaḥ sa hutāgniḥ samalaṃkṛtaḥ |

6.2६.२

तत आदित्यम् उद्यन्तम् उपातिष्ठत माधवः ॥ (६।२)

tata ādityam udyantam upātiṣṭhata mādhavaḥ ||

7.1७.१

अथ दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः । (७।१)

atha duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniścāpi saubalaḥ |

7.2७.२

संध्यां तिष्ठन्तम् अभ्येत्य दाशार्हम् अपराजितम् ॥ (७।२)

saṃdhyāṃ tiṣṭhantam abhyetya dāśārham aparājitam ||

8.1८.१

आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभागतम् । (८।१)

ācakṣetāṃ tu kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭraṃ sabhāgatam |

8.2८.२

कुरूंश्च भीष्मप्रमुखान् राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान् ॥ (८।२)

kurūṃśca bhīṣmapramukhān rājñaḥ sarvāṃśca pārthivān ||

9.1९.१

त्वाम् अर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रम् इवामराः । (९।१)

tvām arthayante govinda divi śakram ivāmarāḥ |

9.2९.२

तावभ्यनन्दद् गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना ॥ (९।२)

tāvabhyanandad govindaḥ sāmnā paramavalgunā ||

10.1१०.१

ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनः । (१०।१)

tato vimala āditye brāhmaṇebhyo janārdanaḥ |

10.2१०.२

ददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्वांश्च परंतपः ॥ (१०।२)

dadau hiraṇyaṃ vāsāṃsi gāścāśvāṃśca paraṃtapaḥ ||

11.1११.१

विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हम् अपराजितम् । (११।१)

visṛṣṭavantaṃ ratnāni dāśārham aparājitam |

11.2११.२

तिष्ठन्तम् उपसंगम्य ववन्दे सारथिस्तदा ॥ (११।२)

tiṣṭhantam upasaṃgamya vavande sārathistadā ||

12.1१२.१

तम् उपस्थितम् आज्ञाय रथं दिव्यं महामनाः । (१२।१)

tam upasthitam ājñāya rathaṃ divyaṃ mahāmanāḥ |

12.2१२.२

महाभ्रघननिर्घोषं सर्वरत्नविभूषितम् ॥ (१२।२)

mahābhraghananirghoṣaṃ sarvaratnavibhūṣitam ||

13.1१३.१

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च जनार्दनः । (१३।१)

agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃśca janārdanaḥ |

13.2१३.२

कौस्तुभं मणिम् आमुच्य श्रिया परमया ज्वलन् ॥ (१३।२)

kaustubhaṃ maṇim āmucya śriyā paramayā jvalan ||

14.1१४.१

कुरुभिः संवृतः कृष्णो वृष्णिभिश्चाभिरक्षितः । (१४।१)

kurubhiḥ saṃvṛtaḥ kṛṣṇo vṛṣṇibhiścābhirakṣitaḥ |

14.2१४.२

आतिष्ठत रथं शौरिः सर्वयादवनन्दनः ॥ (१४।२)

ātiṣṭhata rathaṃ śauriḥ sarvayādavanandanaḥ ||

15.1१५.१

अन्वारुरोह दाशार्हं विदुरः सर्वधर्मवित् । (१५।१)

anvāruroha dāśārhaṃ viduraḥ sarvadharmavit |

15.2१५.२

सर्वप्राणभृतां श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतां वरम् ॥ (१५।२)

sarvaprāṇabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varam ||

16.1१६.१

ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः । (१६।१)

tato duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniścāpi saubalaḥ |

16.2१६.२

द्वितीयेन रथेनैनम् अन्वयातां परंतपम् ॥ (१६।२)

dvitīyena rathenainam anvayātāṃ paraṃtapam ||

17.1१७.१

सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां च महारथाः । (१७।१)

sātyakiḥ kṛtavarmā ca vṛṣṇīnāṃ ca mahārathāḥ |

17.2१७.२

पृष्ठतो ऽनुययुः कृष्णं रथैर् अश्वैर् गजैर् अपि ॥ (१७।२)

pṛṣṭhato 'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ rathair aśvair gajair api ||

18.1१८.१

तेषां हेमपरिष्कारा युक्ताः परमवाजिभिः । (१८।१)

teṣāṃ hemapariṣkārā yuktāḥ paramavājibhiḥ |

18.2१८.२

गच्छतां घोषिणश्चित्राश्चारु बभ्राजिरे रथाः ॥ (१८।२)

gacchatāṃ ghoṣiṇaścitrāścāru babhrājire rathāḥ ||

19.1१९.१

संमृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपेदे महापथम् । (१९।१)

saṃmṛṣṭasaṃsiktarajaḥ pratipede mahāpatham |

19.2१९.२

राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमाञ् श्रिया ज्वलन् ॥ (१९।२)

rājarṣicaritaṃ kāle kṛṣṇo dhīmāñ śriyā jvalan ||

20.1२०.१

ततः प्रयाते दाशार्हे प्रावाद्यन्तैकपुष्कराः । (२०।१)

tataḥ prayāte dāśārhe prāvādyantaikapuṣkarāḥ |

20.2२०.२

शङ्खाश्च दध्मिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च ॥ (२०।२)

śaṅkhāśca dadhmire tatra vādyānyanyāni yāni ca ||

21.1२१.१

प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाः । (२१।१)

pravīrāḥ sarvalokasya yuvānaḥ siṃhavikramāḥ |

21.2२१.२

परिवार्य रथं शौरेर् अगच्छन्त परंतपाः ॥ (२१।२)

parivārya rathaṃ śaurer agacchanta paraṃtapāḥ ||

22.1२२.१

ततो ऽन्ये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससः । (२२।१)

tato 'nye bahusāhasrā vicitrādbhutavāsasaḥ |

22.2२२.२

असिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन् पुरःसराः ॥ (२२।२)

asiprāsāyudhadharāḥ kṛṣṇasyāsan puraḥsarāḥ ||

23.1२३.१

गजाः परःशतास्तत्र वराश्चाश्वाः सहस्रशः । (२३।१)

gajāḥ paraḥśatāstatra varāścāśvāḥ sahasraśaḥ |

23.2२३.२

प्रयान्तम् अन्वयुर् वीरं दाशार्हम् अपराजितम् ॥ (२३।२)

prayāntam anvayur vīraṃ dāśārham aparājitam ||

24.1२४.१

पुरं कुरूणां संवृत्तं द्रष्टुकामं जनार्दनम् । (२४।१)

puraṃ kurūṇāṃ saṃvṛttaṃ draṣṭukāmaṃ janārdanam |

24.2२४.२

सवृद्धबालं सस्त्रीकं रथ्यागतम् अरिंदमम् ॥ (२४।२)

savṛddhabālaṃ sastrīkaṃ rathyāgatam ariṃdamam ||

25.1२५.१

वेदिकापाश्रिताभिश्च समाक्रान्तान्यनेकशः । (२५।१)

vedikāpāśritābhiśca samākrāntānyanekaśaḥ |

25.2२५.२

प्रचलन्तीव भारेण योषिद्भिर् भवनान्युत ॥ (२५।२)

pracalantīva bhāreṇa yoṣidbhir bhavanānyuta ||

26.1२६.१

सम्पूज्यमानः कुरुभिः संशृण्वन् विविधाः कथाः । (२६।१)

sampūjyamānaḥ kurubhiḥ saṃśṛṇvan vividhāḥ kathāḥ |

26.2२६.२

यथार्हं प्रतिसत्कुर्वन् प्रेक्षमाणः शनैर् ययौ ॥ (२६।२)

yathārhaṃ pratisatkurvan prekṣamāṇaḥ śanair yayau ||

27.1२७.१

ततः सभां समासाद्य केशवस्यानुयायिनः । (२७।१)

tataḥ sabhāṃ samāsādya keśavasyānuyāyinaḥ |

27.2२७.२

सशङ्खैर् वेणुनिर्घोषैर् दिशः सर्वा व्यनादयन् ॥ (२७।२)

saśaṅkhair veṇunirghoṣair diśaḥ sarvā vyanādayan ||

28.1२८.१

ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाम् अमिततेजसाम् । (२८।१)

tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñām amitatejasām |

28.2२८.२

सम्प्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमनकाङ्क्षया ॥ (२८।२)

samprākampata harṣeṇa kṛṣṇāgamanakāṅkṣayā ||

29.1२९.१

ततो ऽभ्याशगते कृष्णे समहृष्यन्नराधिपाः । (२९।१)

tato 'bhyāśagate kṛṣṇe samahṛṣyannarādhipāḥ |

29.2२९.२

श्रुत्वा तं रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥ (२९।२)

śrutvā taṃ rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam ||

30.1३०.१

आसाद्य तु सभाद्वारम् ऋषभः सर्वसात्वताम् । (३०।१)

āsādya tu sabhādvāram ṛṣabhaḥ sarvasātvatām |

30.2३०.२

अवतीर्य रथाच्छौरिः कैलासशिखरोपमात् ॥ (३०।२)

avatīrya rathācchauriḥ kailāsaśikharopamāt ||

31.1३१.१

नगमेघप्रतीकाशां ज्वलन्तीम् इव तेजसा । (३१।१)

nagameghapratīkāśāṃ jvalantīm iva tejasā |

31.2३१.२

महेन्द्रसदनप्रख्यां प्रविवेश सभां ततः ॥ (३१।२)

mahendrasadanaprakhyāṃ praviveśa sabhāṃ tataḥ ||

32.1३२.१

पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः । (३२।१)

pāṇau gṛhītvā viduraṃ sātyakiṃ ca mahāyaśāḥ |

32.2३२.२

ज्योतींष्यादित्यवद् राजन् कुरून् प्रच्छादयञ् श्रिया ॥ (३२।२)

jyotīṃṣyādityavad rājan kurūn pracchādayañ śriyā ||

33.1३३.१

अग्रतो वासुदेवस्य कर्णदुर्योधनावुभौ । (३३।१)

agrato vāsudevasya karṇaduryodhanāvubhau |

33.2३३.२

वृष्णयः कृतवर्मा च आसन् कृष्णस्य पृष्ठतः ॥ (३३।२)

vṛṣṇayaḥ kṛtavarmā ca āsan kṛṣṇasya pṛṣṭhataḥ ||

34.1३४.१

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततः । (३४।१)

dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya bhīṣmadroṇādayastataḥ |

34.2३४.२

आसनेभ्यो ऽचलन् सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् ॥ (३४।२)

āsanebhyo 'calan sarve pūjayanto janārdanam ||

35.1३५.१

अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर् महामनाः । (३५।१)

abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣur mahāmanāḥ |

35.2३५.२

सहैव भीष्मद्रोणाभ्याम् उदतिष्ठन्महायशाः ॥ (३५।२)

sahaiva bhīṣmadroṇābhyām udatiṣṭhanmahāyaśāḥ ||

36.1३६.१

उत्तिष्ठति महाराजे धृतराष्ट्रे जनेश्वरे । (३६।१)

uttiṣṭhati mahārāje dhṛtarāṣṭre janeśvare |

36.2३६.२

तानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः ॥ (३६।२)

tāni rājasahasrāṇi samuttasthuḥ samantataḥ ||

37.1३७.१

आसनं सर्वतोभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम् । (३७।१)

āsanaṃ sarvatobhadraṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |

37.2३७.२

कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ (३७।२)

kṛṣṇārthe kalpitaṃ tatra dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt ||

38.1३८.१

स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवः । (३८।१)

smayamānastu rājānaṃ bhīṣmadroṇau ca mādhavaḥ |

38.2३८.२

अभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश्चान्यान् यथावयः ॥ (३८।२)

abhyabhāṣata dharmātmā rājñaścānyān yathāvayaḥ ||

39.1३९.१

तत्र केशवम् आनर्चुः सम्यग् अभ्यागतं सभाम् । (३९।१)

tatra keśavam ānarcuḥ samyag abhyāgataṃ sabhām |

39.2३९.२

राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्च जनार्दनम् ॥ (३९।२)

rājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaśca janārdanam ||

40.1४०.१

तत्र तिष्ठन् स दाशार्हो राजमध्ये परंतपः । (४०।१)

tatra tiṣṭhan sa dāśārho rājamadhye paraṃtapaḥ |

40.2४०.२

अपश्यद् अन्तरिक्षस्थान् ऋषीन् परपुरंजयः ॥ (४०।२)

apaśyad antarikṣasthān ṛṣīn parapuraṃjayaḥ ||

41.1४१.१

ततस्तान् अभिसम्प्रेक्ष्य नारदप्रमुखान् ऋषीन् । (४१।१)

tatastān abhisamprekṣya nāradapramukhān ṛṣīn |

41.2४१.२

अभ्यभाषत दाशार्हो भीष्मं शांतनवं शनैः ॥ (४१।२)

abhyabhāṣata dāśārho bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śanaiḥ ||

42.1४२.१

पार्थिवीं समितिं द्रष्टुम् ऋषयो ऽभ्यागता नृप । (४२।१)

pārthivīṃ samitiṃ draṣṭum ṛṣayo 'bhyāgatā nṛpa |

42.2४२.२

निमन्त्र्यन्ताम् आसनैश्च सत्कारेण च भूयसा ॥ (४२।२)

nimantryantām āsanaiśca satkāreṇa ca bhūyasā ||

43.1४३.१

नैतेष्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिद् आसितुम् । (४३।१)

naiteṣvanupaviṣṭeṣu śakyaṃ kenacid āsitum |

43.2४३.२

पूजा प्रयुज्यताम् आशु मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ (४३।२)

pūjā prayujyatām āśu munīnāṃ bhāvitātmanām ||

44.1४४.१

ऋषीञ् शांतनवो दृष्ट्वा सभाद्वारम् उपस्थितान् । (४४।१)

ṛṣīñ śāṃtanavo dṛṣṭvā sabhādvāram upasthitān |

44.2४४.२

त्वरमाणस्ततो भृत्यान् आसनानीत्यचोदयत् ॥ (४४।२)

tvaramāṇastato bhṛtyān āsanānītyacodayat ||

45.1४५.१

आसनान्यथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि च । (४५।१)

āsanānyatha mṛṣṭāni mahānti vipulāni ca |

45.2४५.२

मणिकाञ्चनचित्राणि समाजह्रुस्ततस्ततः ॥ (४५।२)

maṇikāñcanacitrāṇi samājahrustatastataḥ ||

46.1४६.१

तेषु तत्रोपविष्टेषु गृहीतार्घेषु भारत । (४६।१)

teṣu tatropaviṣṭeṣu gṛhītārgheṣu bhārata |

46.2४६.२

निषसादासने कृष्णो राजानश्च यथासनम् ॥ (४६।२)

niṣasādāsane kṛṣṇo rājānaśca yathāsanam ||

47.1४७.१

दुःशासनः सात्यकये ददावासनम् उत्तमम् । (४७।१)

duḥśāsanaḥ sātyakaye dadāvāsanam uttamam |

47.2४७.२

विविंशतिर् ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे ॥ (४७।२)

viviṃśatir dadau pīṭhaṃ kāñcanaṃ kṛtavarmaṇe ||

48.1४८.१

अविदूरे ऽथ कृष्णस्य कर्णदुर्योधनावुभौ । (४८।१)

avidūre 'tha kṛṣṇasya karṇaduryodhanāvubhau |

48.2४८.२

एकासने महात्मानौ निषीदतुर् अमर्षणौ ॥ (४८।२)

ekāsane mahātmānau niṣīdatur amarṣaṇau ||

49.1४९.१

गान्धारराजः शकुनिर् गान्धारैर् अभिरक्षितः । (४९।१)

gāndhārarājaḥ śakunir gāndhārair abhirakṣitaḥ |

49.2४९.२

निषसादासने राजा सहपुत्रो विशां पते ॥ (४९।२)

niṣasādāsane rājā sahaputro viśāṃ pate ||

50.1५०.१

विदुरो मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्याजिनोत्तरे । (५०।१)

viduro maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinottare |

50.2५०.२

संस्पृशन्न् आसनं शौरेर् महामतिर् उपाविशत् ॥ (५०।२)

saṃspṛśann āsanaṃ śaurer mahāmatir upāviśat ||

51.1५१.१

चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्हं राजानः सर्वपार्थिवाः । (५१।१)

cirasya dṛṣṭvā dāśārhaṃ rājānaḥ sarvapārthivāḥ |

51.2५१.२

अमृतस्येव नातृप्यन् प्रेक्षमाणा जनार्दनम् ॥ (५१।२)

amṛtasyeva nātṛpyan prekṣamāṇā janārdanam ||

52.1५२.१

अतसीपुष्पसंकाशः पीतवासा जनार्दनः । (५२।१)

atasīpuṣpasaṃkāśaḥ pītavāsā janārdanaḥ |

52.2५२.२

व्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवोपहितो मणिः ॥ (५२।२)

vyabhrājata sabhāmadhye hemnīvopahito maṇiḥ ||

53.1५३.१

ततस्तूष्णीं सर्वम् आसीद् गोविन्दगतमानसम् । (५३।१)

tatastūṣṇīṃ sarvam āsīd govindagatamānasam |

53.2५३.२

न तत्र कश्चित् किंचिद्धि व्याजहार पुमान् क्वचित् ॥ (५३।२)

na tatra kaścit kiṃciddhi vyājahāra pumān kvacit ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 5, 92

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit