MBh, 5, 92
Select a line for its word-by-word analysis.
धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः । (२।१)
dharmārthakāmayuktāśca vicitrārthapadākṣarāḥ |
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन् ॥ (४।२)
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ keśavaṃ pratyabodhayan ||
सर्वम् आवश्यकं चक्रे प्रातःकार्यं जनार्दनः ॥ (५।२)
sarvam āvaśyakaṃ cakre prātaḥkāryaṃ janārdanaḥ ||
संध्यां तिष्ठन्तम् अभ्येत्य दाशार्हम् अपराजितम् ॥ (७।२)
saṃdhyāṃ tiṣṭhantam abhyetya dāśārham aparājitam ||
आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभागतम् । (८।१)
ācakṣetāṃ tu kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭraṃ sabhāgatam |
कुरूंश्च भीष्मप्रमुखान् राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान् ॥ (८।२)
kurūṃśca bhīṣmapramukhān rājñaḥ sarvāṃśca pārthivān ||
त्वाम् अर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रम् इवामराः । (९।१)
tvām arthayante govinda divi śakram ivāmarāḥ |
ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनः । (१०।१)
tato vimala āditye brāhmaṇebhyo janārdanaḥ |
ददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्वांश्च परंतपः ॥ (१०।२)
dadau hiraṇyaṃ vāsāṃsi gāścāśvāṃśca paraṃtapaḥ ||
विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हम् अपराजितम् । (११।१)
visṛṣṭavantaṃ ratnāni dāśārham aparājitam |
तिष्ठन्तम् उपसंगम्य ववन्दे सारथिस्तदा ॥ (११।२)
tiṣṭhantam upasaṃgamya vavande sārathistadā ||
तम् उपस्थितम् आज्ञाय रथं दिव्यं महामनाः । (१२।१)
tam upasthitam ājñāya rathaṃ divyaṃ mahāmanāḥ |
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च जनार्दनः । (१३।१)
agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃśca janārdanaḥ |
कौस्तुभं मणिम् आमुच्य श्रिया परमया ज्वलन् ॥ (१३।२)
kaustubhaṃ maṇim āmucya śriyā paramayā jvalan ||
कुरुभिः संवृतः कृष्णो वृष्णिभिश्चाभिरक्षितः । (१४।१)
kurubhiḥ saṃvṛtaḥ kṛṣṇo vṛṣṇibhiścābhirakṣitaḥ |
अन्वारुरोह दाशार्हं विदुरः सर्वधर्मवित् । (१५।१)
anvāruroha dāśārhaṃ viduraḥ sarvadharmavit |
सर्वप्राणभृतां श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतां वरम् ॥ (१५।२)
sarvaprāṇabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varam ||
ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः । (१६।१)
tato duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniścāpi saubalaḥ |
सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां च महारथाः । (१७।१)
sātyakiḥ kṛtavarmā ca vṛṣṇīnāṃ ca mahārathāḥ |
पृष्ठतो ऽनुययुः कृष्णं रथैर् अश्वैर् गजैर् अपि ॥ (१७।२)
pṛṣṭhato 'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ rathair aśvair gajair api ||
गच्छतां घोषिणश्चित्राश्चारु बभ्राजिरे रथाः ॥ (१८।२)
gacchatāṃ ghoṣiṇaścitrāścāru babhrājire rathāḥ ||
राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमाञ् श्रिया ज्वलन् ॥ (१९।२)
rājarṣicaritaṃ kāle kṛṣṇo dhīmāñ śriyā jvalan ||
ततः प्रयाते दाशार्हे प्रावाद्यन्तैकपुष्कराः । (२०।१)
tataḥ prayāte dāśārhe prāvādyantaikapuṣkarāḥ |
शङ्खाश्च दध्मिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च ॥ (२०।२)
śaṅkhāśca dadhmire tatra vādyānyanyāni yāni ca ||
प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाः । (२१।१)
pravīrāḥ sarvalokasya yuvānaḥ siṃhavikramāḥ |
परिवार्य रथं शौरेर् अगच्छन्त परंतपाः ॥ (२१।२)
parivārya rathaṃ śaurer agacchanta paraṃtapāḥ ||
ततो ऽन्ये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससः । (२२।१)
tato 'nye bahusāhasrā vicitrādbhutavāsasaḥ |
असिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन् पुरःसराः ॥ (२२।२)
asiprāsāyudhadharāḥ kṛṣṇasyāsan puraḥsarāḥ ||
गजाः परःशतास्तत्र वराश्चाश्वाः सहस्रशः । (२३।१)
gajāḥ paraḥśatāstatra varāścāśvāḥ sahasraśaḥ |
प्रयान्तम् अन्वयुर् वीरं दाशार्हम् अपराजितम् ॥ (२३।२)
prayāntam anvayur vīraṃ dāśārham aparājitam ||
पुरं कुरूणां संवृत्तं द्रष्टुकामं जनार्दनम् । (२४।१)
puraṃ kurūṇāṃ saṃvṛttaṃ draṣṭukāmaṃ janārdanam |
सवृद्धबालं सस्त्रीकं रथ्यागतम् अरिंदमम् ॥ (२४।२)
savṛddhabālaṃ sastrīkaṃ rathyāgatam ariṃdamam ||
प्रचलन्तीव भारेण योषिद्भिर् भवनान्युत ॥ (२५।२)
pracalantīva bhāreṇa yoṣidbhir bhavanānyuta ||
सम्पूज्यमानः कुरुभिः संशृण्वन् विविधाः कथाः । (२६।१)
sampūjyamānaḥ kurubhiḥ saṃśṛṇvan vividhāḥ kathāḥ |
यथार्हं प्रतिसत्कुर्वन् प्रेक्षमाणः शनैर् ययौ ॥ (२६।२)
yathārhaṃ pratisatkurvan prekṣamāṇaḥ śanair yayau ||
सशङ्खैर् वेणुनिर्घोषैर् दिशः सर्वा व्यनादयन् ॥ (२७।२)
saśaṅkhair veṇunirghoṣair diśaḥ sarvā vyanādayan ||
ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाम् अमिततेजसाम् । (२८।१)
tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñām amitatejasām |
ततो ऽभ्याशगते कृष्णे समहृष्यन्नराधिपाः । (२९।१)
tato 'bhyāśagate kṛṣṇe samahṛṣyannarādhipāḥ |
श्रुत्वा तं रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥ (२९।२)
śrutvā taṃ rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam ||
आसाद्य तु सभाद्वारम् ऋषभः सर्वसात्वताम् । (३०।१)
āsādya tu sabhādvāram ṛṣabhaḥ sarvasātvatām |
महेन्द्रसदनप्रख्यां प्रविवेश सभां ततः ॥ (३१।२)
mahendrasadanaprakhyāṃ praviveśa sabhāṃ tataḥ ||
पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः । (३२।१)
pāṇau gṛhītvā viduraṃ sātyakiṃ ca mahāyaśāḥ |
ज्योतींष्यादित्यवद् राजन् कुरून् प्रच्छादयञ् श्रिया ॥ (३२।२)
jyotīṃṣyādityavad rājan kurūn pracchādayañ śriyā ||
वृष्णयः कृतवर्मा च आसन् कृष्णस्य पृष्ठतः ॥ (३३।२)
vṛṣṇayaḥ kṛtavarmā ca āsan kṛṣṇasya pṛṣṭhataḥ ||
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततः । (३४।१)
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya bhīṣmadroṇādayastataḥ |
आसनेभ्यो ऽचलन् सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् ॥ (३४।२)
āsanebhyo 'calan sarve pūjayanto janārdanam ||
अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर् महामनाः । (३५।१)
abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣur mahāmanāḥ |
सहैव भीष्मद्रोणाभ्याम् उदतिष्ठन्महायशाः ॥ (३५।२)
sahaiva bhīṣmadroṇābhyām udatiṣṭhanmahāyaśāḥ ||
कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ (३७।२)
kṛṣṇārthe kalpitaṃ tatra dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt ||
स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवः । (३८।१)
smayamānastu rājānaṃ bhīṣmadroṇau ca mādhavaḥ |
अभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश्चान्यान् यथावयः ॥ (३८।२)
abhyabhāṣata dharmātmā rājñaścānyān yathāvayaḥ ||
तत्र केशवम् आनर्चुः सम्यग् अभ्यागतं सभाम् । (३९।१)
tatra keśavam ānarcuḥ samyag abhyāgataṃ sabhām |
राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्च जनार्दनम् ॥ (३९।२)
rājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaśca janārdanam ||
तत्र तिष्ठन् स दाशार्हो राजमध्ये परंतपः । (४०।१)
tatra tiṣṭhan sa dāśārho rājamadhye paraṃtapaḥ |
अपश्यद् अन्तरिक्षस्थान् ऋषीन् परपुरंजयः ॥ (४०।२)
apaśyad antarikṣasthān ṛṣīn parapuraṃjayaḥ ||
ततस्तान् अभिसम्प्रेक्ष्य नारदप्रमुखान् ऋषीन् । (४१।१)
tatastān abhisamprekṣya nāradapramukhān ṛṣīn |
अभ्यभाषत दाशार्हो भीष्मं शांतनवं शनैः ॥ (४१।२)
abhyabhāṣata dāśārho bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śanaiḥ ||
पार्थिवीं समितिं द्रष्टुम् ऋषयो ऽभ्यागता नृप । (४२।१)
pārthivīṃ samitiṃ draṣṭum ṛṣayo 'bhyāgatā nṛpa |
निमन्त्र्यन्ताम् आसनैश्च सत्कारेण च भूयसा ॥ (४२।२)
nimantryantām āsanaiśca satkāreṇa ca bhūyasā ||
नैतेष्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिद् आसितुम् । (४३।१)
naiteṣvanupaviṣṭeṣu śakyaṃ kenacid āsitum |
पूजा प्रयुज्यताम् आशु मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ (४३।२)
pūjā prayujyatām āśu munīnāṃ bhāvitātmanām ||
ऋषीञ् शांतनवो दृष्ट्वा सभाद्वारम् उपस्थितान् । (४४।१)
ṛṣīñ śāṃtanavo dṛṣṭvā sabhādvāram upasthitān |
विविंशतिर् ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे ॥ (४७।२)
viviṃśatir dadau pīṭhaṃ kāñcanaṃ kṛtavarmaṇe ||
गान्धारराजः शकुनिर् गान्धारैर् अभिरक्षितः । (४९।१)
gāndhārarājaḥ śakunir gāndhārair abhirakṣitaḥ |
विदुरो मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्याजिनोत्तरे । (५०।१)
viduro maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinottare |
संस्पृशन्न् आसनं शौरेर् महामतिर् उपाविशत् ॥ (५०।२)
saṃspṛśann āsanaṃ śaurer mahāmatir upāviśat ||
चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्हं राजानः सर्वपार्थिवाः । (५१।१)
cirasya dṛṣṭvā dāśārhaṃ rājānaḥ sarvapārthivāḥ |
अमृतस्येव नातृप्यन् प्रेक्षमाणा जनार्दनम् ॥ (५१।२)
amṛtasyeva nātṛpyan prekṣamāṇā janārdanam ||
व्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवोपहितो मणिः ॥ (५२।२)
vyabhrājata sabhāmadhye hemnīvopahito maṇiḥ ||
ततस्तूष्णीं सर्वम् आसीद् गोविन्दगतमानसम् । (५३।१)
tatastūṣṇīṃ sarvam āsīd govindagatamānasam |
न तत्र कश्चित् किंचिद्धि व्याजहार पुमान् क्वचित् ॥ (५३।२)
na tatra kaścit kiṃciddhi vyājahāra pumān kvacit ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.