MBh, 3, 193
Select a line for its word-by-word analysis.
इक्ष्वाकौ संस्थिते राजञ् शशादः पृथिवीम् इमाम् । (१।२)
ikṣvākau saṃsthite rājañ śaśādaḥ pṛthivīm imām |
प्राप्तः परमधर्मात्मा सो ऽयोध्यायां नृपो ऽभवत् ॥ (१।३)
prāptaḥ paramadharmātmā so 'yodhyāyāṃ nṛpo 'bhavat ||
शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् । (२।१)
śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān |
अनेनाश् चापि काकुत्स्थः पृथुश् चानेनसः सुतः ॥ (२।२)
anenāś cāpi kākutsthaḥ pṛthuś cānenasaḥ sutaḥ ||
विष्वगश्वः पृथोः पुत्रस् तस्माद् आर्द्रस् तु जज्ञिवान् । (३।१)
viṣvagaśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tu jajñivān |
आर्द्रस्य युवनाश्वस् तु श्रावस्तस् तस्य चात्मजः ॥ (३।२)
ārdrasya yuvanāśvas tu śrāvastas tasya cātmajaḥ ||
जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता । (४।१)
jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā |
कुवलाश्वस् तु पितृतो गुणैर् अभ्यधिको ऽभवत् । (६।१)
kuvalāśvas tu pitṛto guṇair abhyadhiko 'bhavat |
अथ शुश्राव राजर्षिं तम् उत्तङ्को युधिष्ठिर । (८।१)
atha śuśrāva rājarṣiṃ tam uttaṅko yudhiṣṭhira |
वनं सम्प्रस्थितं राजन् बृहदश्वं द्विजोत्तमः ॥ (८।२)
vanaṃ samprasthitaṃ rājan bṛhadaśvaṃ dvijottamaḥ ||
तम् उत्तङ्को महातेजाः सर्वास्त्रविदुषां वरम् । (९।१)
tam uttaṅko mahātejāḥ sarvāstraviduṣāṃ varam |
भवता रक्षणं कार्यं तत् तावत् कर्तुम् अर्हसि । (१०।२)
bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tat tāvat kartum arhasi |
निरुद्विग्ना वयं राजंस् त्वत्प्रसादाद् वसेमहि ॥ (१०।३)
nirudvignā vayaṃ rājaṃs tvatprasādād vasemahi ||
त्वया हि पृथिवी राजन् रक्ष्यमाणा महात्मना । (११।१)
tvayā hi pṛthivī rājan rakṣyamāṇā mahātmanā |
भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुम् अर्हसि ॥ (११।२)
bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantum arhasi ||
पालने हि महान् धर्मः प्रजानाम् इह दृश्यते । (१२।१)
pālane hi mahān dharmaḥ prajānām iha dṛśyate |
न तथा दृश्यते ऽरण्ये मा ते भूद् बुद्धिर् ईदृशी ॥ (१२।२)
na tathā dṛśyate 'raṇye mā te bhūd buddhir īdṛśī ||
ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्मः क्वचन दृश्यते । (१३।१)
īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kvacana dṛśyate |
प्रजानां पालने यो वै पुरा राजर्षिभिः कृतः । (१३।२)
prajānāṃ pālane yo vai purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ |
रक्षितव्याः प्रजा राज्ञा तास् त्वं रक्षितुम् अर्हसि ॥ (१३।३)
rakṣitavyāḥ prajā rājñā tās tvaṃ rakṣitum arhasi ||
निरुद्विग्नस् तपश् चर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव । (१४।१)
nirudvignas tapaś cartuṃ na hi śaknomi pārthiva |
तत्र रौद्रो दानवेन्द्रो महावीर्यपराक्रमः । (१६।१)
tatra raudro dānavendro mahāvīryaparākramaḥ |
मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर् नाम सुदारुणः ॥ (१६।२)
madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur nāma sudāruṇaḥ ||
तं निहत्य महाराज वनं त्वं गन्तुम् अर्हसि ॥ (१७।२)
taṃ nihatya mahārāja vanaṃ tvaṃ gantum arhasi ||
त्रिदशानां विनाशाय लोकानां चापि पार्थिव ॥ (१८।२)
tridaśānāṃ vināśāya lokānāṃ cāpi pārthiva ||
अवध्यो देवतानां स दैत्यानाम् अथ रक्षसाम् । (१९।१)
avadhyo devatānāṃ sa daityānām atha rakṣasām |
नागानाम् अथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वशः । (१९।२)
nāgānām atha yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
तं विनाशय भद्रं ते मा ते बुद्धिर् अतो ऽन्यथा । (२०।१)
taṃ vināśaya bhadraṃ te mā te buddhir ato 'nyathā |
प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं शाश्वतीम् अव्ययां ध्रुवाम् ॥ (२०।२)
prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ śāśvatīm avyayāṃ dhruvām ||
क्रूरस्य स्वपतस् तस्य वालुकान्तर्हितस्य वै । (२१।१)
krūrasya svapatas tasya vālukāntarhitasya vai |
संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः सम्प्रवर्तते । (२१।२)
saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ sampravartate |
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूमं ह्यतिदारुणम् ॥ (२२।३)
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmaṃ hyatidāruṇam ||
तेन राजन् न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे । (२३।१)
tena rājan na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame |
लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन् विनिहते ऽसुरे ॥ (२३।३)
lokāḥ svasthā bhavantvadya tasmin vinihate 'sure ||
त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः । (२४।१)
tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ |
तेजसा तव तेजश् च विष्णुर् आप्याययिष्यति ॥ (२४।२)
tejasā tava tejaś ca viṣṇur āpyāyayiṣyati ||
विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्वं ततो वधे । (२५।१)
viṣṇunā ca varo datto mama pūrvaṃ tato vadhe |
यस् तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः । (२५।२)
yas taṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ |
तेजस् तं वैष्णवम् इति प्रवेक्ष्यति दुरासदम् ॥ (२५।३)
tejas taṃ vaiṣṇavam iti pravekṣyati durāsadam ||
तत् तेजस् त्वं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम् । (२६।१)
tat tejas tvaṃ samādhāya rājendra bhuvi duḥsaham |
तं निषूदय संदुष्टं दैत्यं रौद्रपराक्रमम् ॥ (२६।२)
taṃ niṣūdaya saṃduṣṭaṃ daityaṃ raudraparākramam ||
न हि धुन्धुर् महातेजास् तेजसाल्पेन शक्यते । (२७।१)
na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate |
निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैर् अपि ॥ (२७।२)
nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatair api ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.