युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह । (१।२)

नरस्य का प्रतिष्ठा स्याद् एतत् पृष्टो वदस्व मे ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः । (२।२)

प्रज्ञा नैःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम् ॥ (२।३)

प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिर् ऐश्वर्यसंक्षये । (३।१)

प्रह्रादो नमुचिर् मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम् ॥ (३।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (४।१)

इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (४।२)

वैश्यः कश्चिद् ऋषिं तात काश्यपं संशितव्रतम् । (५।१)

रथेन पातयामास श्रीमान् दृप्तस्तपस्विनम् ॥ (५।२)

आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानम् अथाब्रवीत् । (६।१)

मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते ॥ (६।२)

तथा मुमूर्षुम् आसीनम् अकूजन्तम् अचेतसम् । (७।१)

इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्रुद्धमानसम् ॥ (७।२)

मनुष्ययोनिम् इच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः । (८।१)

मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति ॥ (८।२)

मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप । (९।१)

सुदुर्लभम् अवाप्यैतद् अदोषान्मर्तुम् इच्छसि ॥ (९।२)

सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत श्रुतिः । (१०।१)

संतोषणीयरूपो ऽसि लोभाद् यद् अभिमन्यसे ॥ (१०।२)

अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः । (११।१)

पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै ॥ (११।२)

न पाणिलाभाद् अधिको लाभः कश्चन विद्यते । (१२।१)

अपाणित्वाद् वयं ब्रह्मन् कण्टकान्नोद्धरामहे ॥ (१२।२)

अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली । (१३।१)

उद्धरन्ति कृमीन् अङ्गाद् दशमानान् कषन्ति च ॥ (१३।२)

हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते । (१४।१)

चेलम् अन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते ॥ (१४।२)

अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च । (१५।१)

उपायैर् बहुभिश्चैव वश्यान् आत्मनि कुर्वते ॥ (१५।२)

ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः । (१६।१)

सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने ॥ (१६।२)

दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर् न च मूषकः । (१७।१)

न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः ॥ (१७।२)

एतावतापि लाभेन तोष्टुम् अर्हसि काश्यप । (१८।१)

किं पुनर् यो ऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः ॥ (१८।२)

इमे मां कृमयो ऽदन्ति तेषाम् उद्धरणाय मे । (१९।१)

नास्ति शक्तिर् अपाणित्वात् पश्यावस्थाम् इमां मम ॥ (१९।२)

अकार्यम् इति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम् । (२०।१)

नेतः पापीयसीं योनिं पतेयम् अपराम् इति ॥ (२०।२)

मध्ये वै पापयोनीनां सार्गाली याम् अहं गतः । (२१।१)

पापीयस्यो बहुतरा इतो ऽन्याः पापयोनयः ॥ (२१।२)

जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः । (२२।१)

नैकान्तसुखम् एवेह क्वचित् पश्यामि कस्यचित् ॥ (२२।२)

मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यम् इच्छन्त्यनन्तरम् । (२३।१)

राज्याद् देवत्वम् इच्छन्ति देवत्वाद् इन्द्रताम् अपि ॥ (२३।२)

भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् । (२४।१)

देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति ॥ (२४।२)

न तृप्तिः प्रियलाभे ऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति । (२५।१)

सम्प्रज्वलति सा भूयः समिद्भिर् इव पावकः ॥ (२५।२)

अस्त्येव त्वयि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वयि । (२६।१)

सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना ॥ (२६।२)

परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् । (२७।१)

मूलं रुन्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तान् इव पञ्जरे ॥ (२७।२)

न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते । (२८।१)

संस्पर्शाद् दर्शनाद् वापि श्रवणाद् वापि जायते ॥ (२८।२)

न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् । (२९।१)

ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद् विद्यते क्वचित् ॥ (२९।२)

यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप । (३०।१)

येषाम् अभुक्तपूर्वं ते तेषाम् अस्मृतिर् एव च ॥ (३०।२)

अप्राशनम् असंस्पर्शम् असंदर्शनम् एव च । (३१।१)

पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः ॥ (३१।२)

पाणिमन्तो धनैर् युक्ता बलवन्तो न संशयः । (३२।१)

मनुष्या मानुषैर् एव दासत्वम् उपपादिताः ॥ (३२।२)

वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः । (३३।१)

ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च ॥ (३३।२)

अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः । (३४।१)

जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिम् उपासते ॥ (३४।२)

उत्सहन्ते च ते वृत्तिम् अन्याम् अप्युपसेवितुम् । (३५।१)

स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत् तथा ॥ (३५।२)

न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुम् इच्छति । (३६।१)

असंतुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम् ॥ (३६।२)

दृष्ट्वा कुणीन् पक्षहतान्मनुष्यान् आमयाविनः । (३७।१)

सुसम्पूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभो ऽसि काश्यप ॥ (३७।२)

यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामयः । (३८।१)

अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः ॥ (३८।२)

न केनचित् प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा । (३९।१)

धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुम् अर्हसि ॥ (३९।२)

यदि ब्रह्मञ् शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः । (४०।१)

वेदोक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यम् अवाप्स्यसि ॥ (४०।२)

स्वाध्यायम् अग्निसंस्कारम् अप्रमत्तो ऽनुपालय । (४१।१)

सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित् ॥ (४१।२)

ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम् । (४२।१)

कथं ते जातु शोचेयुर् ध्यायेयुर् वाप्यशोभनम् ॥ (४२।२)

इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महद् अवाप्नुयुः । (४३।१)

उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः ॥ (४३।२)

नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः । (४४।१)

संपतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताम् ॥ (४४।२)

अहम् आसं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः । (४५।१)

आन्वीक्षिकीं तर्कविद्याम् अनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥ (४५।२)

हेतुवादान् प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् । (४६।१)

आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान् ॥ (४६।२)

नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः । (४७।१)

तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज ॥ (४७।२)

अपि जातु तथा तत् स्याद् अहोरात्रशतैर् अपि । (४८।१)

यद् अहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः ॥ (४८।२)

संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः । (४९।१)

ज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यवर्जयिता तथा ॥ (४९।२)

ततः स मुनिर् उत्थाय काश्यपस्तम् उवाच ह । (५०।१)

अहो बतासि कुशलो बुद्धिमान् इति विस्मितः ॥ (५०।२)

समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा । (५१।१)

ददर्श चैनं देवानाम् इन्द्रं देवं शचीपतिम् ॥ (५१।२)

ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम् । (५२।१)

अनुज्ञातश्च तेनाथ प्रविवेश स्वम् आश्रमम् ॥ (५२।२)