MBh, 3, 74
Select a line for its word-by-word analysis.
सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः । (१।२)
sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ |
आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥ (१।३)
āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat ||
रूपे मे संशयस् त्वेकः स्वयम् इच्छामि वेदितुम् ॥ (३।२)
rūpe me saṃśayas tvekaḥ svayam icchāmi veditum ||
स वा प्रवेश्यतां मातर् मां वानुज्ञातुम् अर्हसि । (४।१)
sa vā praveśyatāṃ mātar māṃ vānujñātum arhasi |
विदितं वाथ वाज्ञातं पितुर् मे संविधीयताम् ॥ (४।२)
viditaṃ vātha vājñātaṃ pitur me saṃvidhīyatām ||
एवम् उक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीमम् अब्रवीत् । (५।१)
evam uktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmam abravīt |
दुहितुस् तम् अभिप्रायम् अन्वजानाच्च पार्थिवः ॥ (५।२)
duhitus tam abhiprāyam anvajānācca pārthivaḥ ||
सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ । (६।१)
sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha |
तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । (७।१)
taṃ tu dṛṣṭvā tathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā |
दृष्टपूर्वस् त्वया कश्चिद् धर्मज्ञो नाम बाहुक । (९।१)
dṛṣṭapūrvas tvayā kaścid dharmajño nāma bāhuka |
सुप्ताम् उत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् ॥ (९।२)
suptām utsṛjya vipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam ||
अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम् । (१०।१)
anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām |
अपहाय तु को गच्छेत् पुण्यश्लोकम् ऋते नलम् ॥ (१०।२)
apahāya tu ko gacchet puṇyaślokam ṛte nalam ||
किं नु तस्य मया कार्यम् अपराद्धं महीपतेः । (११।१)
kiṃ nu tasya mayā kāryam aparāddhaṃ mahīpateḥ |
यो माम् उत्सृज्य विपिने गतवान् निद्रया हृताम् ॥ (११।२)
yo mām utsṛjya vipine gatavān nidrayā hṛtām ||
साक्षाद् देवान् अपाहाय वृतो यः स मया पुरा । (१२।१)
sākṣād devān apāhāya vṛto yaḥ sa mayā purā |
अनुव्रतां साभिकामां पुत्रिणीं त्यक्तवान् कथम् ॥ (१२।२)
anuvratāṃ sābhikāmāṃ putriṇīṃ tyaktavān katham ||
अग्नौ पाणिगृहीतां च हंसानां वचने स्थिताम् । (१३।१)
agnau pāṇigṛhītāṃ ca haṃsānāṃ vacane sthitām |
भरिष्यामीति सत्यं च प्रतिश्रुत्य क्व तद् गतम् ॥ (१३।२)
bhariṣyāmīti satyaṃ ca pratiśrutya kva tad gatam ||
दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास् तु सर्वम् एतद् अरिंदम । (१४।१)
damayantyā bruvantyās tu sarvam etad ariṃdama |
शोकजं वारि नेत्राभ्याम् असुखं प्रास्रवद् बहु ॥ (१४।२)
śokajaṃ vāri netrābhyām asukhaṃ prāsravad bahu ||
अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत् । (१५।१)
atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃ tu tat |
परिस्रवन् नलो दृष्ट्वा शोकार्त इदम् अब्रवीत् ॥ (१५।२)
parisravan nalo dṛṣṭvā śokārta idam abravīt ||
मम राज्यं प्रनष्टं यन् नाहं तत् कृतवान् स्वयम् । (१६।१)
mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yan nāhaṃ tat kṛtavān svayam |
कलिना तत् कृतं भीरु यच् च त्वाम् अहम् अत्यजम् ॥ (१६।२)
kalinā tat kṛtaṃ bhīru yac ca tvām aham atyajam ||
त्वया तु धर्मभृच्छ्रेष्ठे शापेनाभिहतः पुरा । (१७।१)
tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā |
वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां विवाससम् ॥ (१७।२)
vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam ||
स मच्छरीरे त्वच्छापाद् दह्यमानो ऽवसत् कलिः । (१८।१)
sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno 'vasat kaliḥ |
त्वच्छापदग्धः सततं सो ऽग्नाविव समाहितः ॥ (१८।२)
tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so 'gnāviva samāhitaḥ ||
दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ॥ (१९।२)
duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe ||
विमुच्य मां गतः पापः स ततो ऽहम् इहागतः । (२०।१)
vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato 'ham ihāgataḥ |
त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मे ऽन्यत् प्रयोजनम् ॥ (२०।२)
tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me 'nyat prayojanam ||
कथं नु नारी भर्तारम् अनुरक्तम् अनुव्रतम् । (२१।१)
kathaṃ nu nārī bhartāram anuraktam anuvratam |
उत्सृज्य वरयेद् अन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ॥ (२१।२)
utsṛjya varayed anyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhicit ||
दूताश् चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् । (२२।१)
dūtāś caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt |
भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥ (२२।२)
bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati ||
श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गस्वरिर् उपस्थितः ॥ (२३।२)
śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarir upasthitaḥ ||
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् । (२४।१)
damayantī tu tacchrutvā nalasya paridevitam |
प्राञ्जलिर् वेपमाना च भीता वचनम् अब्रवीत् ॥ (२४।२)
prāñjalir vepamānā ca bhītā vacanam abravīt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.