महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 56

354 of 1995 · 38 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

बृहदश्व उवाच । (१।१)

bṛhadaśva uvāca

1.2१.२

एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण कलिः सह । (१।२)

evaṃ sa samayaṃ kṛtvā dvāpareṇa kaliḥ saha |

1.3१.३

आजगाम ततस् तत्र यत्र राजा स नैषधः ॥ (१।३)

ājagāma tatas tatra yatra rājā sa naiṣadhaḥ ||

2.1२.१

स नित्यम् अन्तरप्रेक्षी निषधेष्ववसच्चिरम् । (२।१)

sa nityam antaraprekṣī niṣadheṣvavasacciram |

2.2२.२

अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिर् अन्तरम् ॥ (२।२)

athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kalir antaram ||

3.1३.१

कृत्वा मूत्रम् उपस्पृश्य संध्याम् आस्ते स्म नैषधः । (३।१)

kṛtvā mūtram upaspṛśya saṃdhyām āste sma naiṣadhaḥ |

3.2३.२

अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रैनं कलिर् आविशत् ॥ (३।२)

akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ tatrainaṃ kalir āviśat ||

4.1४.१

स समाविश्य तु नलं समीपं पुष्करस्य ह । (४।१)

sa samāviśya tu nalaṃ samīpaṃ puṣkarasya ha |

4.2४.२

गत्वा पुष्करम् आहेदम् एहि दीव्य नलेन वै ॥ (४।२)

gatvā puṣkaram āhedam ehi dīvya nalena vai ||

5.1५.१

अक्षद्यूते नलं जेता भवान् हि सहितो मया । (५।१)

akṣadyūte nalaṃ jetā bhavān hi sahito mayā |

5.2५.२

निषधान् प्रतिपद्यस्व जित्वा राजन् नलं नृपम् ॥ (५।२)

niṣadhān pratipadyasva jitvā rājan nalaṃ nṛpam ||

6.1६.१

एवम् उक्तस् तु कलिना पुष्करो नलम् अभ्ययात् । (६।१)

evam uktas tu kalinā puṣkaro nalam abhyayāt |

6.2६.२

कलिश्चैव वृषो भूत्वा गवां पुष्करम् अभ्ययात् ॥ (६।२)

kaliścaiva vṛṣo bhūtvā gavāṃ puṣkaram abhyayāt ||

7.1७.१

आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा । (७।१)

āsādya tu nalaṃ vīraṃ puṣkaraḥ paravīrahā |

7.2७.२

दीव्यावेत्य् अब्रवीद् भ्राता वृषेणेति मुहुर् मुहुः ॥ (७।२)

dīvyāvety abravīd bhrātā vṛṣeṇeti muhur muhuḥ ||

8.1८.१

न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामनाः । (८।१)

na cakṣame tato rājā samāhvānaṃ mahāmanāḥ |

8.2८.२

वैदर्भ्याः प्रेक्षमाणायाः पणकालम् अमन्यत ॥ (८।२)

vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ paṇakālam amanyata ||

9.1९.१

हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् । (९।१)

hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyasya vāsasām |

9.2९.२

आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस् तदा ॥ (९।२)

āviṣṭaḥ kalinā dyūte jīyate sma nalas tadā ||

10.1१०.१

तम् अक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश्चन । (१०।१)

tam akṣamadasaṃmattaṃ suhṛdāṃ na tu kaścana |

10.2१०.२

निवारणे ऽभवच्छक्तो दीव्यमानम् अचेतसम् ॥ (१०।२)

nivāraṇe 'bhavacchakto dīvyamānam acetasam ||

11.1११.१

ततः पौरजनः सर्वो मन्त्रिभिः सह भारत । (११।१)

tataḥ paurajanaḥ sarvo mantribhiḥ saha bhārata |

11.2११.२

राजानं द्रष्टुम् आगच्छन् निवारयितुम् आतुरम् ॥ (११।२)

rājānaṃ draṣṭum āgacchan nivārayitum āturam ||

12.1१२.१

ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यवेदयत् । (१२।१)

tataḥ sūta upāgamya damayantyai nyavedayat |

12.2१२.२

एष पौरजनः सर्वो द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ॥ (१२।२)

eṣa paurajanaḥ sarvo dvāri tiṣṭhati kāryavān ||

13.1१३.१

निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः । (१३।१)

nivedyatāṃ naiṣadhāya sarvāḥ prakṛtayaḥ sthitāḥ |

13.2१३.२

अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ॥ (१३।२)

amṛṣyamāṇā vyasanaṃ rājño dharmārthadarśinaḥ ||

14.1१४.१

ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता । (१४।१)

tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā |

14.2१४.२

उवाच नैषधं भैमी शोकोपहतचेतना ॥ (१४।२)

uvāca naiṣadhaṃ bhaimī śokopahatacetanā ||

15.1१५.१

राजन् पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुर् अवस्थितः । (१५।१)

rājan paurajano dvāri tvāṃ didṛkṣur avasthitaḥ |

15.2१५.२

मन्त्रिभिः सहितः सर्वै राजभक्तिपुरस्कृतः । (१५।२)

mantribhiḥ sahitaḥ sarvai rājabhaktipuraskṛtaḥ |

15.3१५.३

तं द्रष्टुम् अर्हसीत्येवं पुनः पुनर् अभाषत ॥ (१५।३)

taṃ draṣṭum arhasītyevaṃ punaḥ punar abhāṣata ||

16.1१६.१

तां तथा रुचिरापाङ्गीं विलपन्तीं सुमध्यमाम् । (१६।१)

tāṃ tathā rucirāpāṅgīṃ vilapantīṃ sumadhyamām |

16.2१६.२

आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन ॥ (१६।२)

āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṃcana ||

17.1१७.१

ततस् ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः । (१७।१)

tatas te mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ |

17.2१७.२

नायम् अस्तीति दुःखार्ता व्रीडिता जग्मुर् आलयान् ॥ (१७।२)

nāyam astīti duḥkhārtā vrīḍitā jagmur ālayān ||

18.1१८.१

तथा तद् अभवद् द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । (१८।१)

tathā tad abhavad dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca |

18.2१८.२

युधिष्ठिर बहून् मासान् पुण्यश्लोकस् त्वजीयत ॥ (१८।२)

yudhiṣṭhira bahūn māsān puṇyaślokas tvajīyata ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 56

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit