युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः । (१।२)

इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ ॥ (१।३)

यो हि संहरते क्रोधं भावस् तस्य सुशोभने । (२।१)

यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभे । (२।२)

तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ॥ (२।३)

क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानाम् इह दृश्यते । (३।१)

तत् कथं मादृशः क्रोधम् उत्सृजेल्लोकनाशनम् ॥ (३।२)

क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात् क्रुद्धो हन्याद् गुरून् अपि । (४।१)

क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसो ऽप्य् अवमन्यते ॥ (४।२)

वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित् । (५।१)

नाकार्यम् अस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ॥ (५।२)

हिंस्यात् क्रोधाद् अवध्यांश् च वध्यान् सम्पूजयेद् अपि । (६।१)

आत्मानम् अपि च क्रुद्धः प्रेषयेद् यमसादनम् ॥ (६।२)

एतान् दोषान् प्रपश्यद्भिर् जितः क्रोधो मनीषिभिः । (७।१)

इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥ (७।२)

तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथम् अस्मद्विधश् चरेत् । (८।१)

एतद् द्रौपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते ॥ (८।२)

आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात् । (९।१)

क्रुध्यन्तम् अप्रतिक्रुध्यन् द्वयोर् एष चिकित्सकः ॥ (९।२)

मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यते ऽशक्तिमान् नरः । (१०।१)

बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानम् अन्ततः ॥ (१०।२)

तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्य् अनात्मनः । (११।१)

तस्माद् द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर् नियमनं स्मृतम् ॥ (११।२)

विद्वांस् तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति । (१२।१)

स नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति ॥ (१२।२)

तस्माद् बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा । (१३।१)

क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुर् आपत्स्वपि विजानता ॥ (१३।२)

मन्योर् हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः । (१४।१)

क्षमावतो जयो नित्यं साधोर् इह सतां मतम् ॥ (१४।२)

सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता । (१५।१)

तम् एवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम् । (१५।२)

मादृशः प्रसृजेत् कस्मात् सुयोधनवधाद् अपि ॥ (१५।३)

तेजस्वीति यम् आहुर् वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः । (१६।१)

न क्रोधो ऽभ्यन्तरस् तस्य भवतीति विनिश्चितम् ॥ (१६।२)

यस् तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते । (१७।१)

तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ॥ (१७।२)

क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत् प्रपश्यति । (१८।१)

न कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धो ऽनुपश्यति ॥ (१८।२)

हन्त्यवध्यान् अपि क्रुद्धो गुरून् रूक्षैस् तुदत्य् अपि । (१९।१)

तस्मात् तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात् प्रतिष्ठितः ॥ (१९।२)

दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वम् इति तेजसः । (२०।१)

गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुम् अञ्जसा ॥ (२०।२)

क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक् तेजो ऽभिपद्यते । (२१।१)

कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धैस् तेजः सुदुःसहम् ॥ (२१।२)

क्रोधस् त्वपण्डितैः शश्वत् तेज इत्य् अभिधीयते । (२२।१)

रजस् तल्लोकनाशाय विहितं मानुषान् प्रति ॥ (२२।२)

तस्माच्छश्वत् त्यजेत् क्रोधं पुरुषः सम्यग् आचरन् । (२३।१)

श्रेयान् स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ॥ (२३।२)

यदि सर्वम् अबुद्धीनाम् अतिक्रान्तम् अमेधसाम् । (२४।१)

अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित् स्याद् अनिन्दिते ॥ (२४।२)

यदि न स्युर् मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः । (२५।१)

न स्यात् संधिर् मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥ (२५।२)

अभिषक्तो ह्यभिषजेद् आहन्याद् गुरुणा हतः । (२६।१)

एवं विनाशो भूतानाम् अधर्मः प्रथितो भवेत् ॥ (२६।२)

आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेद् अनन्तरम् । (२७।१)

प्रतिहन्याद्धतश् चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः ॥ (२७।२)

हन्युर् हि पितरः पुत्रान् पुत्राश् चापि तथा पितॄन् । (२८।१)

हन्युश् च पतयो भार्याः पतीन् भार्यास् तथैव च ॥ (२८।२)

एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते । (२९।१)

प्रजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने ॥ (२९।२)

ताः क्षीयेरन् प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे । (३०।१)

तस्मान्मन्युर् विनाशाय प्रजानाम् अभवाय च ॥ (३०।२)

यस्मात् तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः । (३१।१)

तस्माज्जन्म च भूतानां भवश् च प्रतिपद्यते ॥ (३१।२)

क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्वापत्सु शोभने । (३२।१)

क्षमा भवो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ॥ (३२।२)

आक्रुष्टस् ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा । (३३।१)

यश् च नित्यं जितक्रोधो विद्वान् उत्तमपूरुषः ॥ (३३।२)

प्रभाववान् अपि नरस् तस्य लोकाः सनातनाः । (३४।१)

क्रोधनस् त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ (३४।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् । (३५।१)

गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥ (३५।२)

क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् । (३६।१)

यस् ताम् एवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुम् अर्हति ॥ (३६।२)

क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च । (३७।१)

क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमया चोद्धृतं जगत् ॥ (३७।२)

अति ब्रह्मविदां लोकान् अति चापि तपस्विनाम् । (३८।१)

अति यज्ञविदां चैव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान् ॥ (३८।२)

क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् । (३९।१)

क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा दानं क्षमा यशः ॥ (३९।२)

तां क्षमाम् ईदृशीं कृष्णे कथम् अस्मद्विधस् त्यजेत् । (४०।१)

यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश् च विष्ठिताः । (४०।२)

भुज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणाम् अपरे तथा ॥ (४०।३)

क्षन्तव्यम् एव सततं पुरुषेण विजानता । (४१।१)

यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (४१।२)

क्षमावताम् अयं लोकः परश् चैव क्षमावताम् । (४२।१)

इह सम्मानम् ऋच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् ॥ (४२।२)

येषां मन्युर् मनुष्याणां क्षमया निहतः सदा । (४३।१)

तेषां परतरे लोकास् तस्मात् क्षान्तिः परा मता ॥ (४३।२)

इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम् । (४४।१)

श्रुत्वा गाथाः क्षमायास् त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः ॥ (४४।२)

पितामहः शांतनवः शमं संपूजयिष्यति । (४५।१)

आचार्यो विदुरः क्षत्ता शमम् एव वदिष्यतः । (४५।२)

कृपश् च संजयश् चैव शमम् एव वदिष्यतः ॥ (४५।३)

सोमदत्तो युयुत्सुश् च द्रोणपुत्रस् तथैव च । (४६।१)

पितामहश् च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ॥ (४६।२)

एतैर् हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति । (४७।१)

राज्यं दातेति मे बुद्धिर् न चेल् लोभान् नशिष्यति ॥ (४७।२)

कालो ऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानाम् अभूतये । (४८।१)

निश्चितं मे सदैवैतत् पुरस्ताद् अपि भामिनि ॥ (४८।२)

सुयोधनो नार्हतीति क्षमाम् एवं न विन्दति । (४९।१)

अर्हस् तस्याहम् इत्य् एव तस्मान् मां विन्दते क्षमा ॥ (४९।२)

एतद् आत्मवतां वृत्तम् एष धर्मः सनातनः । (५०।१)

क्षमा चैवानृशंस्यं च तत् कर्तास्म्य् अहम् अञ्जसा ॥ (५०।२)