महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 51

51 of 1995 · 77 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

जनमेजय उवाच । (१।१)

janamejaya uvāca

1.2१.२

बालो वाक्यं स्थविर इव प्रभाषते नायं बालः स्थविरो ऽयं मतो मे । (१।२)

bālo vākyaṃ sthavira iva prabhāṣate nāyaṃ bālaḥ sthaviro 'yaṃ mato me |

1.3१.३

इच्छाम्यहं वरम् अस्मै प्रदातुं तन् मे विप्रा वितरध्वं समेताः ॥ (१।३)

icchāmyahaṃ varam asmai pradātuṃ tan me viprā vitaradhvaṃ sametāḥ ||

2.1२.१

सदस्या ऊचुः । (२।१)

sadasyā ūcuḥ |

2.2२.२

बालो ऽपि विप्रो मान्य एवेह राज्ञां यश्चाविद्वान् यश्च विद्वान् यथावत् । (२।२)

bālo 'pi vipro mānya eveha rājñāṃ yaścāvidvān yaśca vidvān yathāvat |

2.3२.३

प्रसादयैनं त्वम् अतो नरेन्द्र । (२।३)

prasādayainaṃ tvam ato narendra |

2.4२.४

द्विजातिवर्यं सकलार्थसिद्धये । (२।४)

dvijātivaryaṃ sakalārthasiddhaye |

2.5२.५

सर्वान् कामांस्त्वत्त एषो ऽर्हते ऽद्य यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम् ॥ (२।५)

sarvān kāmāṃstvatta eṣo 'rhate 'dya yathā ca nastakṣaka eti śīghram ||

3.1३.१

सूत उवाच । (३।१)

sūta uvāca

3.2३.२

व्याहर्तुकामे वरदे नृपे द्विजं वरं वृणीष्वेति ततो ऽभ्युवाच । (३।२)

vyāhartukāme varade nṛpe dvijaṃ varaṃ vṛṇīṣveti tato 'bhyuvāca |

3.3३.३

होता वाक्यं नातिहृष्टान्तरात्मा कर्मण्यस्मिंस्तक्षको नैति तावत् ॥ (३।३)

hotā vākyaṃ nātihṛṣṭāntarātmā karmaṇyasmiṃstakṣako naiti tāvat ||

4.1४.१

जनमेजय उवाच । (४।१)

janamejaya uvāca

4.2४.२

यथा चेदं कर्म समाप्यते मे यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम् । (४।२)

yathā cedaṃ karma samāpyate me yathā ca nastakṣaka eti śīghram |

4.3४.३

तथा भवन्तः प्रयतन्तु सर्वे परं शक्त्या स हि मे विद्विषाणः ॥ (४।३)

tathā bhavantaḥ prayatantu sarve paraṃ śaktyā sa hi me vidviṣāṇaḥ ||

5.1५.१

ऋत्विज ऊचुः । (५।१)

ṛtvija ūcuḥ |

5.2५.२

यथा शास्त्राणि नः प्राहुर् यथा शंसति पावकः । (५।२)

yathā śāstrāṇi naḥ prāhur yathā śaṃsati pāvakaḥ |

5.3५.३

इन्द्रस्य भवने राजंस्तक्षको भयपीडितः । (५।३)

indrasya bhavane rājaṃstakṣako bhayapīḍitaḥ |

5.4५.४

आस्ते विषधरो नागो निहन्ता जनकस्य ते ॥ (५।४)

āste viṣadharo nāgo nihantā janakasya te ||

6.1६.१

सूत उवाच । (६।१)

sūta uvāca

6.2६.२

यथा सूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान् पुरस्तात् । (६।२)

yathā sūto lohitākṣo mahātmā paurāṇiko veditavān purastāt |

6.3६.३

स राजानं प्राह पृष्टस्तदानीं यथाहुर् विप्रास्तद्वद् एतन् नृदेव ॥ (६।३)

sa rājānaṃ prāha pṛṣṭastadānīṃ yathāhur viprāstadvad etan nṛdeva ||

7.1७.१

पुराणम् आगम्य ततो ब्रवीम्यहं दत्तं तस्मै वरम् इन्द्रेण राजन् । (७।१)

purāṇam āgamya tato bravīmyahaṃ dattaṃ tasmai varam indreṇa rājan |

7.2७.२

वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो न पावकस्त्वां प्रदहिष्यतीति ॥ (७।२)

vaseha tvaṃ matsakāśe sugupto na pāvakastvāṃ pradahiṣyatīti ||

8.1८.१

एतच्छ्रुत्वा दीक्षितस्तप्यमान आस्ते होतारं चोदयन् कर्मकाले । (८।१)

etacchrutvā dīkṣitastapyamāna āste hotāraṃ codayan karmakāle |

8.2८.२

इन्द्रेण सार्धं तक्षकं पातयध्वं विभावसोर् न तु मुच्येत नागः । (८।२)

indreṇa sārdhaṃ takṣakaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasor na tu mucyeta nāgaḥ |

8.3८.३

होता च यत्तः स जुहाव मन्त्रैर् अथो इन्द्रः स्वयम् एवाजगाम । (८।३)

hotā ca yattaḥ sa juhāva mantrair atho indraḥ svayam evājagāma |

8.4८.४

आयातु चेन्द्रो ऽपि सतक्षकः पतेद् विभावसौ नागराजेन तूर्णम् । (८।४)

āyātu cendro 'pi satakṣakaḥ pated vibhāvasau nāgarājena tūrṇam |

8.5८.५

जम्भस्य हन्तेति जुहाव होता तदाजगामाहिदत्ताभयः प्रभुः ॥ (८।५)

jambhasya hanteti juhāva hotā tadājagāmāhidattābhayaḥ prabhuḥ ||

9.1९.१

विमानम् आरुह्य महानुभावः सर्वैर् देवैः परिसंस्तूयमानः । (९।१)

vimānam āruhya mahānubhāvaḥ sarvair devaiḥ parisaṃstūyamānaḥ |

9.2९.२

बलाहकैश्चाप्यनुगम्यमानो विद्याधरैर् अप्सरसां गणैश्च । (९।२)

balāhakaiścāpyanugamyamāno vidyādharair apsarasāṃ gaṇaiśca |

9.3९.३

नागस्य नाशो मम चैव नाशो भविष्यतीत्येव विचिन्त्यमानः ॥ (९।३)

nāgasya nāśo mama caiva nāśo bhaviṣyatītyeva vicintyamānaḥ ||

10.1१०.१

तस्योत्तरीये निहितः स नागो भयोद्विग्नः शर्म नैवाभ्यगच्छत् । (१०।१)

tasyottarīye nihitaḥ sa nāgo bhayodvignaḥ śarma naivābhyagacchat |

10.2१०.२

ततो राजा मन्त्रविदो ऽब्रवीत् पुनः क्रुद्धो वाक्यं तक्षकस्यान्तम् इच्छन् ॥ (१०।२)

tato rājā mantravido 'bravīt punaḥ kruddho vākyaṃ takṣakasyāntam icchan ||

11.1११.१

इन्द्रस्य भवने विप्रा यदि नागः स तक्षकः । (११।१)

indrasya bhavane viprā yadi nāgaḥ sa takṣakaḥ |

11.2११.२

तम् इन्द्रेणैव सहितं पातयध्वं विभावसौ । (११।२)

tam indreṇaiva sahitaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasau |

11.3११.३

न त्यजेद् यदि तं चेन्द्रः स नागं तक्षकं तथा । (११।३)

na tyajed yadi taṃ cendraḥ sa nāgaṃ takṣakaṃ tathā |

11.4११.४

सूत उवाच । (११।४)

sūta uvāca

11.5११.५

जनमेजयेन राज्ञा तु चोदितस्तक्षकं प्रति । (११।५)

janamejayena rājñā tu coditastakṣakaṃ prati |

11.6११.६

होता जुहाव तत्रस्थं तक्षकं पन्नगं तथा । (११।६)

hotā juhāva tatrasthaṃ takṣakaṃ pannagaṃ tathā |

11.7११.७

हूयमाने तथा चैव तक्षकः सपुरंदरः । (११।७)

hūyamāne tathā caiva takṣakaḥ sapuraṃdaraḥ |

11.8११.८

आकाशे ददृशे चैव क्षणेन व्यथितस्तदा । (११।८)

ākāśe dadṛśe caiva kṣaṇena vyathitastadā |

11.9११.९

पुरंदरस्तु तं यज्ञं दृष्ट्वोरुभयम् आविशत् । (११।९)

puraṃdarastu taṃ yajñaṃ dṛṣṭvorubhayam āviśat |

11.10११.१०

हित्वा तु तक्षकं त्रस्तः स्वम् एव भवनं ययौ । (११।१०)

hitvā tu takṣakaṃ trastaḥ svam eva bhavanaṃ yayau |

11.11११.११

इन्द्रे गते तु नागेन्द्रस्तक्षको भयमोहितः । (११।११)

indre gate tu nāgendrastakṣako bhayamohitaḥ |

11.12११.१२

मन्त्रशक्त्या पावकार्चिःसमीपम् अवशो गतः । (११।१२)

mantraśaktyā pāvakārciḥsamīpam avaśo gataḥ |

11.13११.१३

तं दृष्ट्वा ऋत्विजस्तत्र वचनं चेदम् अब्रुवन् ॥ (११।१३)

taṃ dṛṣṭvā ṛtvijastatra vacanaṃ cedam abruvan ||

12.1१२.१

ऋत्विज ऊचुः । (१२।१)

ṛtvija ūcuḥ |

12.2१२.२

अयम् आयाति वै तूर्णं तक्षकस्ते वशं नृप । (१२।२)

ayam āyāti vai tūrṇaṃ takṣakaste vaśaṃ nṛpa |

12.3१२.३

श्रूयते ऽस्य महान् नादो रुवतो भैरवं भयात् ॥ (१२।३)

śrūyate 'sya mahān nādo ruvato bhairavaṃ bhayāt ||

13.1१३.१

नूनं मुक्तो वज्रभृता स नागो भ्रष्टश्चाङ्कान् मन्त्रविस्रस्तकायः । (१३।१)

nūnaṃ mukto vajrabhṛtā sa nāgo bhraṣṭaścāṅkān mantravisrastakāyaḥ |

13.2१३.२

घूर्णन्न् आकाशे नष्टसंज्ञो ऽभ्युपैति तीव्रान् निःश्वासान् निःश्वसन् पन्नगेन्द्रः ॥ (१३।२)

ghūrṇann ākāśe naṣṭasaṃjño 'bhyupaiti tīvrān niḥśvāsān niḥśvasan pannagendraḥ ||

14.1१४.१

वर्तते तव राजेन्द्र कर्मैतद् विधिवत् प्रभो । (१४।१)

vartate tava rājendra karmaitad vidhivat prabho |

14.2१४.२

अस्मै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुम् अर्हसि ॥ (१४।२)

asmai tu dvijamukhyāya varaṃ tvaṃ dātum arhasi ||

15.1१५.१

जनमेजय उवाच । (१५।१)

janamejaya uvāca

15.2१५.२

बालाभिरूपस्य तवाप्रमेय वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम् । (१५।२)

bālābhirūpasya tavāprameya varaṃ prayacchāmi yathānurūpam |

15.3१५.३

वृणीष्व यत् ते ऽभिमतं हृदि स्थितं तत् ते प्रदास्याम्यपि चेद् अदेयम् ॥ (१५।३)

vṛṇīṣva yat te 'bhimataṃ hṛdi sthitaṃ tat te pradāsyāmyapi ced adeyam ||

16.1१६.१

सूत उवाच । (१६।१)

sūta uvāca

16.2१६.२

पतिष्यमाणे नागेन्द्रे तक्षके जातवेदसि । (१६।२)

patiṣyamāṇe nāgendre takṣake jātavedasi |

16.3१६.३

इदम् अन्तरम् इत्येवं तदास्तीको ऽभ्यचोदयत् ॥ (१६।३)

idam antaram ityevaṃ tadāstīko 'bhyacodayat ||

17.1१७.१

वरं ददासि चेन् मह्यं वृणोमि जनमेजय । (१७।१)

varaṃ dadāsi cen mahyaṃ vṛṇomi janamejaya |

17.2१७.२

सत्रं ते विरमत्वेतन् न पतेयुर् इहोरगाः ॥ (१७।२)

satraṃ te viramatvetan na pateyur ihoragāḥ ||

18.1१८.१

एवम् उक्तस्ततो राजा ब्रह्मन् पारिक्षितस्तदा । (१८।१)

evam uktastato rājā brahman pārikṣitastadā |

18.2१८.२

नातिहृष्टमना वाक्यम् आस्तीकम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)

nātihṛṣṭamanā vākyam āstīkam idam abravīt ||

19.1१९.१

सुवर्णं रजतं गाश्च यच्चान्यन् मन्यसे विभो । (१९।१)

suvarṇaṃ rajataṃ gāśca yaccānyan manyase vibho |

19.2१९.२

तत् ते दद्यां वरं विप्र न निवर्तेत् क्रतुर् मम ॥ (१९।२)

tat te dadyāṃ varaṃ vipra na nivartet kratur mama ||

20.1२०.१

आस्तीक उवाच । (२०।१)

āstīka uvāca

20.2२०.२

सुवर्णं रजतं गाश्च न त्वां राजन् वृणोम्यहम् । (२०।२)

suvarṇaṃ rajataṃ gāśca na tvāṃ rājan vṛṇomyaham |

20.3२०.३

सत्रं ते विरमत्वेतत् स्वस्ति मातृकुलस्य नः ॥ (२०।३)

satraṃ te viramatvetat svasti mātṛkulasya naḥ ||

21.1२१.१

सूत उवाच । (२१।१)

sūta uvāca

21.2२१.२

आस्तीकेनैवम् उक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा । (२१।२)

āstīkenaivam uktastu rājā pārikṣitastadā |

21.3२१.३

पुनः पुनर् उवाचेदम् आस्तीकं वदतां वरम् ॥ (२१।३)

punaḥ punar uvācedam āstīkaṃ vadatāṃ varam ||

22.1२२.१

अन्यं वरय भद्रं ते वरं द्विजवरोत्तम । (२२।१)

anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ dvijavarottama |

22.2२२.२

अयाचत न चाप्यन्यं वरं स भृगुनन्दन ॥ (२२।२)

ayācata na cāpyanyaṃ varaṃ sa bhṛgunandana ||

23.1२३.१

ततो वेदविदस्तत्र सदस्याः सर्व एव तम् । (२३।१)

tato vedavidastatra sadasyāḥ sarva eva tam |

23.2२३.२

राजानम् ऊचुः सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम् । (२३।२)

rājānam ūcuḥ sahitā labhatāṃ brāhmaṇo varam |

23.3२३.३

श्रुत्वा तन् नृपतिर् वाक्यं ददौ तस्मै वरं तदा । (२३।३)

śrutvā tan nṛpatir vākyaṃ dadau tasmai varaṃ tadā |

23.4२३.४

सर्वेषां पश्यतां तत्र पूर्णकामो द्विजो ऽभवत् ॥ (२३।४)

sarveṣāṃ paśyatāṃ tatra pūrṇakāmo dvijo 'bhavat ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 51

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit