MBh, 1, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
बालो वाक्यं स्थविर इव प्रभाषते नायं बालः स्थविरो ऽयं मतो मे । (१।२)
bālo vākyaṃ sthavira iva prabhāṣate nāyaṃ bālaḥ sthaviro 'yaṃ mato me |
इच्छाम्यहं वरम् अस्मै प्रदातुं तन् मे विप्रा वितरध्वं समेताः ॥ (१।३)
icchāmyahaṃ varam asmai pradātuṃ tan me viprā vitaradhvaṃ sametāḥ ||
बालो ऽपि विप्रो मान्य एवेह राज्ञां यश्चाविद्वान् यश्च विद्वान् यथावत् । (२।२)
bālo 'pi vipro mānya eveha rājñāṃ yaścāvidvān yaśca vidvān yathāvat |
सर्वान् कामांस्त्वत्त एषो ऽर्हते ऽद्य यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम् ॥ (२।५)
sarvān kāmāṃstvatta eṣo 'rhate 'dya yathā ca nastakṣaka eti śīghram ||
व्याहर्तुकामे वरदे नृपे द्विजं वरं वृणीष्वेति ततो ऽभ्युवाच । (३।२)
vyāhartukāme varade nṛpe dvijaṃ varaṃ vṛṇīṣveti tato 'bhyuvāca |
होता वाक्यं नातिहृष्टान्तरात्मा कर्मण्यस्मिंस्तक्षको नैति तावत् ॥ (३।३)
hotā vākyaṃ nātihṛṣṭāntarātmā karmaṇyasmiṃstakṣako naiti tāvat ||
यथा चेदं कर्म समाप्यते मे यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम् । (४।२)
yathā cedaṃ karma samāpyate me yathā ca nastakṣaka eti śīghram |
तथा भवन्तः प्रयतन्तु सर्वे परं शक्त्या स हि मे विद्विषाणः ॥ (४।३)
tathā bhavantaḥ prayatantu sarve paraṃ śaktyā sa hi me vidviṣāṇaḥ ||
यथा शास्त्राणि नः प्राहुर् यथा शंसति पावकः । (५।२)
yathā śāstrāṇi naḥ prāhur yathā śaṃsati pāvakaḥ |
यथा सूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान् पुरस्तात् । (६।२)
yathā sūto lohitākṣo mahātmā paurāṇiko veditavān purastāt |
स राजानं प्राह पृष्टस्तदानीं यथाहुर् विप्रास्तद्वद् एतन् नृदेव ॥ (६।३)
sa rājānaṃ prāha pṛṣṭastadānīṃ yathāhur viprāstadvad etan nṛdeva ||
पुराणम् आगम्य ततो ब्रवीम्यहं दत्तं तस्मै वरम् इन्द्रेण राजन् । (७।१)
purāṇam āgamya tato bravīmyahaṃ dattaṃ tasmai varam indreṇa rājan |
वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो न पावकस्त्वां प्रदहिष्यतीति ॥ (७।२)
vaseha tvaṃ matsakāśe sugupto na pāvakastvāṃ pradahiṣyatīti ||
एतच्छ्रुत्वा दीक्षितस्तप्यमान आस्ते होतारं चोदयन् कर्मकाले । (८।१)
etacchrutvā dīkṣitastapyamāna āste hotāraṃ codayan karmakāle |
इन्द्रेण सार्धं तक्षकं पातयध्वं विभावसोर् न तु मुच्येत नागः । (८।२)
indreṇa sārdhaṃ takṣakaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasor na tu mucyeta nāgaḥ |
होता च यत्तः स जुहाव मन्त्रैर् अथो इन्द्रः स्वयम् एवाजगाम । (८।३)
hotā ca yattaḥ sa juhāva mantrair atho indraḥ svayam evājagāma |
आयातु चेन्द्रो ऽपि सतक्षकः पतेद् विभावसौ नागराजेन तूर्णम् । (८।४)
āyātu cendro 'pi satakṣakaḥ pated vibhāvasau nāgarājena tūrṇam |
जम्भस्य हन्तेति जुहाव होता तदाजगामाहिदत्ताभयः प्रभुः ॥ (८।५)
jambhasya hanteti juhāva hotā tadājagāmāhidattābhayaḥ prabhuḥ ||
विमानम् आरुह्य महानुभावः सर्वैर् देवैः परिसंस्तूयमानः । (९।१)
vimānam āruhya mahānubhāvaḥ sarvair devaiḥ parisaṃstūyamānaḥ |
बलाहकैश्चाप्यनुगम्यमानो विद्याधरैर् अप्सरसां गणैश्च । (९।२)
balāhakaiścāpyanugamyamāno vidyādharair apsarasāṃ gaṇaiśca |
नागस्य नाशो मम चैव नाशो भविष्यतीत्येव विचिन्त्यमानः ॥ (९।३)
nāgasya nāśo mama caiva nāśo bhaviṣyatītyeva vicintyamānaḥ ||
तस्योत्तरीये निहितः स नागो भयोद्विग्नः शर्म नैवाभ्यगच्छत् । (१०।१)
tasyottarīye nihitaḥ sa nāgo bhayodvignaḥ śarma naivābhyagacchat |
ततो राजा मन्त्रविदो ऽब्रवीत् पुनः क्रुद्धो वाक्यं तक्षकस्यान्तम् इच्छन् ॥ (१०।२)
tato rājā mantravido 'bravīt punaḥ kruddho vākyaṃ takṣakasyāntam icchan ||
इन्द्रस्य भवने विप्रा यदि नागः स तक्षकः । (११।१)
indrasya bhavane viprā yadi nāgaḥ sa takṣakaḥ |
तम् इन्द्रेणैव सहितं पातयध्वं विभावसौ । (११।२)
tam indreṇaiva sahitaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasau |
न त्यजेद् यदि तं चेन्द्रः स नागं तक्षकं तथा । (११।३)
na tyajed yadi taṃ cendraḥ sa nāgaṃ takṣakaṃ tathā |
जनमेजयेन राज्ञा तु चोदितस्तक्षकं प्रति । (११।५)
janamejayena rājñā tu coditastakṣakaṃ prati |
होता जुहाव तत्रस्थं तक्षकं पन्नगं तथा । (११।६)
hotā juhāva tatrasthaṃ takṣakaṃ pannagaṃ tathā |
पुरंदरस्तु तं यज्ञं दृष्ट्वोरुभयम् आविशत् । (११।९)
puraṃdarastu taṃ yajñaṃ dṛṣṭvorubhayam āviśat |
हित्वा तु तक्षकं त्रस्तः स्वम् एव भवनं ययौ । (११।१०)
hitvā tu takṣakaṃ trastaḥ svam eva bhavanaṃ yayau |
इन्द्रे गते तु नागेन्द्रस्तक्षको भयमोहितः । (११।११)
indre gate tu nāgendrastakṣako bhayamohitaḥ |
मन्त्रशक्त्या पावकार्चिःसमीपम् अवशो गतः । (११।१२)
mantraśaktyā pāvakārciḥsamīpam avaśo gataḥ |
तं दृष्ट्वा ऋत्विजस्तत्र वचनं चेदम् अब्रुवन् ॥ (११।१३)
taṃ dṛṣṭvā ṛtvijastatra vacanaṃ cedam abruvan ||
अयम् आयाति वै तूर्णं तक्षकस्ते वशं नृप । (१२।२)
ayam āyāti vai tūrṇaṃ takṣakaste vaśaṃ nṛpa |
श्रूयते ऽस्य महान् नादो रुवतो भैरवं भयात् ॥ (१२।३)
śrūyate 'sya mahān nādo ruvato bhairavaṃ bhayāt ||
नूनं मुक्तो वज्रभृता स नागो भ्रष्टश्चाङ्कान् मन्त्रविस्रस्तकायः । (१३।१)
nūnaṃ mukto vajrabhṛtā sa nāgo bhraṣṭaścāṅkān mantravisrastakāyaḥ |
घूर्णन्न् आकाशे नष्टसंज्ञो ऽभ्युपैति तीव्रान् निःश्वासान् निःश्वसन् पन्नगेन्द्रः ॥ (१३।२)
ghūrṇann ākāśe naṣṭasaṃjño 'bhyupaiti tīvrān niḥśvāsān niḥśvasan pannagendraḥ ||
वर्तते तव राजेन्द्र कर्मैतद् विधिवत् प्रभो । (१४।१)
vartate tava rājendra karmaitad vidhivat prabho |
अस्मै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुम् अर्हसि ॥ (१४।२)
asmai tu dvijamukhyāya varaṃ tvaṃ dātum arhasi ||
बालाभिरूपस्य तवाप्रमेय वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम् । (१५।२)
bālābhirūpasya tavāprameya varaṃ prayacchāmi yathānurūpam |
वृणीष्व यत् ते ऽभिमतं हृदि स्थितं तत् ते प्रदास्याम्यपि चेद् अदेयम् ॥ (१५।३)
vṛṇīṣva yat te 'bhimataṃ hṛdi sthitaṃ tat te pradāsyāmyapi ced adeyam ||
इदम् अन्तरम् इत्येवं तदास्तीको ऽभ्यचोदयत् ॥ (१६।३)
idam antaram ityevaṃ tadāstīko 'bhyacodayat ||
सत्रं ते विरमत्वेतन् न पतेयुर् इहोरगाः ॥ (१७।२)
satraṃ te viramatvetan na pateyur ihoragāḥ ||
एवम् उक्तस्ततो राजा ब्रह्मन् पारिक्षितस्तदा । (१८।१)
evam uktastato rājā brahman pārikṣitastadā |
नातिहृष्टमना वाक्यम् आस्तीकम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)
nātihṛṣṭamanā vākyam āstīkam idam abravīt ||
सुवर्णं रजतं गाश्च यच्चान्यन् मन्यसे विभो । (१९।१)
suvarṇaṃ rajataṃ gāśca yaccānyan manyase vibho |
तत् ते दद्यां वरं विप्र न निवर्तेत् क्रतुर् मम ॥ (१९।२)
tat te dadyāṃ varaṃ vipra na nivartet kratur mama ||
सुवर्णं रजतं गाश्च न त्वां राजन् वृणोम्यहम् । (२०।२)
suvarṇaṃ rajataṃ gāśca na tvāṃ rājan vṛṇomyaham |
सत्रं ते विरमत्वेतत् स्वस्ति मातृकुलस्य नः ॥ (२०।३)
satraṃ te viramatvetat svasti mātṛkulasya naḥ ||
आस्तीकेनैवम् उक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा । (२१।२)
āstīkenaivam uktastu rājā pārikṣitastadā |
पुनः पुनर् उवाचेदम् आस्तीकं वदतां वरम् ॥ (२१।३)
punaḥ punar uvācedam āstīkaṃ vadatāṃ varam ||
राजानम् ऊचुः सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम् । (२३।२)
rājānam ūcuḥ sahitā labhatāṃ brāhmaṇo varam |
श्रुत्वा तन् नृपतिर् वाक्यं ददौ तस्मै वरं तदा । (२३।३)
śrutvā tan nṛpatir vākyaṃ dadau tasmai varaṃ tadā |
सर्वेषां पश्यतां तत्र पूर्णकामो द्विजो ऽभवत् ॥ (२३।४)
sarveṣāṃ paśyatāṃ tatra pūrṇakāmo dvijo 'bhavat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.