वैशंपायन उवाच । (१।१)

संजये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरः । (१।२)

अभ्यभाषत दाशार्हम् ऋषभं सर्वसात्वताम् ॥ (१।३)

अयं स कालः सम्प्राप्तो मित्राणां मे जनार्दन । (२।१)

न च त्वद् अन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत् ॥ (२।२)

त्वां हि माधव संश्रित्य निर्भया मोहदर्पितम् । (३।१)

धार्तराष्ट्रं सहामात्यं स्वम् अंशम् अनुयुञ्ज्महे ॥ (३।२)

यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीन् अरिंदम । (४।१)

तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात् ॥ (४।२)

भगवान् उवाच । (५।१)

अयम् अस्मि महाबाहो ब्रूहि यत् ते विवक्षितम् । (५।२)

करिष्यामि हि तत् सर्वं यत् त्वं वक्ष्यसि भारत ॥ (५।३)

युधिष्ठिर उवाच । (६।१)

श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम् । (६।२)

एतद्धि सकलं कृष्ण संजयो मां यद् अब्रवीत् ॥ (६।३)

तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सो ऽस्यात्मा विवृतान्तरः । (७।१)

यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्याद् अन्यथा ब्रुवन् ॥ (७।२)

अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिम् अस्मासु मार्गति । (८।१)

लुब्धः पापेन मनसा चरन्न् असमम् आत्मनः ॥ (८।२)

यत् तद् द्वादश वर्षाणि वने निर्व्युषिता वयम् । (९।१)

छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ (९।२)

स्थाता नः समये तस्मिन् धृतराष्ट्र इति प्रभो । (१०।१)

नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः ॥ (१०।२)

वृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यति । (११।१)

पश्यन् वा पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनम् ॥ (११।२)

सुयोधनमते तिष्ठन् राजास्मासु जनार्दन । (१२।१)

मिथ्या चरति लुब्धः संश्चरन् प्रियम् इवात्मनः ॥ (१२।२)

इतो दुःखतरं किं नु यत्राहं मातरं ततः । (१३।१)

संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन ॥ (१३।२)

काशिभिश्चेदिपाञ्चालैर् मत्स्यैश्च मधुसूदन । (१४।१)

भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया ॥ (१४।२)

कुशस्थलं वृकस्थलम् आसन्दी वारणावतम् । (१५।१)

अवसानं च गोविन्द किंचिद् एवात्र पञ्चमम् ॥ (१५।२)

पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा । (१६।१)

वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन् ॥ (१६।२)

न च तान् अपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रो ऽनुमन्यते । (१७।१)

स्वाम्यम् आत्मनि मत्वासावतो दुःखतरं नु किम् ॥ (१७।२)

कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृध्यतः । (१८।१)

लोभः प्रज्ञानम् आहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता ह्रियम् ॥ (१८।२)

ह्रीर् हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम् । (१९।१)

श्रीर् हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्यास्वता वधः ॥ (१९।२)

अस्वतो हि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदर्त्विजः । (२०।१)

अपुष्पाद् अफलाद् वृक्षाद् यथा तात पतत्रिणः ॥ (२०।२)

एतच्च मरणं तात यद् अस्मात् पतिताद् इव । (२१।१)

ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्त्वाद् इवासवः ॥ (२१।२)

नातः पापीयसीं कांचिद् अवस्थां शम्बरो ऽब्रवीत् । (२२।१)

यत्र नैवाद्य न प्रातर् भोजनं प्रतिदृश्यते ॥ (२२।२)

धनम् आहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम् । (२३।१)

जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः ॥ (२३।२)

ये धनाद् अपकर्षन्ति नरं स्वबलम् आश्रिताः । (२४।१)

ते धर्मम् अर्थं कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम् ॥ (२४।२)

एताम् अवस्थां प्राप्यैके मरणं वव्रिरे जनाः । (२५।१)

ग्रामायैके वनायैके नाशायैके प्रवव्रजुः ॥ (२५।२)

उन्मादम् एके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम् । (२६।१)

दास्यम् एके निगच्छन्ति परेषाम् अर्थहेतुना ॥ (२६।२)

आपद् एवास्य मरणात् पुरुषस्य गरीयसी । (२७।१)

श्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः ॥ (२७।२)

यद् अस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्म तत् । (२८।१)

समन्तात् सर्वभूतानां न तद् अत्येति कश्चन ॥ (२८।२)

न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः । (२९।१)

यथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः ॥ (२९।२)

स तदात्मापराधेन सम्प्राप्तो व्यसनं महत् । (३०।१)

सेन्द्रान् गर्हयते देवान्नात्मानं च कथंचन ॥ (३०।२)

न चास्मिन् सर्वशास्त्राणि प्रतरन्ति निगर्हणाम् । (३१।१)

सो ऽभिक्रुध्यति भृत्यानां सुहृदश्चाभ्यसूयति ॥ (३१।२)

तं तदा मन्युर् एवैति स भूयः सम्प्रमुह्यति । (३२।१)

स मोहवशम् आपन्नः क्रूरं कर्म निषेवते ॥ (३२।२)

पापकर्मात्ययायैव संकरं तेन पुष्यति । (३३।१)

संकरो नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम् ॥ (३३।२)

न चेत् प्रबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति । (३४।१)

तस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुर् न रिष्यति ॥ (३४।२)

प्रज्ञालाभे हि पुरुषः शास्त्राण्येवान्ववेक्षते । (३५।१)

शास्त्रनित्यः पुनर् धर्मं तस्य ह्रीर् अङ्गम् उत्तमम् ॥ (३५।२)

ह्रीमान् हि पापं प्रद्वेष्टि तस्य श्रीर् अभिवर्धते । (३६।१)

श्रीमान् स यावद् भवति तावद् भवति पूरुषः ॥ (३६।२)

धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदा । (३७।१)

नाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापेषु वर्तते ॥ (३७।२)

अह्रीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान् । (३८।१)

नास्याधिकारो धर्मे ऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः ॥ (३८।२)

ह्रीमान् अवति देवांश्च पितॄन् आत्मानम् एव च । (३९।१)

तेनामृतत्वं व्रजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम् ॥ (३९।२)

तद् इदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्षं मधुसूदन । (४०।१)

यथा राज्यात् परिभ्रष्टो वसामि वसतीर् इमाः ॥ (४०।२)

ते वयं न श्रियं हातुम् अलं न्यायेन केनचित् । (४१।१)

अत्र नो यतमानानां वधश्चेद् अपि साधु तत् ॥ (४१।२)

तत्र नः प्रथमः कल्पो यद् वयं ते च माधव । (४२।१)

प्रशान्ताः समभूताश्च श्रियं तान् अश्नुवीमहि ॥ (४२।२)

तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्मक्षयोदया । (४३।१)

यद् वयं कौरवान् हत्वा तानि राष्ट्राण्य् अशीमहि ॥ (४३।२)

ये पुनः स्युर् असंबद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः । (४४।१)

तेषाम् अप्यवधः कार्यः किं पुनर् ये स्युर् ईदृशाः ॥ (४४।२)

ज्ञातयश्च हि भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्च नः । (४५।१)

तेषां वधो ऽतिपापीयान् किं नु युद्धे ऽस्ति शोभनम् ॥ (४५।२)

पापः क्षत्रियधर्मो ऽयं वयं च क्षत्रबान्धवाः । (४६।१)

स नः स्वधर्मो ऽधर्मो वा वृत्तिर् अन्या विगर्हिता ॥ (४६।२)

शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्या विपणिजीविनः । (४७।१)

वयं वधेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैर् वृतम् ॥ (४७।२)

क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति । (४८।१)

श्वा श्वानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मो यथागतः ॥ (४८।२)

युद्धे कृष्ण कलिर् नित्यं प्राणाः सीदन्ति संयुगे । (४९।१)

बलं तु नीतिमात्राय हठे जयपराजयौ ॥ (४९।२)

नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा । (५०।१)

नाप्यकाले सुखं प्राप्यं दुःखं वापि यदूत्तम ॥ (५०।२)

एको ह्यपि बहून् हन्ति घ्नन्त्येकं बहवो ऽप्युत । (५१।१)

शूरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी यशस्विनम् ॥ (५१।२)

जयश्चैवोभयोर् दृष्ट उभयोश्च पराजयः । (५२।१)

तथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ ॥ (५२।२)

सर्वथा वृजिनं युद्धं को घ्नन्न प्रतिहन्यते । (५३।१)

हतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ ॥ (५३।२)

पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यते । (५४।१)

यस्य स्याद् विजयः कृष्ण तस्याप्यपचयो ध्रुवम् ॥ (५४।२)

अन्ततो दयितं घ्नन्ति केचिद् अप्यपरे जनाः । (५५।१)

तस्याङ्ग बलहीनस्य पुत्रान् भ्रातॄन् अपश्यतः । (५५।२)

निर्वेदो जीविते कृष्ण सर्वतश्चोपजायते ॥ (५५।३)

ये ह्येव वीरा ह्रीमन्त आर्याः करुणवेदिनः । (५६।१)

त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान्मुच्यते जनः ॥ (५६।२)

हत्वाप्यनुशयो नित्यं परान् अपि जनार्दन । (५७।१)

अनुबन्धश्च पापो ऽत्र शेषश्चाप्यवशिष्यते ॥ (५७।२)

शेषो हि बलम् आसाद्य न शेषम् अवशेषयेत् । (५८।१)

सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया ॥ (५८।२)

जयो वैरं प्रसृजति दुःखम् आस्ते पराजितः । (५९।१)

सुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ ॥ (५९।२)

जातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वपिति नित्यदा । (६०।१)

अनिर्वृतेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि ॥ (६०।२)

उत्सादयति यः सर्वं यशसा स वियुज्यते । (६१।१)

अकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वतीं स नियच्छति ॥ (६१।२)

न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालकृतान्यपि । (६२।१)

आख्यातारश्च विद्यन्ते पुमांश्चोत्पद्यते कुले ॥ (६२।२)

न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति । (६३।१)

हविषाग्निर् यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते ॥ (६३।२)

अतो ऽन्यथा नास्ति शान्तिर् नित्यम् अन्तरम् अन्ततः । (६४।१)

अन्तरं लिप्समानानाम् अयं दोषो निरन्तरः ॥ (६४।२)

पौरुषेयो हि बलवान् आधिर् हृदयबाधनः । (६५।१)

तस्य त्यागेन वा शान्तिर् निवृत्त्या मनसो ऽपि वा ॥ (६५।२)

अथवा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदन । (६६।१)

फलनिर्वृत्तिर् इद्धा स्यात् तन्नृशंसतरं भवेत् ॥ (६६।२)

या तु त्यागेन शान्तिः स्यात् तद् ऋते वध एव सः । (६७।१)

संशयाच्च समुच्छेदाद् द्विषताम् आत्मनस्तथा ॥ (६७।२)

न च त्यक्तुं तद् इच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम् । (६८।१)

अत्र या प्रणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी ॥ (६८।२)

सर्वथा यतमानानाम् अयुद्धम् अभिकाङ्क्षताम् । (६९।१)

सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धम् अपराक्रमम् ॥ (६९।२)

प्रतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं सम्प्रवर्तते । (७०।१)

तच्छुनाम् इव गोपादे पण्डितैर् उपलक्षितम् ॥ (७०।२)

लाङ्गूलचालनं क्ष्वेडः प्रतिरावो विवर्तनम् । (७१।१)

दन्तदर्शनम् आरावस्ततो युद्धं प्रवर्तते ॥ (७१।२)

तत्र यो बलवान् कृष्ण जित्वा सो ऽत्ति तद् आमिषम् । (७२।१)

एवम् एव मनुष्येषु विशेषो नास्ति कश्चन ॥ (७२।२)

सर्वथा त्वेतद् उचितं दुर्बलेषु बलीयसाम् । (७३।१)

अनादरो विरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः ॥ (७३।२)

पिता राजा च वृद्धश्च सर्वथा मानम् अर्हति । (७४।१)

तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्रो जनार्दन ॥ (७४।२)

पुत्रस्नेहस्तु बलवान् धृतराष्ट्रस्य माधव । (७५।१)

स पुत्रवशम् आपन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति ॥ (७५।२)

तत्र किं मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालम् अनन्तरम् । (७६।१)

कथम् अर्थाच्च धर्माच्च न हीयेमहि माधव ॥ (७६।२)

ईदृशे ह्यर्थकृच्छ्रे ऽस्मिन् कम् अन्यं मधुसूदन । (७७।१)

उपसंप्रष्टुम् अर्हामि त्वाम् ऋते पुरुषोत्तम ॥ (७७।२)

प्रियश्च प्रियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् । (७८।१)

को हि कृष्णास्ति नस्त्वादृक् सर्वनिश्चयवित् सुहृत् ॥ (७८।२)

वैशंपायन उवाच । (७९।१)

एवम् उक्तः प्रत्युवाच धर्मराजं जनार्दनः । (७९।२)

उभयोर् एव वाम् अर्थे यास्यामि कुरुसंसदम् ॥ (७९।३)

शमं तत्र लभेयं चेद् युष्मदर्थम् अहापयन् । (८०।१)

पुण्यं मे सुमहद् राजंश्चरितं स्यान्महाफलम् ॥ (८०।२)

मोचयेयं मृत्युपाशात् संरब्धान् कुरुसृञ्जयान् । (८१।१)

पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश्च सर्वां च पृथिवीम् इमाम् ॥ (८१।२)

युधिष्ठिर उवाच । (८२।१)

न ममैतन्मतं कृष्ण यत् त्वं यायाः कुरून् प्रति । (८२।२)

सुयोधनः सूक्तम् अपि न करिष्यति ते वचः ॥ (८२।३)

समेतं पार्थिवं क्षत्रं सुयोधनवशानुगम् । (८३।१)

तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये ॥ (८३।२)

न हि नः प्रीणयेद् द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम् । (८४।१)

न च सर्वामरैश्वर्यं तव रोधेन माधव ॥ (८४।२)

भगवान् उवाच । (८५।१)

जानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम् । (८५।२)

अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षिताम् ॥ (८५।३)

न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । (८६।१)

क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥ (८६।२)

अथ चेत् ते प्रवर्तेरन्मयि किंचिद् असांप्रतम् । (८७।१)

निर्दहेयं कुरून् सर्वान् इति मे धीयते मतिः ॥ (८७।२)

न जातु गमनं तत्र भवेत् पार्थ निरर्थकम् । (८८।१)

अर्थप्राप्तिः कदाचित् स्याद् अन्ततो वाप्य् अवाच्यता ॥ (८८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (८९।१)

यत् तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान् । (८९।२)

कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम् ॥ (८९।३)

विष्वक्सेन कुरून् गत्वा भारताञ् शमयेः प्रभो । (९०।१)

यथा सर्वे सुमनसः सह स्यामः सुचेतसः ॥ (९०।२)

भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर् मम च प्रियः । (९१।१)

सौहृदेनाविशङ्क्यो ऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये ॥ (९१।२)

अस्मान् वेत्थ परान् वेत्थ वेत्थार्थं वेत्थ भाषितम् । (९२।१)

यद् यद् अस्मद्धितं कृष्ण तत् तद् वाच्यः सुयोधनः ॥ (९२।२)

यद् यद् धर्मेण संयुक्तम् उपपद्येद्धितं वचः । (९३।१)

तत् तत् केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत् ॥ (९३।२)