भीष्म उवाच । (१।१)

ततो ऽतीते महाकल्पे उत्पन्ने ऽङ्गिरसः सुते । (१।२)

बभूवुर् निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते ॥ (१।३)

बृहद् ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः । (२।१)

एभिः समन्वितो राजन् गुणैर् विद्वान् बृहस्पतिः ॥ (२।२)

तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुः । (३।१)

अधीतवांस्तदा शास्त्रं सम्यक् चित्रशिखण्डिजम् ॥ (३।२)

स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः । (४।१)

पालयामास पृथिवीं दिवम् आखण्डलो यथा ॥ (४।२)

तस्य यज्ञो महान् आसीद् अश्वमेधो महात्मनः । (५।१)

बृहस्पतिर् उपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह ॥ (५।२)

प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्यास्त्वभवंस्त्रयः । (६।१)

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ॥ (६।२)

धनुषाक्षो ऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू । (७।१)

ऋषिर् मेधातिथिश्चैव ताण्ड्यश्चैव महान् ऋषिः ॥ (७।२)

ऋषिः शक्तिर् महाभागस्तथा वेदशिराश्च यः । (८।१)

कपिलश्च ऋषिश्रेष्ठः शालिहोत्रपितामहः ॥ (८।२)

आद्यः कठस्तैत्तिरिश्च वैशंपायनपूर्वजः । (९।१)

कण्वो ऽथ देवहोत्रश्च एते षोडश कीर्तिताः । (९।२)

संभृताः सर्वसंभारास्तस्मिन् राजन्महाक्रतौ ॥ (९।३)

न तत्र पशुघातो ऽभूत् स राजैवं स्थितो ऽभवत् । (१०।१)

अहिंस्रः शुचिर् अक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः । (१०।२)

आरण्यकपदोद्गीता भागास्तत्रोपकल्पिताः ॥ (१०।३)

प्रीतस्ततो ऽस्य भगवान् देवदेवः पुरातनः । (११।१)

साक्षात् तं दर्शयामास सो ऽदृश्यो ऽन्येन केनचित् ॥ (११।२)

स्वयं भागम् उपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान् । (१२।१)

अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा ॥ (१२।२)

बृहस्पतिस्ततः क्रुद्धः स्रुवम् उद्यम्य वेगितः । (१३।१)

आकाशं घ्नन् स्रुवः पातै रोषाद् अश्रूण्यवर्तयत् ॥ (१३।२)

उवाच चोपरिचरं मया भागो ऽयम् उद्यतः । (१४।१)

ग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः ॥ (१४।२)

उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात् प्राप्ताः सुरैर् इह । (१५।१)

किमर्थम् इह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर् विभुः ॥ (१५।२)

ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान् वसुः । (१६।१)

प्रसादयामास मुनिं सदस्यास्ते च सर्वशः ॥ (१६।२)

ऊचुश्चैनम् असंभ्रान्ता न रोषं कर्तुम् अर्हसि । (१७।१)

नैष धर्मः कृतयुगे यस्त्वं रोषम् अचीकृथाः ॥ (१७।२)

अरोषणो ह्यसौ देवो यस्य भागो ऽयम् उद्यतः । (१८।१)

न स शक्यस्त्वया द्रष्टुम् अस्माभिर् वा बृहस्पते । (१८।२)

यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुम् अर्हति ॥ (१८।३)

एकतद्वितत्रिता ऊचुः । (१९।१)

वयं हि ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः । (१९।२)

गता निःश्रेयसार्थं हि कदाचिद् दिशम् उत्तराम् ॥ (१९।३)

तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम् । (२०।१)

एकपादस्थिताः सम्यक् काष्ठभूताः समाहिताः ॥ (२०।२)

मेरोर् उत्तरभागे तु क्षीरोदस्यानुकूलतः । (२१।१)

स देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुणम् । (२१।२)

कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं त्विति ॥ (२१।३)

ततो व्रतस्यावभृथे वाग् उवाचाशरीरिणी । (२२।१)

सुतप्तं वस्तपो विप्राः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥ (२२।२)

यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं प्रभुम् । (२३।१)

क्षीरोदधेर् उत्तरतः श्वेतद्वीपो महाप्रभः ॥ (२३।२)

तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः । (२४।१)

एकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमम् ॥ (२४।२)

ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्ति सनातनम् । (२५।१)

अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः ॥ (२५।२)

एकान्तिनस्ते पुरुषाः श्वेतद्वीपनिवासिनः । (२६।१)

गच्छध्वं तत्र मुनयस् तत्रात्मा मे प्रकाशितः ॥ (२६।२)

अथ श्रुत्वा वयं सर्वे वाचं ताम् अशरीरिणीम् । (२७।१)

यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं प्रतिपेदिरे ॥ (२७।२)

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं तच्चित्तास्तद्दिदृक्षवः । (२८।१)

ततो नो दृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतो ऽभवत् ॥ (२८।२)

न च पश्याम पुरुषं तत्तेजोहृतदर्शनाः । (२९।१)

ततो नः प्रादुरभवद् विज्ञानं देवयोगजम् ॥ (२९।२)

न किलातप्ततपसा शक्यते द्रष्टुम् अञ्जसा । (३०।१)

ततः पुनर् वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत् ॥ (३०।२)

व्रतावसाने सुशुभान्नरान् ददृशिरे वयम् । (३१।१)

श्वेतांश्चन्द्रप्रतीकाशान् सर्वलक्षणलक्षितान् ॥ (३१।२)

नित्याञ्जलिकृतान् ब्रह्म जपतः प्रागुदङ्मुखान् । (३२।१)

मानसो नाम स जपो जप्यते तैर् महात्मभिः । (३२।२)

तेनैकाग्रमनस्त्वेन प्रीतो भवति वै हरिः ॥ (३२।३)

या भवेन्मुनिशार्दूल भाः सूर्यस्य युगक्षये । (३३।१)

एकैकस्य प्रभा तादृक् साभवन्मानवस्य ह ॥ (३३।२)

तेजोनिवासः स द्वीप इति वै मेनिरे वयम् । (३४।१)

न तत्राभ्यधिकः कश्चित् सर्वे ते समतेजसः ॥ (३४।२)

अथ सूर्यसहस्रस्य प्रभां युगपद् उत्थिताम् । (३५।१)

सहसा दृष्टवन्तः स्म पुनर् एव बृहस्पते ॥ (३५।२)

सहिताश्चाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा द्रुतम् । (३६।१)

कृताञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येव वादिनः ॥ (३६।२)

ततो ऽभिवदतां तेषाम् अश्रौष्म विपुलं ध्वनिम् । (३७।१)

बलिः किलोपह्रियते तस्य देवस्य तैर् नरैः ॥ (३७।२)

वयं तु तेजसा तस्य सहसा हृतचेतसः । (३८।१)

न किंचिद् अपि पश्यामो हृतदृष्टिबलेन्द्रियाः ॥ (३८।२)

एकस्तु शब्दो ऽविरतः श्रुतो ऽस्माभिर् उदीरितः । (३९।१)

जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ॥ (३९।२)

नमस्ते ऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज । (४०।१)

इति शब्दः श्रुतो ऽस्माभिः शिक्षाक्षरसमीरितः ॥ (४०।२)

एतस्मिन्न् अन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः । (४१।१)

दिव्यान्युवाह पुष्पाणि कर्मण्याश्चौषधीस्तथा ॥ (४१।२)

तैर् इष्टः पञ्चकालज्ञैर् हरिर् एकान्तिभिर् नरैः । (४२।१)

नूनं तत्रागतो देवो यथा तैर् वाग् उदीरिता । (४२।२)

वयं त्वेनं न पश्यामो मोहितास्तस्य मायया ॥ (४२।३)

मारुते संनिवृत्ते च बलौ च प्रतिपादिते । (४३।१)

चिन्ताव्याकुलितात्मानो जाताः स्मो ऽङ्गिरसां वर ॥ (४३।२)

मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयोनिषु । (४४।१)

अस्मान्न कश्चिन्मनसा चक्षुषा वाप्यपूजयत् ॥ (४४।२)

ते ऽपि स्वस्था मुनिगणा एकभावम् अनुव्रताः । (४५।१)

नास्मासु दधिरे भावं ब्रह्मभावम् अनुष्ठिताः ॥ (४५।२)

ततो ऽस्मान् सुपरिश्रान्तांस्तपसा चापि कर्शितान् । (४६।१)

उवाच खस्थं किम् अपि भूतं तत्राशरीरकम् ॥ (४६।२)

दृष्टा वः पुरुषाः श्वेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः । (४७।१)

दृष्टो भवति देवेश एभिर् दृष्टैर् द्विजोत्तमाः ॥ (४७।२)

गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतम् इतो ऽचिरात् । (४८।१)

न स शक्यो ऽभक्तेन द्रष्टुं देवः कथंचन ॥ (४८।२)

कामं कालेन महता एकान्तित्वं समागतैः । (४९।१)

शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभामण्डलदुर्दृशः ॥ (४९।२)

महत् कार्यं तु कर्तव्यं युष्माभिर् द्विजसत्तमाः । (५०।१)

इतः कृतयुगे ऽतीते विपर्यासं गते ऽपि च ॥ (५०।२)

वैवस्वते ऽन्तरे विप्राः प्राप्ते त्रेतायुगे ततः । (५१।१)

सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथ ॥ (५१।२)

ततस्तद् अद्भुतं वाक्यं निशम्यैवं स्म सोमप । (५२।१)

तस्य प्रसादात् प्राप्ताः स्मो देशम् ईप्सितम् अञ्जसा ॥ (५२।२)

एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस्तथैव च । (५३।१)

देवो ऽस्माभिर् न दृष्टः स कथं त्वं द्रष्टुम् अर्हसि । (५३।२)

नारायणो महद् भूतं विश्वसृग्घव्यकव्यभुक् ॥ (५३।३)

भीष्म उवाच । (५४।१)

एवम् एकतवाक्येन द्वितत्रितमतेन च । (५४।२)

अनुनीतः सदस्यैश्च बृहस्पतिर् उदारधीः । (५४।३)

समानीय ततो यज्ञं दैवतं समपूजयत् ॥ (५४।४)

समाप्तयज्ञो राजापि प्रजाः पालितवान् वसुः । (५५।१)

ब्रह्मशापाद् दिवो भ्रष्टः प्रविवेश महीं ततः ॥ (५५।२)

अन्तर्भूमिगतश्चैव सततं धर्मवत्सलः । (५६।१)

नारायणपरो भूत्वा नारायणपदं जगौ ॥ (५६।२)

तस्यैव च प्रसादेन पुनर् एवोत्थितस्तु सः । (५७।१)

महीतलाद् गतः स्थानं ब्रह्मणः समनन्तरम् । (५७।२)

परां गतिम् अनुप्राप्त इति नैष्ठिकम् अञ्जसा ॥ (५७।३)