उमोवाच । (१।१)

उक्तास्त्वया पृथग्धर्माश्चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाः । (१।२)

सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीहि मे ॥ (१।३)

महेश्वर उवाच । (२।१)

ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना । (२।२)

लोकांस्तारयितुं कृत्स्नान्मर्त्येषु क्षितिदेवताः ॥ (२।३)

तेषाम् इमं प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदयम् । (३।१)

ब्राह्मणेषु हि यो धर्मः स धर्मः परमो मतः ॥ (३।२)

इमे तु लोकधर्मार्थं त्रयः सृष्टाः स्वयंभुवा । (४।१)

पृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास्तान् अपि मे शृणु ॥ (४।२)

वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतो ऽपरः । (५।१)

शिष्टाचीर्णः परः प्रोक्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः ॥ (५।२)

त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान्न चाध्ययनजीवनः । (६।१)

त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विजः ॥ (६।२)

षड् इमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरः । (७।१)

वृत्त्यर्थं ब्राह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता ॥ (७।२)

यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ । (८।१)

अध्यापनम् अधीतं च षट्कर्मा धर्मभाग् द्विजः ॥ (८।२)

नित्यस्वाध्यायता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनः । (९।१)

दानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि ॥ (९।२)

अयं तु परमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशः । (१०।१)

गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान् ॥ (१०।२)

पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवाग् अनसूयकः । (११।१)

दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः ॥ (११।२)

अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस्तथा । (१२।१)

अतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः ॥ (१२।२)

पाद्यम् अर्घ्यं यथान्यायम् आसनं शयनं तथा । (१३।१)

दीपं प्रतिश्रयं चापि यो ददाति स धार्मिकः ॥ (१३।२)

प्रातर् उत्थाय चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य च । (१४।१)

सत्कृत्यानुव्रजेद् यश्च तस्य धर्मः सनातनः ॥ (१४।२)

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम् । (१५।१)

शूद्रधर्मः समाख्यातस्त्रिवर्णपरिचारणम् ॥ (१५।२)

प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते । (१६।१)

तम् अहं कीर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम् ॥ (१६।२)

दातव्यम् असकृच्छक्त्या यष्टव्यम् असकृत् तथा । (१७।१)

पुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिम् इच्छता ॥ (१७।२)

धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलब्धं त्रिधा धनम् । (१८।१)

कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः ॥ (१८।२)

एकेनांशेन धर्मार्थश्चर्तव्यो भूतिम् इच्छता । (१९।१)

एकेनांशेन कामार्थ एकम् अंशं विवर्धयेत् ॥ (१९।२)

निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्ष इति स्मृतः । (२०।१)

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः ॥ (२०।२)

सर्वभूतदया धर्मो न चैकग्रामवासिता । (२१।१)

आशापाशविमोक्षश्च शस्यते मोक्षकाङ्क्षिणाम् ॥ (२१।२)

न कुण्ड्यां नोदके सङ्गो न वाससि न चासने । (२२।१)

न त्रिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये ॥ (२२।२)

अध्यात्मगतचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायणः । (२३।१)

युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानम् एव च ॥ (२३।२)

वृक्षमूलशयो नित्यं शून्यागारनिवेशनः । (२४।१)

नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश्च यः ॥ (२४।२)

विमुक्तः सर्वसङ्गेषु स्नेहबन्धेषु च द्विजः । (२५।१)

आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्याटति द्विजः ॥ (२५।२)

स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा । (२६।१)

परिव्रजति यो युक्तस्तस्य धर्मः सनातनः ॥ (२६।२)

न चैकत्र चिरासक्तो न चैकग्रामगोचरः । (२७।१)

युक्तो ह्यटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशयः ॥ (२७।२)

एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथः सताम् । (२८।१)

यो मार्गम् अनुयातीमं पदं तस्य न विद्यते ॥ (२८।२)

चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचरकृतोदकः । (२९।१)

हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात् स उत्तमः ॥ (२९।२)

अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरो ऽग्रतः । (३०।१)

अदुःखम् असुखं सौम्यम् अजरामरम् अव्ययम् ॥ (३०।२)

उमोवाच । (३१।१)

गार्हस्थ्यो मोक्षधर्मश्च सज्जनाचरितस्त्वया । (३१।२)

भाषितो मर्त्यलोकस्य मार्गः श्रेयस्करो महान् ॥ (३१।३)

ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ श्रोतुम् इच्छाम्यनुत्तमम् । (३२।१)

स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु ॥ (३२।२)

आज्यधूमोद्भवो गन्धो रुणद्धीव तपोवनम् । (३३।१)

तं दृष्ट्वा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत् ॥ (३३।२)

एतं मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभो । (३४।१)

सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे । (३४।२)

निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम् ॥ (३४।३)

महेश्वर उवाच । (३५।१)

हन्त ते ऽहं प्रवक्ष्यामि मुनिधर्मम् अनुत्तमम् । (३५।२)

यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धिं स्वतपसा शुभे ॥ (३५।३)

फेनपानाम् ऋषीणां यो धर्मो धर्मविदां सदा । (३६।१)

तं मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्मम् आदितः ॥ (३६।२)

उञ्छन्ति सततं तस्मिन् ब्राह्मं फेनोत्करं शुभम् । (३७।१)

अमृतं ब्रह्मणा पीतं मधुरं प्रसृतं दिवि ॥ (३७।२)

एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपोधने । (३८।१)

धर्मचर्याकृतो मार्गो वालखिल्यगणे शृणु ॥ (३८।२)

वालखिल्यास्तपःसिद्धा मुनयः सूर्यमण्डले । (३९।१)

उञ्छम् उञ्छन्ति धर्मज्ञाः शाकुनीं वृत्तिम् आस्थिताः ॥ (३९।२)

मृगनिर्मोकवसनाश्चीरवल्कलवाससः । (४०।१)

निर्द्वंद्वाः सत्पथं प्राप्ता वालखिल्यास्तपोधनाः ॥ (४०।२)

अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते स्वेष्वङ्गेषु व्यवस्थिताः । (४१।१)

तपश्चरणम् ईहन्ते तेषां धर्मफलं महत् ॥ (४१।२)

ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थसिद्धये । (४२।१)

द्योतयन्तो दिशः सर्वास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ॥ (४२।२)

ये त्वन्ये शुद्धमनसो दयाधर्मपरायणाः । (४३।१)

सन्तश्चक्रचराः पुण्याः सोमलोकचराश्च ये ॥ (४३।२)

पितृलोकसमीपस्थास्त उञ्छन्ति यथाविधि । (४४।१)

संप्रक्षालाश्मकुट्टाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ (४४।२)

सोमपानां च देवानाम् ऊष्मपाणां तथैव च । (४५।१)

उञ्छन्ति ये समीपस्थाः स्वभावनियतेन्द्रियाः ॥ (४५।२)

तेषाम् अग्निपरिष्यन्दः पितृदेवार्चनं तथा । (४६।१)

यज्ञानां चापि पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते ॥ (४६।२)

एष चक्रचरैर् देवि देवलोकचरैर् द्विजैः । (४७।१)

ऋषिधर्मः सदा चीर्णो यो ऽन्यस्तम् अपि मे शृणु ॥ (४७।२)

सर्वेष्वेवर्षिधर्मेषु जेय आत्मा जितेन्द्रियः । (४८।१)

कामक्रोधौ ततः पश्चाज्जेतव्याविति मे मतिः ॥ (४८।२)

अग्निहोत्रपरिस्पन्दो धर्मरात्रिसमासनम् । (४९।१)

सोमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा ॥ (४९।२)

नित्यं यज्ञक्रिया धर्मः पितृदेवार्चने रतिः । (५०।१)

सर्वातिथ्यं च कर्तव्यम् अन्नेनोञ्छार्जितेन वै ॥ (५०।२)

निवृत्तिर् उपभोगस्य गोरसानां च वै रतिः । (५१।१)

स्थण्डिले शयनं योगः शाकपर्णनिषेवणम् ॥ (५१।२)

फलमूलाशनं वायुर् आपः शैवलभक्षणम् । (५२।१)

ऋषीणां नियमा ह्येते यैर् जयन्त्यजितां गतिम् ॥ (५२।२)

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । (५३।१)

अतीतपात्रसंचारे काले विगतभैक्षके ॥ (५३।२)

अतिथिं काङ्क्षमाणो वै शेषान्नकृतभोजनः । (५४।१)

सत्यधर्मरतिः क्षान्तो मुनिधर्मेण युज्यते ॥ (५४।२)

न स्तम्भी न च मानी यो न प्रमत्तो न विस्मितः । (५५।१)

मित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविद् उत्तमः ॥ (५५।२)