वैशंपायन उवाच । (१।१)

आगम्य हास्तिनपुराद् उपप्लव्यम् अरिंदमः । (१।२)

पाण्डवानां यथावृत्तं केशवः सर्वम् उक्तवान् ॥ (१।३)

सम्भाष्य सुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनः । (२।१)

स्वम् एवावसथं शौरिर् विश्रामार्थं जगाम ह ॥ (२।२)

विसृज्य सर्वान्नृपतीन् विराटप्रमुखांस्तदा । (३।१)

पाण्डवा भ्रातरः पञ्च भानाव् अस्तं गते सति ॥ (३।२)

संध्याम् उपास्य ध्यायन्तस्तम् एव गतमानसाः । (४।१)

आनाय्य कृष्णं दाशार्हं पुनर् मन्त्रम् अमन्त्रयन् ॥ (४।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५।१)

त्वया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः । (५।२)

किम् उक्तः पुण्डरीकाक्ष तन्नः शंसितुम् अर्हसि ॥ (५।३)

वासुदेव उवाच । (६।१)

मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः । (६।२)

तथ्यं पथ्यं हितं चोक्तो न च गृह्णाति दुर्मतिः ॥ (६।३)

युधिष्ठिर उवाच । (७।१)

तस्मिन् उत्पथम् आपन्ने कुरुवृद्धः पितामहः । (७।२)

किम् उक्तवान् हृषीकेश दुर्योधनम् अमर्षणम् । (७।३)

आचार्यो वा महाबाहो भारद्वाजः किम् अब्रवीत् ॥ (७।४)

पिता यवीयान् अस्माकं क्षत्ता धर्मभृतां वरः । (८।१)

पुत्रशोकाभिसंतप्तः किम् आह धृतराष्ट्रजम् ॥ (८।२)

किं च सर्वे नृपतयः सभायां ये समासते । (९।१)

उक्तवन्तो यथातत्त्वं तद् ब्रूहि त्वं जनार्दन ॥ (९।२)

उक्तवान् हि भवान् सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोः । (१०।१)

कामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राज्ञमानिनः ॥ (१०।२)

अप्रियं हृदये मह्यं तन्न तिष्ठति केशव । (११।१)

तेषां वाक्यानि गोविन्द श्रोतुम् इच्छाम्यहं विभो ॥ (११।२)

यथा च नाभिपद्येत कालस्तात तथा कुरु । (१२।१)

भवान् हि नो गतिः कृष्ण भवान्नाथो भवान् गुरुः ॥ (१२।२)

वासुदेव उवाच । (१३।१)

शृणु राजन् यथा वाक्यम् उक्तो राजा सुयोधनः । (१३।२)

मध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन्निबोध मे ॥ (१३।३)

मया वै श्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः । (१४।१)

अथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१४।२)

दुर्योधन निबोधेदं कुलार्थे यद् ब्रवीमि ते । (१५।१)

तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल स्वकुलस्य हितं कुरु ॥ (१५।२)

मम तात पिता राजञ् शंतनुर् लोकविश्रुतः । (१६।१)

तस्याहम् एक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः ॥ (१६।२)

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना द्वितीयः स्यात् कथं सुतः । (१७।१)

एकपुत्रम् अपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ (१७।२)

न चोच्छेदं कुलं यायाद् विस्तीर्येत कथं यशः । (१८।१)

तस्याहम् ईप्सितं बुद्ध्वा कालीं मातरम् आवहम् ॥ (१८।२)

प्रतिज्ञां दुष्करां कृत्वा पितुर् अर्थे कुलस्य च । (१९।१)

अराजा चोर्ध्वरेताश्च यथा सुविदितं तव । (१९।२)

प्रतीतो निवसाम्येष प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥ (१९।३)

तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रीमान् कुरुकुलोद्वहः । (२०।१)

विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कनीयान्मम पार्थिवः ॥ (२०।२)

स्वर्याते ऽहं पितरि तं स्वराज्ये संन्यवेशयम् । (२१।१)

विचित्रवीर्यं राजानं भृत्यो भूत्वा ह्यधश्चरः ॥ (२१।२)

तस्याहं सदृशान् दारान् राजेन्द्र समुदावहम् । (२२।१)

जित्वा पार्थिवसंघातम् अपि ते बहुशः श्रुतम् ॥ (२२।२)

ततो रामेण समरे द्वन्द्वयुद्धम् उपागमम् । (२३।१)

स हि रामभयाद् एभिर् नागरैर् विप्रवासितः । (२३।२)

दारेष्वतिप्रसक्तश्च यक्ष्माणं समपद्यत ॥ (२३।३)

यदा त्वराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरः । (२४।१)

तदाभ्यधावन्माम् एव प्रजाः क्षुद्भयपीडिताः ॥ (२४।२)

प्रजा ऊचुः । (२५।१)

उपक्षीणाः प्रजाः सर्वा राजा भव भवाय नः । (२५।२)

ईतयो नुद भद्रं ते शंतनोः कुलवर्धन ॥ (२५।३)

पीड्यन्ते ते प्रजाः सर्वा व्याधिभिर् भृशदारुणैः । (२६।१)

अल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुम् अर्हसि ॥ (२६।२)

व्याधीन् प्रणुद्य वीर त्वं प्रजा धर्मेण पालय । (२७।१)

त्वयि जीवति मा राष्ट्रं विनाशम् उपगच्छतु ॥ (२७।२)

भीष्म उवाच । (२८।१)

प्रजानां क्रोशतीनां वै नैवाक्षुभ्यत मे मनः । (२८।२)

प्रतिज्ञां रक्षमाणस्य सद्वृत्तं स्मरतस्तथा ॥ (२८।३)

ततः पौरा महाराज माता काली च मे शुभा । (२९।१)

भृत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः । (२९।२)

माम् ऊचुर् भृशसंतप्ता भव राजेति संततम् ॥ (२९।३)

प्रतीपरक्षितं राष्ट्रं त्वां प्राप्य विनशिष्यति । (३०।१)

स त्वम् अस्मद्धितार्थं वै राजा भव महामते ॥ (३०।२)

इत्युक्तः प्राञ्जलिर् भूत्वा दुःखितो भृशम् आतुरः । (३१।१)

तेभ्यो न्यवेदयं पुत्र प्रतिज्ञां पितृगौरवात् । (३१।२)

ऊर्ध्वरेता ह्यराजा च कुलस्यार्थे पुनः पुनः ॥ (३१।३)

ततो ऽहं प्राञ्जलिर् भूत्वा मातरं संप्रसादयम् । (३२।१)

नाम्ब शंतनुना जातः कौरवं वंशम् उद्वहन् । (३२।२)

प्रतिज्ञां वितथां कुर्याम् इति राजन् पुनः पुनः ॥ (३२।३)

विशेषतस्त्वदर्थं च धुरि मा मां नियोजय । (३३।१)

अहं प्रेष्यश्च दासश्च तवाम्ब सुतवत्सले ॥ (३३।२)

एवं ताम् अनुनीयाहं मातरं जनम् एव च । (३४।१)

अयाचं भ्रातृदारेषु तदा व्यासं महामुनिम् ॥ (३४।२)

सह मात्रा महाराज प्रसाद्य तम् ऋषिं तदा । (३५।१)

अपत्यार्थम् अयाचं वै प्रसादं कृतवांश्च सः । (३५।२)

त्रीन् स पुत्रान् अजनयत् तदा भरतसत्तम ॥ (३५।३)

अन्धः करणहीनेति न वै राजा पिता तव । (३६।१)

राजा तु पाण्डुर् अभवन्महात्मा लोकविश्रुतः ॥ (३६।२)

स राजा तस्य ते पुत्राः पितुर् दायाद्यहारिणः । (३७।१)

मा तात कलहं कार्षी राज्यस्यार्धं प्रदीयताम् ॥ (३७।२)

मयि जीवति राज्यं कः सम्प्रशासेत् पुमान् इह । (३८।१)

मावमंस्था वचो मह्यं शमम् इच्छामि वः सदा ॥ (३८।२)

न विशेषो ऽस्ति मे पुत्र त्वयि तेषु च पार्थिव । (३९।१)

मतम् एतत् पितुस्तुभ्यं गान्धार्या विदुरस्य च ॥ (३९।२)

श्रोतव्यं यदि वृद्धानां मातिशङ्कीर् वचो मम । (४०।१)

नाशयिष्यसि मा सर्वम् आत्मानं पृथिवीं तथा ॥ (४०।२)