MBh, 15, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राप्य राज्यं महाभागाः पाण्डवा मे पितामहाः । (१।२)
prāpya rājyaṃ mahābhāgāḥ pāṇḍavā me pitāmahāḥ |
कथम् आसीद्धतैश्वर्यो गान्धारी च यशस्विनी ॥ (२।२)
katham āsīddhataiśvaryo gāndhārī ca yaśasvinī ||
स्थिता राज्ये महात्मानस्तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (३।२)
sthitā rājye mahātmānastanme vyākhyātum arhasi ||
प्राप्य राज्यं महात्मानः पाण्डवा हतशत्रवः । (४।२)
prāpya rājyaṃ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ |
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य पृथिवीं पर्यपालयन् ॥ (४।३)
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya pṛthivīṃ paryapālayan ||
धृतराष्ट्रम् उपातिष्ठद् विदुरः संजयस्तथा । (५।१)
dhṛtarāṣṭram upātiṣṭhad viduraḥ saṃjayastathā |
युयुत्सुश्चापि मेधावी वैश्यापुत्रः स कौरवः ॥ (५।२)
yuyutsuścāpi medhāvī vaiśyāputraḥ sa kauravaḥ ||
पाण्डवाः सर्वकार्याणि संपृच्छन्ति स्म तं नृपम् । (६।१)
pāṇḍavāḥ sarvakāryāṇi saṃpṛcchanti sma taṃ nṛpam |
चक्रुस्तेनाभ्यनुज्ञाता वर्षाणि दश पञ्च च ॥ (६।२)
cakrustenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca ||
सदा हि गत्वा ते वीराः पर्युपासन्त तं नृपम् । (७।१)
sadā hi gatvā te vīrāḥ paryupāsanta taṃ nṛpam |
ते मूर्ध्नि समुपाघ्राताः सर्वकार्याणि चक्रिरे ॥ (७।३)
te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire ||
द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चान्याः पाण्डवस्त्रियः । (८।२)
draupadī ca subhadrā ca yāścānyāḥ pāṇḍavastriyaḥ |
समां वृत्तिम् अवर्तन्त तयोः श्वश्र्वोर् यथाविधि ॥ (८।३)
samāṃ vṛttim avartanta tayoḥ śvaśrvor yathāvidhi ||
राजार्हाणि च सर्वाणि भक्ष्यभोज्यान्यनेकशः । (९।२)
rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhojyānyanekaśaḥ |
युधिष्ठिरो महाराज धृतराष्ट्रे ऽभ्युपाहरत् ॥ (९।३)
yudhiṣṭhiro mahārāja dhṛtarāṣṭre 'bhyupāharat ||
तथैव कुन्ती गान्धार्यां गुरुवृत्तिम् अवर्तत । (१०।१)
tathaiva kuntī gāndhāryāṃ guruvṛttim avartata |
उपासते स्म तं वृद्धं हतपुत्रं जनाधिपम् ॥ (१०।३)
upāsate sma taṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janādhipam ||
स्यालो द्रोणस्य यश्चैको दयितो ब्राह्मणो महान् । (११।१)
syālo droṇasya yaścaiko dayito brāhmaṇo mahān |
स च तस्मिन्महेष्वासः कृपः समभवत् तदा ॥ (११।२)
sa ca tasminmaheṣvāsaḥ kṛpaḥ samabhavat tadā ||
व्यासश्च भगवान्नित्यं वासं चक्रे नृपेण ह । (१२।१)
vyāsaśca bhagavānnityaṃ vāsaṃ cakre nṛpeṇa ha |
कथाः कुर्वन् पुराणर्षिर् देवर्षिनृपरक्षसाम् ॥ (१२।२)
kathāḥ kurvan purāṇarṣir devarṣinṛparakṣasām ||
धर्मयुक्तानि कार्याणि व्यवहारान्वितानि च । (१३।१)
dharmayuktāni kāryāṇi vyavahārānvitāni ca |
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो विदुरस्तान्यकारयत् ॥ (१३।२)
dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto vidurastānyakārayat ||
सामन्तेभ्यः प्रियाण्यस्य कार्याणि सुगुरूण्यपि । (१४।१)
sāmantebhyaḥ priyāṇyasya kāryāṇi sugurūṇyapi |
प्राप्यन्ते ऽर्थैः सुलघुभिः प्रभावाद् विदुरस्य वै ॥ (१४।२)
prāpyante 'rthaiḥ sulaghubhiḥ prabhāvād vidurasya vai ||
अकरोद् बन्धमोक्षांश्च वध्यानां मोक्षणं तथा । (१५।१)
akarod bandhamokṣāṃśca vadhyānāṃ mokṣaṇaṃ tathā |
न च धर्मात्मजो राजा कदाचित् किंचिद् अब्रवीत् ॥ (१५।२)
na ca dharmātmajo rājā kadācit kiṃcid abravīt ||
सर्वान् कामान्महातेजाः प्रददावम्बिकासुते ॥ (१६।२)
sarvān kāmānmahātejāḥ pradadāvambikāsute ||
उपातिष्ठन्त राजानं धृतराष्ट्रं यथा पुरा ॥ (१७।२)
upātiṣṭhanta rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yathā purā ||
उपाजह्रुर् यथान्यायं धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः ॥ (१८।२)
upājahrur yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ ||
चित्रान् भक्ष्यविकारांश्च चक्रुर् अस्य यथा पुरा ॥ (१९।२)
citrān bhakṣyavikārāṃśca cakrur asya yathā purā ||
उपातिष्ठन्त ते सर्वे कौरवेन्द्रं यथा पुरा ॥ (२०।२)
upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṃ yathā purā ||
कुन्ती च द्रौपदी चैव सात्वती चैव भामिनी । (२१।१)
kuntī ca draupadī caiva sātvatī caiva bhāminī |
किंकराः स्मोपतिष्ठन्ति सर्वाः सुबलजां तथा ॥ (२२।२)
kiṃkarāḥ smopatiṣṭhanti sarvāḥ subalajāṃ tathā ||
यथा पुत्रवियुक्तो ऽयं न किंचिद् दुःखम् आप्नुयात् । (२३।१)
yathā putraviyukto 'yaṃ na kiṃcid duḥkham āpnuyāt |
इति राजान्वशाद् भ्रातॄन्नित्यम् एव युधिष्ठिरः ॥ (२३।२)
iti rājānvaśād bhrātṝnnityam eva yudhiṣṭhiraḥ ||
एवं ते धर्मराजस्य श्रुत्वा वचनम् अर्थवत् । (२४।१)
evaṃ te dharmarājasya śrutvā vacanam arthavat |
धृतराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर् यद् वृत्तं द्यूतकारितम् ॥ (२५।२)
dhṛtarāṣṭrasya durbuddher yad vṛttaṃ dyūtakāritam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.